Muốn về tới nhà, phải đi qua nhiều ngõ hẻm, ngõ nọ lồng vào ngõ kia theo một sơ đồ được phác họa một cách vô tình hoặc do ý muốn của một chàng thợ nề kỳ quặc. Hai chúng tôi phải đi qua một phố mang tên “phố một người”, đường phố hẹp đến mức chỉ một người đi lọt. Người ta kể rằng đây là chốn hẹn hò của người đôi uyên ương. Mỗi người đi lại từ mỗi đầu phố, đến giữa phố họ cứ nhùng nhằng không ai chịu nhường bước ai, do muốn lợi dụng cái trò này để sờ mó nhau. Người đàn bà mặc áo choàng đgienlabax, mặt đeo mạng, một tay để nơi bụng dưới, còn tay kia nơi ngực của mình. Người đàn ông mặt đối mặt với người đàn bà, dừng lại một lát tới khi thấy hơi thở tình nhân lướt trên mặt mình. Do đó, “phố một người” là nơi hẹn hò bí mật để các cặp tình nhân vụng trộm hôn và ve vuốt nhau, là nơi để hai cơ thể yêu nhau được sát chạm nhau, là nơi cặp mắt đắm đuối trong ánh mắt của người đàn ông lạ. Còn những cặp mắt khác - náu sau những đố kỵ - quan sát những cuộc gặp gỡ này.

Rác rưởi ngổn ngang dưới đất. Trước mỗi nhà có một đống rác tướng. Mùi xú uế bốc nồng nặc, nhưng chẳng ai thấy khó chịu; một con mèo rên rỉ như tiếng một trẻ con bị ngược đãi kêu than. Tôi đi theo Atxidơ, người mụ to ngang. Mụ nói với tôi:

- Lẽ ra phải gọi là phố một nửa thì đúng hơn!

Mụ tiện chân đá luôn con mèo phệ bụng một cái. Con mèo không kêu meo meo mà rống lên như người bị thương. Mụ ta dừng lại trước tấm cửa có thanh sắt chặn ngang và có khóa khóa chặt, rồi bảo tôi:

- Nỗi bất hạnh quấy phá ghê gớm sau tấm cửa này. Nó đã làm cho một ả vô sinh sinh con đẻ cái. Nó đã gây hạn hán cho cả vùng, tiếp theo hạn hán là những cơn mưa như trút nước. Nỗi bất hạnh đặt văn phòng của nó tại đây. Đây là đại lý của nó ở khu Hồi giáo. Trong nhà này đã từng có một người đàn ông thể trạng bình thường nhưng lại đi ngủ với con cái. Một hôm, nhà sụp đổ xuống đầu chúng. Người ta không bới xác gia đình ra. Người ta bít kín các cửa ra vào và cửa sổ, rồi dùng cát và xi măng vùi tất. Cả gia đình gồm bố mẹ, con cái vĩnh viễn gắn bó với nhau giữa đống đất cát và lửa địa ngục. Từ dạo đó, nỗi bất hạnh mới chịu yên. Nó vẫn rắp tâm hoành hành, nhưng không gây thảm họa nữa.

Tôi tự hỏi không hiểu tại sao mụ lại kể tôi nghe mấy câu chuyện gở vậy. Tôi tò mò muốn biết chuyện gì sẽ xảy ra với tôi, chứ đâu muốn biết những gì đã xảy ra ở sau các bức tường nằm trên ngõ hẻm này. Thật ra, mụ muốn giới thiệu mấy gia đình hàng xóm với tôi:

- Trong này là một gia đình không có chuyện gì đáng nói. Ông chồng là một thợ thuộc da. Không ai dám bắt tay gã. Tay gã nặng mùi lắm… Nhà này có độc mỗi con ngựa… Nhà này không có ai, không hiểu tại sao nữa… Một ngôi nhà bỏ trống thốc chẳng khác nào một câu chuyện kể để lửng… Đây đã từng là cửa hàng bán sữa. Bây giờ nó là trường giảng kinh Coran. Côngxuyn[1] giảng kinh ở đây đây. Nhà không còn mấy bước nữa.

