Trong một lần nói chuyện với những người cao tuổi ở Đại Lộc chúng tôi bất ngờ nhận ra một chút ánh sáng từ cuối đường hầm, đó là chiếc quần trật bù lươn đến giờ chỉ còn là một tên gọi “quen quen” chứ hoàn toàn không gợi lên bất cứ hình ảnh nào.
Theo ông Lương Viên (sinh năm 1920), quê ở Đại Lãnh, Đại Lộc, Quảng Nam thì trật bù lươn là một chiếc quần của người lao động, nó rất lạ, rộng thùng thình, đáy quần ở rất thấp nên khi cần lội thì kéo lên được rất cao, trở thành như một chiếc quần đùi. Phần trên thắt lưng cũng chừa ra một đoạn vải có thể trùm qua người. Lúc bình thường, đoạn vải này cuộn lại quanh bụng, trong đó gói chứa nhiều thứ như trầu, thuốc, đá lửa, dao xếp… tạo thành một bọc to bên bụng. Chính vì vậy mà nó có tên trật bù lươn, gợi lên một cái dải tròn quanh bụng, một túi trật ra ngoài bên bụng. Theo anh Đỗ Xuân Quang, sinh năm 1946 ở Đại Cường, Đại Lộc, Quảng Nam thì đến giai đoạn khoảng trước năm 1960 ở Đại Lộc vẫn còn vài người tầng lớp thấp, chuyên lao động thuê theo thời vụ, mặc loại quần như vậy. Không thấy ai tầng lớp vai vế trong xã hội mặc quần này. Anh nhớ làng Ô Gia có ông Năm, ông Ôn; làng Khánh Vân (Thanh Vân) có ông Trung, ông Kỳ… mặc quần trật bù lươn luôn, và cũng chỉ có cái quần trật bù lươn chứ không thấy lúc nào họ mặc áo. Tất cả họ đều làm nghề gắn bó với cây tre như làm cối xay lúa, chẻ tre đan phên, đan rổ, đan nong nia…
Trong bức ảnh được chụp ở một chợ miền Trung cuối thế kỷ XIX này chúng ta thấy quả thật xã hội có hai loại quần dành cho người đàn ông. Người đàn ông mặc áo the đen phần trên ảnh rõ ràng mặc chiếc quần không giống với nhân vật chính của ảnh và ta quen thuộc với chiếc quần cũng như chiếc áo dài the đen ấy. Thế nhưng chiếc quần của nhân vật chính trong ảnh thì hoàn toàn xa lạ, và phải chăng đó chính là chiếc trật bù lươn chúng ta đang nói tới?
Liên tưởng chợt lóe lên trong chúng tôi, phải chăng chính chiếc kama, chiếc xà rông của người Chàm xưa, của người Đà Nẵng vào năm 1793 ta thấy trong tranh vẽ của Barrow ấy đã biến tướng thành chiếc quần trật bù lươn vừa nói? Phải chăng chuyện “cấm quần không đáy” chính là cấm đàn ông mặc váy kama chứ không phải cấm đàn bà mặc váy? Phải chăng vì chấp hành lệnh cấm quần không đáy nên chiếc kama được khâu phần dưới lại cho có hai ống nhưng vẫn rộng thùng thình do thói quen mặc váy cả ngàn năm qua của người Chàm? Hiểu cấm quần không đáy là cấm đàn bà mặc váy là do sự quan liêu của bộ máy hành chính, lệnh vua là cấm đàn ông phương Nam mặc váy nhưng lệnh chỉ vẫn đưa ra Bắc và được hiểu một cách khôi hài châm biếm qua các câu ca dao:
Tháng Chín có chiếu vua ra:
Cấm quần không đáy người ta hãi hùng.
Không đi thì chợ không đông,
Đi thời bóc lột quần chồng sao đang.
Có quần ra quán bán hàng,
Không quần đứng nấp đầu làng trông quan.(126)
Ngay cả câu: “Cái thúng mà thủng hai đầu - Bên ta thì có, bên Tàu thì không” thì cũng không có gì chắc chắn đó là nói cái váy, cái mấn của phụ nữ Bắc Bộ. Bởi đơn giản một điều rằng cái váy phụ nữ không phải chỉ có ở đồng bằng Bắc bộ mà hầu hết các dân tộc thiểu số ở Việt Nam và Trung Quốc đều mặc váy. Và ngay cả bản thân người phụ nữ Trung Quốc cũng không phải không mặc váy. Chỉ có một thứ váy “bên ta thì có bên Tàu thì không” đó chính là cái kama, cái xà rông của người đàn ông Đàng Trong.
