Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

TỪ MỘT CHỮ TRẦN TRONG THÁP G1 Ở MỸ SƠN

Năm 2005, các chuyên gia khảo cổ và trùng tu của Ý khi khảo sát tháp G1 ở Mỹ Sơn phát hiện ra một số chữ Hán được chạm, khắc lên đá và viết lên gạch trước khi nung. Trong đó nhiều nhất và có ý nghĩa nhất là chữ Trần. Sự kiện này gây nên một cảm xúc khá đặc biệt cho giới quan tâm. Suốt 106 năm qua, kể từ ngày các nhà nghiên cứu Pháp khám phá ra Mỹ Sơn nằm lút giữa rừng sâu, hàng trăm nhà nghiên cứu với hàng trăm công trình về khu di tích này, thế nhưng đó như một khối văn hóa Chămpa thuần nhất, không có bất cứ một dấu vết văn hóa ngoại lai nào, nhất là Việt hoặc Trung Hoa. Mặc cho bao cuộc chiến tranh, bao giai đoạn hòa hoãn thân thiện, bao quan hệ gắn bó chằng chịt quấn lấy nhau trong suốt chiều dài lịch sử gần ngàn năm gắn bó giữa hai dân tộc Chàm Việt. Mỹ Sơn như của riêng người Chàm. Và nay bỗng xuất hiện một chữ Trần bằng Hán tự. Giới nghiên cứu xôn xao, cánh nhà báo thì tưởng tượng đủ điều, rằng: Có thể đó là một tù binh người Việt đã để lại họ của mình khi lao động khổ sai ở đây?

Tháp G1 xây dựng trong giai đoạn thế kỷ XII, giai đoạn của cuộc hôn nhân Chế Mân-Trần Huyền Trân, lúc này cả Chămpa và nhà Trần đều đang trong giai đoạn cực thịnh và là giai đoạn dài nhất giữa hai nước không xảy ra chiến tranh. Năm 1069 Lý Thánh Tông phạt Chiêm lần thứ hai, từ đó đến 1307, tức 238 năm, không có cuộc chiến tranh nào giữa người Việt hoặc người Chàm. Một phần do hợp tác đối phó với nhà Nguyên, một sự hợp tác rất tin cậy, nên mối quan hệ Việt - Chàm khá tốt, thậm chí vua Trần Nhân Tông đã vân du, một chuyến du lịch đến Chiêm Thành, lúc hữu hảo đã vui miệng, hay thực sự kính trọng vua Chiêm, đã hứa gả công chúa Huyền Trân cho vua Chiêm là Chế Mân. Vua Chiêm dâng hai châu Ô, Lý làm sính lễ.

Tháp G1 phải chăng đã phản ánh được giai đoạn cực đẹp ấy của lịch sử hai dân tộc? Thế nhưng, tiếc thay, tất cả chỉ có một chữ Trần mờ nhạt chôn lút trong thân tháp! Nhưng may thay, tất cả không phải chỉ có vậy, không phải ở Mỹ Sơn mà ở ngay Thăng Long yêu quý! Nhìn những hiện vật đất nung tìm thấy trong các hố khảo cổ Thăng Long trong những năm gần đây, lớp văn hóa thời Lý Trần, các nhà nghiên cứu đã bắt gặp rất nhiều những hiện vật mang đậm dấu ấn văn hóa Chămpa. Đó là con ngan (vịt xiêm) trên các viên ngói Thăng Long chính là con ngỗng thần Hamsa, vật cưỡi của Phạm Thiên Brahma, con vật bạn của nữ thần thơ ca Srasvati; đó là cái đầu rồng thời Lý có môi trên cong dài không khác mảy may với con rồng Chămpa Makara có rất nhiều trong Bảo tàng điêu khắc Chămpa ở Đà Nẵng; đó là chiếc mặt nạ quỷ không có hàm dưới giống hệt với các Kala, thần Thời gian, nằm quanh chân tháp G1…!

Tại sao lại là con vịt xiêm? Trong tâm thức người Việt hôm nay, con vịt thường gắn với điều không tốt đẹp, không may mắn, một số nơi đầu tháng, đầu năm người ta còn không ăn thịt vịt; mắng ai dốt cũng mắng “Đồ con vịt”; con vịt hầu như chẳng thấy dùng làm mô tip hoa văn trên các trang trí kiến trúc; vậy thì hà cớ gì thời Lý Trần con vịt lại được vinh danh đứng trên mái nhà như con vật mang đến điều may mắn hạnh phúc cho người?