Nhà có hai tầng. Nó không rộng lớn nhưng vượt cao hơn hẳn các ngôi nhà trong ngõ. Mùa hè, mọi người sống trên sân thượng. Atxidơ đưa tôi vào một căn phòng có bày những đồ gỗ và trang trí các vật truyền thống. Mụ ra lệnh bảo tôi chờ và không được rời khỏi chỗ. Tôi đưa mắt ngó mấy mặt tường. Tường bị khí ẩm làm ố, nhiều chỗ trông cứ như những hình người méo mó. Do chăm chăm nhìn mãi, tôi thấy các hình đó cử động. Giữa một bức tường, tôi thấy treo tấm chân dung ông lão đầu cuốn khăn: cụ già xem ra không còn được khỏe lắm; tấm ảnh chụp đen trắng đã được tô màu lại. Mọi thứ đều bợt cả: giấy ảnh, màu đỏ tô trên môi, màu xanh tô chiếc khăn xếp trên đầu, màu tô nước da. Thời gian đã làm trọn công việc của mình và trả lại cho khuôn mặt đó nỗi mệt mỏi lộ ra khi chụp ảnh. Chắc đây là ảnh chụp ông bố hoặc người ông nội, một nỗi buồn mênh mang thoáng hiện qua cặp mắt. Một người đàn ông nhìn cõi đời lần cuối. Chắc một nỗi bất hạnh đã kéo tới ám ảnh cuộc đời thọ lâu của ông lão.

Tiếng nói của Atxidơ cất lên đã kéo tôi ra khỏi những suy nghĩ trầm ngâm đó:

- Đây là bố ta. Ông sống chẳng được sung sướng gì, cả chúng ta cũng vậy. Tấm ảnh này chụp được mấy bữa thì ông qua đời. Thôi được rồi. Côngxuyn sẽ gặp nàng ngày mai…

Sau một lát do dự, mụ mỉm cười và cải chính:

- Nói đúng hơn, ngày mai nàng sẽ gặp Côngxuyn, ta đi ăn chút gì đi… Không hiểu sao tôi thấy nàng đã chiếm được niềm tin của ta. Ta là người có tính đa nghi. Nhưng khi gặp nàng, ta nghĩ ngay là ta và nàng, chúng ta có thể hợp ý nhau. Ta quên chưa hỏi xem nàng có muốn làm việc, nói chung nếu nàng nhận lời…

- Tôi sẵn sàng nhận lời. Những gì sẽ đến với tôi đều tốt đẹp cả. Làm gì ạ?

- Chăm sóc Côngxuyn.

- Chàng bị đau ốm?

- Không, không hẳn như vậy. Côngxuyn bị mù. Chú ấy mù lúc bốn tuổi, sau một trận ốm suýt chết.

- Tôi nhận lời.

- Phải chăm sóc như thế nào, dần dần nàng sẽ rõ. Ta không biết tí gì về nàng như vậy càng hay. Nếu chẳng may nàng phản bội chúng ta, nàng không thoát khỏi tay ta đâu. Ở chỗ bọn này này, những nỗi e ngại sẽ nhanh chóng bị gạt bỏ. Ta đã hy sinh tất cả cho chú em… Ta cố giữ để ngôi nhà này vẫn sống trong cảnh bằng an.

Khi mụ nói, tôi đảo mắt nhìn chỗ khác, tôi chợt nhớ tới bố tôi và thấy ông đứng ngoài cửa ra vào đang thuyết giáo mẹ tôi. Cái giọng khô khan của Atxidơ gợi tôi nhớ tới bố tôi.

Có những người khi dọa nạt thì gầm gào lên. Cơn giận làm họ mất trí. Có những người nói không cần cất cao giọng, nhưng những lời của họ tác động mạnh đến ta. Atxidơ là loại người không những cần giữ lời khi nói mà còn là người có khả năng thực hiện lời mình nói.

