Hồi đầu tôi không muốn để ý hay nói đúng hơn không muốn nhìn kỹ mặt mụ Atxidơ bị hận thù làm biến dạng. Hận thù về bản thân mình mạnh hơn cả sự hận thù đối với những người khác. Nhưng thật khó để phân biệt được rõ. Qua khuôn mặt mụ, người ta có thể đọc được, nhất là khi mụ ngủ, những dấu vết của bao thất bại. Sự tàn phá này không phải là một chiếc mặt nạ, mà là một nỗi đau hàng ngày. Chỉ có qua luyện tập lòng hận thù người đàn bà này mới không bị sa sút về thể xác và mới đẩy lùi được cái chết. Chết không phải do cơ thể hủy hoại, mà do lòng bị thất vọng vô hạn, vì buồn chán và vì vô cùng bất lực dẫn đến bóng tối.

Một buổi tối, ăn xong chàng Côngxuyn ngồi đánh máy chữ, mụ tiến đến bên tôi và đề nghị tôi cùng mụ lên sân thượng uống trà.

- Uống trà buổi tối, tôi không ngủ được, - tôi nói với mụ.

- Nếu vậy ta sẽ pha nước cỏ roi ngựa cho nàng uống, nhưng những điều ta sắp kể nàng nghe sẽ làm cho nàng mất ngủ.

- Mụ có điều gì cần nói với tôi?

- Nàng đừng sợ! Ta muốn nói để nàng rõ ta là ai. Có vậy thôi. Và khi nàng biết rõ ai ở đằng sau bộ mặt này thì hẳn nàng sẽ mất ngủ.

Mụ cũng có những động tác như chàng Côngxuyn, mị chuẩn bị thuốc lá kip, hút hai ba tẩu rồi mới lên tiếng nói. Tôi, uống nước cỏ roi ngựa và ngồi nghe, thoạt đầu là bắt buộc, sau thì vì câu chuyện khủng khiếp quá. Mụ nói nhanh hơn lúc bình thường và đôi lúc ngồi lặng một lát khá lâu:

