Có một vài chi tiết lý thú và khá thuyết phục để hình dung nên một không gian sinh hoạt của cộng đồng người ở Quảng Nam vào giai đoạn cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII và kéo dài đến đầu thế kỷ XIX; đó là những mô tả nhà cửa và cách ăn mặc, y phục của người Quảng Nam trong Ô Châu Cận Lục của Dương Văn An (1553), Xứ Đàng Trong năm 1621 của Cristophoro Borri, và cuộc hành trình đến Cochichina của J. Barrow năm 1792-1793.
Về ngôi nhà của người Việt Xứ Đàng Trong, C. Borri tả: “Thuyền dễ dàng bơi qua các nẻo, các ngõ và tới tận nhà vốn được cất trên các hàng cột khá cao để cho nước ra vào tự do”, “Người Đàng Trong dùng gỗ này (ligna thying) để dựng nhà, tất cả kiến trúc nhà đều dựa vào hàng cột cao, chắc và đóng rất sâu, rồi lắp ván, nhưng người ta cũng có thể tháo gỡ ra và thay thế bằng phên liếp, bằng tre, sậy đan rất tài tình để thông gió trong mùa nóng bức và khi nước lụt lên thì thuyền bè có thể qua lại tự do”(105). Người Việt không ở nhà sàn. Chúng ta cũng chưa có tài liệu để biết người Chàm vào thời đó ở nhà sàn hay nhà trệt, thế nhưng chúng ta biết nhóm cư dân Nam đảo, Đa đảo có truyền thống nhà sàn từ lâu đời và người Việt Bắc bộ không có truyền thống ở nhà sàn. Và theo những ghi chép như vậy thì ta biết Xứ Đàng Trong vào năm 1621 người ta ở nhà sàn là phổ biến. Và mãi đến năm 1792, Barrow cũng tả rõ người ở quanh vịnh Đà Nẵng cũng đều ở nhà sàn(106). Điều này chắc chắn là khá bất ngờ trong nếp nghĩ truyền thống của hầu hết người Quảng Nam về cái nhà mà ông bà họ đã ở.
Về y phục của người Đàng Trong, đầu tiên là Dương Văn An mô tả ngắn gọn trong chương tổng luận về phong tục, mục huyện Điện Bàn: “Đàn bà mặc váy Chiêm, đàn ông dùng quạt Bắc. Để tỏ sang hèn đồ dùng chẳng vẽ phượng thì rồng; phân biệt tôn ti, quần áo chẳng tô hồng thì tía”.
C. Borri mô tả cái “váy Chiêm” ấy như sau: “Còn về y phục thì như chúng tôi đã nói, tơ lụa rất thông dụng ở xứ Đàng Trong đến nỗi ai cũng mặc hàng tơ lụa. Bây giờ chỉ nói về cách ăn mặc mà thôi. Bắt đầu từ phái nữ, phải nhận rằng cách mặc của họ tôi vẫn coi là giản dị hơn khắp cõi Ấn Độ, vì họ không để lộ một phần nào trong thân thể, ngay cả những mùa nóng nực nhất. Họ mặc tới năm sáu váy lụa trơn, cái nọ chồng lên cái kia, và tất cả có màu sắc khác nhau. Cái thứ nhất phủ dài xuống chấm đất, họ kéo lê rất trịnh trọng, khéo léo và uy nghiêm đến nỗi không trông thấy đầu ngón chân. Sau đó là cái thứ hai ngắn hơn cái thứ nhất chừng bốn hay năm đốt ngón tay, rồi cái thứ ba ngắn hơn cái thứ hai và cứ thế trong số còn lại theo tỉ lệ cái nọ ngắn hơn cái kia, để cho màu sắc đều được phô bày trong sự khác biệt của mỗi tấm. Đó là thứ phái nữ mặc từ thắt lưng xuống bên dưới. Còn trên thân mình thì họ vắt chéo như bàn cờ với nhiều màu sắc khác nhau, phủ lên trên tất cả một tấm voan rất mịn và rất mỏng cho người ta nhìn qua thấy tất cả màu sắc sặc sỡ chẳng khác mùa xuân tươi vui và duyên dáng, nhưng cũng không kém phần trang trọng và giản dị. Cả đàn ông và đàn bà đều ưa cầm quạt rất giống như ở Châu Âu. Họ cầm là cầm lấy lệ thôi”(107).
Còn Barrow thì 170 năm sau (1792) vẫn mô tả: “Người phụ nữ quý phái mặc cùng lúc đến ba hoặc bốn cái áo choàng, chỉ khác nhau về màu sắc và chiều dài, cái ngắn nhất thì ở cao nhất”(108).
Những mô tả này mặc dù đã được những con người ở cách xa nhau hàng 2-3 trăm năm nhưng đã cũng tả giống nhau, thế nhưng cũng vẫn khó hình dung, thậm chí khó tin với người đọc hôm nay và nó luôn tạo nên một cảm giác về sự cường điệu nào đó, thế nhưng qua bức vẽ minh họa “Một nhóm người Cochichina” của Barrow vẽ lại một nhóm cư dân ở vịnh Đà Nẵng năm 1792 thì các mô tả trên mới hiện lên rõ nét và thuyết phục hơn.