Atxidơ có bộ tóc nâu, người khỏe mạnh, mông to bè - do đó mụ mới có cái tên là Atxidơ[2] -, mụ là người không có tuổi. Da mặt mụ nhẵn lì, màu nâu. Dáng người vạm vỡ của mụ không phải là một thiệt thòi, mà là một thuận lợi đối với nghề nghiệp mụ đang làm. Ở nhà tắm hơi, Atxidơ chiếm một vị trí chiến lược làm Ban chỉ dẫn chung phải ghen tị. Mụ biết tất mọi chuyện, quen một gia đình trong quận, đôi lúc đã dính vào những tằng tịu vụng trộm của đôi này đôi nọ, làm bà xe duyên cho mấy cặp vợ chồng, bố trí những cuộc hò hẹn… Mụ là cuốn sổ ghi chép và là trí nhớ của quận, người đàn bà kín đáo và tâm tình nỗi sợ và sự trìu mến. Mụ gác các cổng ra vào, điều hành công việc và ra lệnh để người ta điều hòa lửa trong lò bố trí sát cạnh nhà tắm hơi nước. Mụ có bộ ngực to đến nỗi làm trẻ con hoảng sợ, nhưng lũ choai choai mới lớn lại ao ước vùi đầu vào đấy. Mụ đã mấy đời chồng, là gái góa hay bỏ chồng. Atxidơ không được hưởng một cuộc sống thực sự trong gia đình. Mụ sống ở ngoài lề xã hội và không ai quan tâm tìm hiểu xem mụ đã ngủ qua đêm chung chạ với con ma nào. Do đó, người ta gán ghép cho mụ sống một cuộc đời không có trong thực tế, cho rằng mụ loạn luân và luyến ái đồng tính, một mụ bói bài tây, một mụ phù thủy hại người, đồi bại và tai quái.

Hẳn Atxidơ - người đàn bà lúc này ì ạch leo lên thang gác - đã có một thời trẻ trung, một người tình và căn nhà và những đồ nữ trang. Hẳn người mụ mảnh mai, có lẽ còn xinh đẹp nữa. Tôi nhìn mụ và cố gạn chắt từ cái thân hình to béo và mệt mỏi này hình ảnh một cô gái trẻ. Rồi sau đó, mọi thứ đều đổ lật nhào trong vài giây. Mọi người đã chết sau trận động đất. Giữa cảnh đổ nát, còn lại độc một mình mụ với chú em bị chấn thương, hai mắt mãi mãi nhắm tịt.

Mụ kể lại tôi nghe chuyện đó và một đêm hai chúng tôi không tài nào ngủ được. Chàng Côngxuyn ngáy ầm ầm, còn chúng tôi, chúng tôi nằm chờ sáng để đi mua bánh benhê và bạc hà pha vào trà. Mụ không kể với tôi một lời nào về giai đoạn trước khi xảy ra thảm họa. Tôi thấy vui vui khi nghĩ Atxidơ đã từng sống hạnh phúc trong một ngôi nhà, một gia đình bên một người đàn ông. Chắc đêm đó, tâm hồn mụ không ở Agađia mà ở nơi khác, bên người chồng thường đánh đập mụ và bỏ đi đến chỗ mấy mụ đàn bà khác. Gã đã cùng một cô cháu gái hoặc một cô em họ rời bỏ thành phố và biến mất hút.

Tôi im lặng không nói gì. Qua ánh mắt mụ, đôi lúc tôi bắt gặp một vài dấu hiệu để lộ mụ cảm thấy tủi nhục:

- Đúng, ta là một người đàn bà bị ruồng rẫy! Ta bị tống ra ngoài phố đúng như câu tục ngữ: “Nhà có đám cưới thì chẳng mèo nào chịu rời bỏ nhà”… Chồng ta bỏ đi thì cũng phải thôi. “Mày biết phải giữ chồng bằng cách nào không? Bằng cái này và cái này này, - mụ ta vừa nói vừa để tay lên bụng dưới và lên mông. - Bây giờ còn ai thèm muốn một thân hình đã cung phụng như quả cam vắt kiệt và cung phụng không ra đâu vào đâu? Chẳng một ai hoặc khắp bàn dân thiên hạ. Tao biết làm gì với một mụ ly hôn nhưng vẫn mang tiếng có chồng, một mụ góa nhưng chồng vẫn sờ sờ ra đấy và chẳng có của thừa kế, một người vợ không gia đình? Một gánh nặng một quả núi đè nặng trên ngực tao. Tao biết ăn nói sao với các chú và bà con hàng xóm? Con gái ta đã không đem lại lạc thú cần thiết cho chồng nó. Do đó chồng nó phải mò đi tìm niềm vui ở chỗ khác chứ không phải trên nhiếc giường của vợ nó? Không, thật quá đáng…”.