Đã trên dưới 500 năm trôi qua kể từ khi văn minh Chămpa suy thoái hẳn. Thời gian là quá dài, đã đủ để bây giờ chúng ta nhìn thấy Mỹ Sơn là xa lạ, không một chút gắn bó với mình cho dù những người làm nên ngôi tháp ấy chính là cha ông mình!; đủ để không thể hiểu được các hiện vật tìm thấy trong Hoàng thành Thăng Long xưa cha ông ta đã yêu mến gì, song với văn hóa nào để tạo nên nó rồi gắn ở khắp nơi từ mái ngói, đầu hồi đến hoa văn trên chén bát!

Thì ra Việt Nam ta từng có một thời gắn bó với văn hóa phương Nam sâu sắc đậm đà hơn phương Bắc. Tất cả chỉ khác đi kể từ khi nhà Lê thiết lập một chính thể phong kiến hà khắc kiểu Trung Hoa. Ngay trước khi nhà Lê lên nắm quyền, thời Hồ - Mạc ta đã thấy Hồ Quý Ly đã làm được đại bác, tiền giấy; thời nhà Mạc thì công nghệ gốm sứ, sự giao thương của Đại Việt như thống lĩnh cả vùng Đông Á, những nghệ nhân đã có thể ký tên mình vào sản phẩm gốm sứ xuất đi khắp nơi trên thế giới, điều hoàn toàn bị phủ nhận dưới các triều phong kiến sau đó. Cần nhớ rằng đây cũng là giai đoạn của thời đại phục hưng ở châu Âu. Có nghĩa rằng Việt Nam ta vào lúc ấy cũng đã có một sự chuyển mình để cá nhân được thể hiện mình rõ hơn, đóng vai trò quan trọng hơn trong xã hội, tiếc thay đến thời Lê thì mọi chuyện đã khác, chế độ phong kiến hà khắc đã phủ nhận vai trò cá nhân đến tận thế kỷ XX, thậm chí đến tận bây giờ vẫn chưa gột sạch.

Phải chăng cuộc “giao lưu” văn hóa Việt-Chàm đã diễn ra một cách phức tạp và để lại dấu ấn sâu sắc đâu đó trong tâm hồn người Việt chứ không phải chỉ là sự tiếp thu tiếp biến như đã hiểu lâu nay? Cuộc hành trình nào của lịch sử để con vật thiêng là con ngỗng Hamsa mang vẻ đẹp của cõi trời, chỉ nằm trên các mái nhà và nơi linh thiêng, mãi đến thế kỷ XVI con vịt vẫn còn là hiện thân của cái đẹp qua nét vẽ của chiếc đĩa Chu Đậu tìm thấy trong con tàu đắm ở Cù Lao Chàm; thế nhưng đến hôm nay thì con vịt trở thành con vật chẳng đẹp chút nào khi ai đó mắng “Đồ con vịt”? Cuộc hành trình nào của lịch sử để con rồng thời Lý môi trên bay lên như hình ngọn lửa đã biến mất nét độc đáo này để trở thành một con rồng Trung Hoa của nhà Nguyễn? Và cuộc hành trình nào của lịch sử để dấu vết phương Nam ở đây trong lòng đất Thăng Long nhưng ở Mỹ Sơn chỉ có một chữ Trần mờ nhạt? Sự hô ứng nào của lịch sử để cả hai nơi cùng lên tiếng về một giai đoạn không chỉ là sự hòa nhạt thân thiện mà còn là sự tương đồng về văn hóa xét trên nhiều mặt?

Tất cả đang đặt ra cho các nhà nghiên cứu những hướng tiếp cận mới, chắc chắn có nhiều bất ngờ bởi sẽ có lúc chúng ta nhận ra cái bản sắc văn hóa mà chúng ta đang có nó hình thành từ xa xưa và từ nhiều nguồn gốc, với những đóng góp vào những mảng tâm hồn quan trọng chứ không phải chỉ có đơn tuyến, một chiều như đã hình dung lâu nay.