- Ta biết nàng đã nghĩ gì về ta. Nàng không nghĩ gì, nghĩa là nghĩ xấu về ta. Hiện nay thì chưa. Nàng gây cho ta nỗi tò mò trước sự kiên nhẫn, nói đúng hơn trước thái độ lãnh đạm và thụ động của nàng. Đôi lúc ta đã nổi cáu về thái độ ấy. Nhưng không quan trọng. Nàng nên biết rằng ta hiểu rõ ta là ai. Chắc việc ta ra đời là một sự sai lầm. Hồi còn nhỏ - sinh ra ta đã xấu xí và sau này vẫn xấu xí - ta thường nghe người ta nói về ta: “Lẽ ra con bé này không nên có mặt ở đây”. “Con bé này sinh ra từ sự khô cằn”. Ta đã là một đứa trẻ hay quấy rầy, không bao giờ chịu ở đúng vị trí của mình. Thêm vào đó có thể ta cũng xấu xí. Đi đâu ta cũng bắt gặp những ánh mắt buồn rầu và thất vọng trên khuôn mặt của mọi người, nhất là người lớn. Thực ra ta không phải là một người độc ác. Ta tự bảo vệ. Và ngay cả khi chẳng ai làm gì ta, ta cũng tự bảo vệ. Đấy là một quy tắc xử thế. Không nên để cho người ta muốn làm gì ta cũng được. Phải đón trước những lời chê trách và nói xấu. Do đó không gì thoát khỏi con mắt của ta. Ngày đầu buổi chơi, lũ trẻ con đã loại ta ra khỏi những trò vui của chúng. Không ai muốn thấy bộ mặt chẳng duyên dáng này. Ta hiểu rõ những người đã cảm thấy khó chịu, chẳng là sự hiện diện của ta làm cho họ như bị quấy rầy. Bố mẹ ta đau buồn. Nỗi thất vọng lộ rõ trên nét mặt hai người. Ta là nỗi thất vọng của hai người. Để khắc phục rủi ro này, bố mẹ ta sinh đứa con thứ hai. Khi chú em ta ra đời, hai cụ đã tổ chức một buổi lễ lớn. Đối với hai cụ không còn nạn hạn hán nữa. Nhưng, sau khi lên sởi, chú em ta bị mù. Nỗi bất hạnh lại bước vào gia đình này. Ta cảm thấy mình là kẻ bất hạnh. Đứa trẻ đó, là làn ánh sáng, là ân huệ trong ngôi nhà không bao giờ nghe thấy tiếng cười, không bao giờ thấy ai vui đùa. Thế mà trong có vài ngày nó đã bị vĩnh viễn tước bỏ mất ánh sáng. Lần đầu tiên ta để cho nước mắt trào xuống mặt. Ta đã bị quật trúng tim chứ không phải bộ mặt ta vẫn không hề đổi sắc. Ta không thích thấy ai khóc. Muốn khóc thì phải được nhận một chút tình cảm trìu mến. Ta, ta chẳng bao giờ nhận được gì cả. Trước nỗi bất hạnh mà ta coi là lớn hơn nỗi bất hạnh của ta này, ta nhận ra rằng ta là con đẻ của sự mất mát. Ta như một cơn mưa không đúng lúc, cơn mưa không ai mong đợi, cơn mưa mà người ta lo sợ vì nó làm thui chột hạt giống. Ta phải dè sẻn tất cả nghị lực của ta để trang trải cho những người vô tội phải chịu đựng sự ra đời tình cờ này, ta biết: bộ mặt ta như một bức tranh vẽ bằng thuốc nước bị người ta lấy khăn lau chùi đi. Ta có bộ mặt không thích đáng. Mọi cái ở ta đều không đúng chỗ, cơ thể và những gì ở bên trong cái cơ thể đó. Ta đã tích lũy biết bao hận thù đến nỗi ít ra phải sống hai cuộc đời mới trút bỏ được hết. Nhưng ta không thú nhận với nàng rằng lòng hận thù ở ta đâu đến nỗi như vậy. Vì, để có hận thù thì phải biết yêu thương, dù một chút ít. Ta chẳng yêu thương ai, kể cả bản thân ta. Tất nhiên những tình cảm của ta đối với Côngxuyn nằm vượt quá tình yêu thương. Nó là hơi thở của ta, nhịp đập trái tim ta. Nhưng nó không thích ta. Khi bước chân vào ngôi nhà này, nàng đã trả lại tiếng cười cho Côngxuyn. Trước đây thật là khó thở. Chú ấy hay gây gổ, thô bạo và bất công. Chính vì vậy khi vừa thấy nàng, tuyệt vọng và không nơi nương tựa, ta liền đề nghị nàng về sống với chúng ta. Chẳng cần ta thú nhận điều đó thì nàng cũng biết rõ. Sự có mặt của nàng đã đem lại một chút ánh sáng cho ngôi nhà ta. Nàng vô tội. Ta không phải là một người vô tội. Ta đã bỏ mặc bố mẹ ta chết dần mòn. Ta còn cho rằng chẳng ai đi dự đám tang của bố mẹ ta. Ta cùng Côngxuyn đem theo một số đồ có giá trị đã bỏ nhà ra đi. Không hề đắn đo. Không hề nhỏ một giọt nước mắt. Ta đã trút bỏ khỏi cuộc đời ta mọi nỗi niềm hy vọng. Và từ đó, tuy ngồi một chỗ nhưng ta cứ xoay quanh như con chóng chóng. Chú em ta khôn lớn trên tay ta. Ta là mắt của Côngxuyn. Ta lam lũ đầu tắt mặt tối để Côngxuyn không thiếu thốn một thứ gì. Ta không cần Côngxuyn phải biết ơn ta. Ta sợ mất Côngxuyn. Nàng hãy giúp đừng để ta phải mất Côngxuyn. Ta linh cảm thấy sắp xẩy ra điều bất hạnh. Ta không được trang bị kỹ để đối phó với tai họa. Thế mà ta đã trông thấy nó lởn vởn ở đằng xa, như trông thấy một con người, một bóng hình, có lẽ một bóng đàn ông, hay nói một cách chính xác hơn, một người phụ nữ cải trang thành đàn ông, đang đi một mình trên đường, trong ánh sáng hoàng hôn lờ mờ; ta biết, ta cảm thấy chiếc bóng đó có khả năng cản được tai họa. Ta không phải là một mụ thầy bói, nhưng đôi lúc linh cảm của ta mạnh mẽ đến mức mọi vật trở nên rõ ràng trong đầu ta. Chiếc bóng đó có các đường nét của nàng. Nàng được số phận cử tới đây và chúng ta không rõ nàng là ai, từ đâu tới hoặc suy nghĩ gì. Xem ra Côngxuyn sung sướng ở bên nàng. Dẫu sao sự có mặt của nàng làm cho Côngxuyn thấy vui. Ta buộc phải lưu nàng lại vì nàng biết cách trả lại cho chú em ta lòng khao khát được cười và được viết. Phải tới mấy tháng nay Côngxuyn không đụng tới chiếc máy chữ. Ta không biết Côngxuyn viết những gì. Nhưng chắc là quan trọng. Nếu Côngxuyn nhờ nàng cùng đến một chốn mà chú ấy gọi là “cánh đồng cỏ ngát hương” thì nàng đừng khó chịu và nhất là đừng từ chối. Côngxuyn tới đấy gần như mỗi tháng một lần. Trước đây ta cùng đi với Côngxuyn. Hiện nay Côngxuyn không muốn bước chân ra đường với ta. Côngxuyn ngượng vì chị mình suốt đời ngồi nơi cửa ra vào nhà tắm hơi. Ta không còn là một mụ canh giữ những điều bí mật. Ta giữ áo quần cũ kỹ. Có vậy thôi. Chẳng có gì đáng tự hào cả. Ta làm một nghề chẳng đáng tự hào. Còn nàng, trước khi tới đây, nàng làm nghề gì.