Atxidơ đành ra đi để khỏi phải nghe những lời trách móc đó, để khỏi mang tiếng là bị ruồng rẫy, mục tiêu của bao lời chửi rủa và khinh bỉ. Chú em trai đã đòi đi theo, chú bấu chặt lấy tấm áo choàng đgienhabax của chị vừa khóc vừa van vỉ. Cuộc sống nay đây mai đó của hai chị em rất cực nhọc. Họ đói khát, bị lạnh và đau ốm. Chú em nhỏ bị mù vì bệnh đau mắt hột. Atxidơ giặt giũ áo quần cho các gia đình giàu có, nấu nướng thuê cho những đám cưới hoặc cho lễ đặt tên. Atxidơ nuôi nấng, em như chính con trai mình. Mụ muốn chú có cuộc đời khá hơn cuộc đời mụ, mụ vật lộn giành giật cho chú em một học bổng của Ban cứu trợ công cộng. Sau đó, em mụ là thầy giáo và dạy cả trẻ nhỏ trong quận học kinh Coran.

Mụ muốn chú em là bộ trưởng hay đại sứ. Chàng chỉ là trưởng giáo trong một thành phố tưởng tượng của một xứ không có thực. Chính mụ đã bổ nhiệm chàng vào chức vụ đó. Chàng đã chấp thuận “để khỏi làm chị buồn” như sau này chàng đã nói với tôi. Chàng chơi cái trò chơi đó. Mụ hài lòng và chàng chẳng bao giờ làm trái ý mụ.

Tôi ngồi trên chiếc ghế đẩu ở bên trên bày bữa điểm tâm. Tôi nghe tiếng chàng nói ngoài hành lang:

- Em cảm thấy trong nhà có một đóa hoa: bị cạn nước, tại sao chị không nói với em?

Khi hai chị em bước vào, tôi đứng dậy để chào chàng Côngxuyn. Chàng đưa tay cho tôi hôn. Tôi bắt tay chàng rồi lại ngồi xuống.

- Bông hoa thì chưa chắc nhưng bất trị là cái chắc! - Chàng nói.

Tôi mỉm cười, Atxidơ ra hiệu bảo tôi đứng lên, như có ý muốn nói: “Không được ngồi ăn chung cùng bàn với Côngxuyn”.

Tôi và mụ, bọn tôi đã lẳng lặng ngồi ăn điểm tâm ở dưới bếp.

- Ngôi nhà này là tài sản duy nhất của hai chị em ta, - Atxidơ nói với tôi. - Ta phải cai quản và gìn giữ nó tránh khỏi những cặp mắt bất lịch sự và đố kỵ. Ta phải chú tâm đến mọi thứ, phải dự kiến mọi điều và nhất là không để Côngxuyn bị thiếu thốn một thứ gì. Bọn ta kiếm thừa đủ ăn. Đôi lúc ta phải lưu lại ở nhà tắm hơi và nghĩ tới Côngxuyn. Chú ấy sẽ buồn phiền. Do đó Côngxuyn sẽ mở đài truyền thanh. Đấy là một dấu hiệu không hay. Côngxuyn chỉ mở đài khi nổi cáu. Do ta không thể vừa là một người đàn ông lúc ở nhà tắm hơi, vừa là người đàn bà ở nhà, và đôi khi vừa là cả hai cùng một thời điểm ở hai nơi khác nhau, nên ta hy vọng nàng giúp đỡ ta. Đã nói thì phải nói cho hết lời: khi ta vắng mặt, Côngxuyn cần một sự hiện diện để yên lòng. Tối đến Côngxuyn thích nghe đọc sách. Ta, ta không biết đọc. Do đó ta phải bịa ra chuyện để kể: khi chuyện không làm Côngxuyn vừa ý, chú ấy nổi cáu, chú ấy nghĩ rằng ta vẫn đối xử với chú như con nít. Ta đã cạn nguồn chuyện. Thời gian gần đây, chú ấy trở nên thiếu nhẫn nại, thô bạo, gần như độc ác. Ta rất đau khổ. Ta rất cần một sự hỗ trợ. Chương trình những ngày trong tuần, trên thực tế, gần như giống hệt nhau, sáng Côngxuyn ở trường dạy kinh Coran, trưa - ngủ, tối - rảnh rỗi. Chiều chiều có nàng sẽ săn sóc chú ấy.

❀ ❀ ❀

[1] Trưởng giáo trong đạo Hồi.

[2] Bệ ngồi, vững chắc.