BỨC TRANH “THUYỀN TRÊN SÔNG FAIFO” TRONG SÁCH BARROW ĐƯỢC VẼ Ở ĐÀ NẴNG HAY HỘI AN?

Bức tranh được khắc in trong “Du ký của Barrow” cuối thế kỷ XVIII lâu nay đều được cả hai nơi Hội An và Đà Nẵng tự nhận là Barrow đã vẽ cảnh một bến đò nào đó ở địa phương mình. Hội An thì nghĩ rằng cảnh này được vẽ ở bến đò Cẩm Hà qua Cẩm Kim. Trong tranh chúng ta chỉ thấy một chiếc thuyền lớn, đủ sức để đi biển, còn lại đều là những con đò lớn nhỏ chở người qua lại hai bờ sông, có vẻ đò ngang hay đò dọc gì đó. Khi Hội An nhận tranh này là vẽ cảnh bến sông Hội An thì gần như không ai phản đối vì rõ ràng câu chú thích ghi rõ “Shipping on the River Faifo”.

Làm sao để có thể biết chắc tranh này vẽ cảnh ở Đà Nẵng hay Hội An? Và liệu chúng ta có thể rút ra được thông tin gì bổ ích từ bức tranh này?

Barrow mô tả: “Bức tranh in phụ bản sẽ cho ta một ý niệm tương đối chính xác về các tàu thuyền của người Đàng Trong thường qua lại nhánh sông Faifo để vào vịnh Đà Nẵng”(235). Rõ ràng với mô tả như vậy ta biết bức tranh không thể mô tả thuyền trên sông Faifo được, mặc dù tên chú thích của nó đã được đích thân họa sĩ ghi như vậy. Nhánh sông nào có quan hệ với Faifo Hội An mà vào vịnh Đà Nẵng? Có lẽ không nơi nào khác chính là đoạn ngã ba sông: Cổ Cò, Cẩm Lệ và sông Hàn.

Trong một lần đi xem công trường làm cầu Tuyên Sơn, lúc đứng ở mố cầu giữa dòng, nhìn về phía tây nam chúng tôi bất ngờ nhận ra cái không gian, cái góc nhìn của William Alexander khi vẽ bức tranh này!

Góc nhìn ở bờ sông Đò Xu.

Đó chính là hai ngọn núi ở hậu cảnh. Bên trái là núi Chiêm Sơn của dãy Hòn Tàu đặc điểm để nhận ra ngọn núi này chính là vách núi dựng đứng và cái u đỉnh núi như u vai con bò mộng. Bên phải ban đầu chúng tôi nghĩ là núi Cà Tang nhưng sau khi kiểm tra kỹ thì đó chính là hòn Quéo, còn gọi là vuốt mèo, nanh mèo, ngọn núi mà khi vào Mỹ Sơn ai cũng ngước nhìn lên vì cái đỉnh núi như vuốt hổ, vuốt mèo rất đẹp ấy.

Ở Hội An, góc nhìn ở Cẩm Nam gần chợ Hội An, hai ngọn núi này cũng hiện ra trên hậu cảnh sông nước nhưng các vách núi không giống như trong tranh của Barrow, thậm chí cả hai ngọn núi đã nhập làm một.

Góc nhìn ở bến đò Cẩm Hà (Hội An).

Lên đến khu vực bến đò thôn 6 Cẩm Hà thì hai ngọn núi đã tách ra nhưng vách núi thì hoàn toàn không giống với tranh của Barrow.

Ở ảnh chụp ở khu vực cầu Tuyên Sơn, hai núi Chiêm Sơn và Hòn Quéo ở vị trí hơi xa so với trong tranh của Barrow, thế nhưng nếu lùi vào phía trong khu vực làng An Nông của xã Hòa Hải bên sông Cổ Cò cũ để hai núi gần lại nhau hơn thì vách núi Chiêm Sơn lại không còn giống trong tranh Barrow.

Chúng ta có thể nghĩ rằng Barrow đã cố tình vẽ hai ngọn núi lại gần nhau hơn để cân đối về bố cục hoặc góc nhìn của mắt người là rộng hơn góc chúng tôi chụp ảnh và núi được vẽ lớn hơn.

Như vậy theo như góc nhìn và địa hình còn lại hiện nay ở khu vực cầu Tuyên Sơn chúng ta có thể hình dung rằng Barrow đã ngồi trên thuyền lớn và nhìn về hướng tây, hướng nhìn lên dọc sông Cẩm Lệ để vẽ bức tranh này, và không gian tấp nập tàu thuyền ấy chính là không gian của khu vực bến đò mà hiện nay chúng ta chỉ còn tên gọi là Đò Xu!

Tại sao ngày xưa Đò Xu lại tấp nập tàu thuyền như vậy?