Mụ dừng lời một lát, nhồi thuốc lá kip vào tẩu, đưa cho tôi và nói:

- Hút thứ này vào nàng sẽ nói… Nó hỗ trợ… Nó giải thoát.

Tôi đã hút tẩu. Khi nuốt khói tôi bị sặc và ho. Mặt mụ Atxidơ tràn đầy lo âu và cảm giác bứt rứt:

- Ta muốn biết rõ. Ta nài nỉ. Nàng là ai? Nàng cất giấu trong lòng một điều gì huyền diệu? Nàng đã làm thế nào để có thể trả lại cuộc sống cho một kẻ hấp hối?

Như vậy, qua mụ Atxidơ, tôi được biết rằng chỉ cần sự hiện diện của tôi đã có thể khơi gợi được điều gì trong người đàn ông sống ngột ngạt tại căn nhà tăm tối này. Bản thân tôi cũng thấy ngạc nhiên. Mụ Atxidơ vật nài đến mức van xin tôi nói. Tôi chẳng có gì để nói. Mụ liền rên rỉ và khóc. Để chấm dứt cái cảnh lố bịch ấy, tôi buộc lòng phải nói dăm ba lời:

- Trước khi tới thành phố này, tôi có cái may mắn và ưu ái được tắm trong một con suối ban những đức tính đặc biệt. Tôi cầu một trong những đức tính ấy: sự lãng quên. Nước suối đó đã rửa sạch cơ thể và tâm hồn tôi. Nó đã rửa sạch, và nhất là nó đã sắp xếp lại những ký ức của tôi, nghĩa là nó đã lưu lại rất ít những gì nằm trong quá khứ của tôi: tôi chỉ giữ nguyên ba hoặc bốn ký ức. Phần còn lại đã biến mất và thế vào chỗ của chúng tôi chỉ thấy toàn những cảnh điêu tàn đổ nát và sương mù. Tất cả đều được bọc trong một chiếc chăn len sờn bợt. Để ra chỗ con suối đó cần phải lột bỏ tất cả và vĩnh viễn từ bỏ những luyến tiếc não nùng. Tôi hủy mọi giấy tờ của mình và lần bước đi theo ngôi sao vạch đường định mệnh của tôi. Ngôi sao ấy bám riết theo tôi khắp mọi nơi. Nếu mụ muốn thấy nó, tôi sẽ chỉ mụ xem. Ngày nó tàn lụi sẽ là ngày tôi qua đời. Tôi đã quên hết: thời ấu thơ, bố mẹ, họ tên. Và khi soi gương, thú thực là tôi thấy vui, vì ngay cả khuôn mặt này cũng mới lạ đối với tôi… Tôi hẳn đã có một khuôn mặt khác. Tuy nhiên vẫn còn một điều làm tôi lo ngại: tôi bị sự lãnh đạm đe dọa, sự lãnh đạm - chốn sa mạc của mọi cảm xúc. Nếu tôi không còn có cảm xúc, tôi sẽ khô héo và sẽ biến mất. Cả chàng Côngxuyn, cả mụ, cả tôi, chúng ta chỉ là những kẻ bất kỳ nào đó. Vì vậy tốt hơn hết ta nên cười đùa vui vẻ… Chúng ta chỉ sống qua ngày đoạn tháng… Đừng để thời gian buồn phiền trước sự hiện diện của chúng ta; ta nên suy nghĩ ra cách gì làm nó vui, một cách gì giàu đầu óc tưởng tượng, đầy màu sắc chẳng hạn: chàng Côngxuyn thích cái tinh tế của màu sắc; chẳng đáng phải ngạc nhiên nếu đấy là niềm say mê của một người mù…

Những lời tôi nói có tác dụng làm yên lòng mụ Atxidơ. Mụ nhìn tôi nói, nước mắt giàn giụa. Mụ để huột mất cái dáng vẻ cứng rắn mụ đã từng khoe khoang. Lòng căm thù mà mụ bảo đã dưỡng mụ. Sau một hồi im lặng, mụ gục đầu vào tay tôi và tới tấp hơn. Tôi thấy khó chịu. Tôi định rụt tay lại nhưng mụ đã níu giữ chặt. Những chiếc hôn của mụ đầy nước mắt. Mụ xin lỗi:

- Nàng tha lỗi cho ta. Nàng bỏ quá cho ta đã nói với nàng bằng một giọng hung bạo. Nàng là một thiên thần do các vị tiên tri đã phái tới đây. Bọn ta là kẻ tôi đòi của nàng…

Để chấm dứt cái cảnh nặng nề này tôi thốt kêu lên.

- Thôi đủ rồi! Tôi không phải là thiên thần và cũng chẳng phải do ai sai phái tới đây! Mụ đứng dậy đi!

Người ta nghe tiếng máy chữ đánh lách cách nổi lên, tiếng lách cách nghe thật đều đều, có lẽ chàng Côngxuyn đánh mãi độc mỗi một chữ, cứ một mực đánh mãi chữ đó.