Trong “Phủ Biên Tạp Lục” của Lê Quý Đôn ta thấy con đường thiên lý từ Bắc vào Nam được Lê Quý Đôn mô tả như sau: “Từ Tuần Ải (Đèo Hải Vân Thượng) đi quán Sảng nửa ngày; Quán Sảng đi tối đến quán Thanh Khê. Quán Thanh Khê đi đến quán Cẩm Sa nửa ngày…”

Cần để ý rằng thời gian đi ấy là thời gian của người đi bộ. Như vậy, trong đoạn mô tả con đường ở khu vực Đà Nẵng này ta chú ý rằng từ Thanh Khê (Đà Nẵng) đi Cẩm Sa (Điện Nam, Điện Bàn) mất hết nửa ngày. Hai địa danh này đến nay vẫn còn và cho phép ta hình dung ra con đường của nó. Dầu đi bằng đường nào, theo đường quốc lộ 1 ven chân núi Phước Tường hoặc qua An Hải đi dọc biển thì mọi con đường đều phải qua sông Cẩm Lệ hoặc Cẩm Lệ nối dài thành sông Hàn hiện nay. Cái bến đò qua sông ấy chắc chắn phải là một bến đò lớn, bến đò quốc gia. Chúng ta hãy tạm hình dung đó là Đò Xu.

Ngoài đường bộ với phương tiện đi lại là đi bộ là chính thì đi ngựa, đi xe ngựa đều là những phương tiện đắt tiền tốn kém, hệ thống giao thông ngày xưa còn dựa vào rất nhiều phương tiện giao thông là đường thủy, tàu thuyền chèo tay và thuyền buồm. Ví dụ như từ kinh thành Huế vào đến Quảng Ngãi chẳng hạn, đường dài 200 cây số, đi bộ rất là mệt, đi tàu thuyền nếu ra biển thì sóng gió nguy hiểm, cần tàu to; với thuyền nhỏ ta vẫn có thể đi được dựa theo đường thủy của các sông, phá dọc bờ biển. Từ Huế theo phá Tam Giang có thể vào đến Lăng Cô, Hải Vân. Đi bộ qua Hải Vân ta lại lên đò ở Cu Đê, Nam Ô theo sông Hàn vào đến Đò Xu, tiếp tục theo sông Cổ Cò vào Hội An, dọc theo sông Trường Giang ta có thể vào đến Bến Ván của Núi Thành, giáp Quảng Ngãi. Vậy ngoài chức năng là đò ngang, Đò Xu còn có thể là một trạm đò dọc của quốc gia. Và Cẩm Sa, một trạm quốc gia kế tiếp cũng nằm bên sông Cổ Cò, cho ta hình dung con đường bộ và đường thủy thường gặp nhau ở các trạm.

Bên kia Đò Xu là Khái Đông, khu vực dưới chân núi Ngũ Hành Sơn, có bến đò mà vua Minh Mạng đã ít nhất hai lần ghé đến để lên thăm cảnh chùa Non Nước, Bến đò này bây giờ dân làng vẫn gọi là Bến Ngự. Sách Phủ Biên Tạp Lục của Lê Quý Đôn chép “Phủ Điện Bàn, đò Hóa Khuê Đông tiền thuế 52 quan 6 tiền, đò Cẩm Lệ tiền thuế 38 quan 8 tiền… đò nhỏ Hóa Khuê Đông tiền thuế 29 quan 8 tiền”. Trong khi đó đò Thanh Chiêm qua sông Thu Bồn là 244 quan 5 tiền. Như vậy khu vực Đò Xu Hóa Khuê Cẩm Lệ có đến 3 loại thuế đò(236).

Trong bức tranh của Barrow chúng ta còn thấy một trạm canh có chòi cao. Hình ảnh này khiến chúng ta liên hệ đến một trong các giả thuyết về tên gọi Tourane của Đà Nẵng: A. Hausseman trong “Du ký xứ Trung Hoa, Việt Nam, Ấn Độ và Mã Lai” (Voyage en Chine, Cochinchine, Inde et Malaise viết năm 1848) giải thích rằng Tourane là địa danh của một nơi vốn có một cái tháp (tour) trên cửa Hàn… Và cái tháp ấy, cái tour ấy, bây giờ đã hiện ra khá rõ để minh chứng cho một tên gọi ban đầu một vùng đất.

Chưa có cứ liệu nào có thể chắc chắn để có thể khẳng định 100% rằng bức tranh bến đò của Barrow là đã được vẽ ở Đò Xu, tuy nhiên với những cứ liệu được suy ra ở trên kể từ nay Hội An sẽ thôi tự nhận bức tranh ấy là phong cảnh của mình cuối thế kỷ XVIII, và Đà Nẵng hoàn toàn nhận nó mà không có ai tranh giành. Và hơn nữa, nó cho chúng ta một cơ sở ban đầu để tìm lại hình ảnh của một Đà Nẵng xưa, về nguồn gốc cái tên Tourane được dùng nhiều thế kỷ trên các ghi chép, về cái tiên đề để hình thành nên một thành phố cảng như hiện nay. Vấn đề còn lại là những bằng chứng khảo cổ. Chúng tôi tin rằng dưới lòng đất khu vực bến đò Đò Xu hiện nay chắc chắn đang ẩn giấu nhiều tầng văn hóa của nhiều lớp lưu dân đi lại trên con đường thiên lý Bắc Nam đã lưu dấu để lại ở nơi này.