Ùn tắc giao thông hình như đã thành căn bệnh mạn tính của nhiều thành phố lớn, trong đó Hà Nội hầu như ít ngày không gặp tai nạn ấy. Tại sao vậy? Có nhiều nguyên nhân lắm.
Trước hết, ùn tắc giao thông sẽ làm mất rất nhiều thì giờ của mọi người, mà lẽ ra thì giờ phải được coi là quý giá, chỉ mất một phút, một giờ thôi cũng sẽ là thiệt hại về vật chất. Mà nghĩ cho cùng, một trong những nguyên nhân ùn tắc giao thông, thủ phạm gây ra nó, lại chính là người quý thì giờ, nhưng là quý cho riêng mình mà không cần nghĩ đến người khác. Người lái xe cố luồn lách, cố nhoai lên, không chịu nhường ai, để mong đi sớm một vài phút, thế là nghẽn lại, hoặc đã ùn tắc rồi nhưng không chịu lùi lại vì nếu lùi sẽ chạm vào lòng tự ái, coi như mình bị thua, nên cứ ì ra, bất chấp tất cả.
Chúng ta đều biết đường phố Hà Nội hiện nay có rất nhiều bất hợp lí cho một thành phố công nghiệp có nếp sống hiện đại, tốc độ. Nguyên nó chỉ là một đô thị nhỏ, đường đã hẹp lại ngắn, rất nhiều ngã ba, ngã tư cắt nhau, nhiều đường phố chỉ một hai cái ô tô tránh nhau đã khó khăn, vậy mà không ít trường hợp xe tải, xe khách đỗ lại hàng giờ, hàng buổi để bốc dỡ hàng hóa từ tỉnh khác về, có cả loại xe kềnh càng mười bánh như một căn nhà tầng di động. Họ đỗ bất chấp bên số chẵn hay số lẻ, bất chấp đầu xe xuôi hay ngược. Và lúc ấy, một cái xe con khác, chờ một ông “quan” nào đó, cũng cần đỗ lại ở đoạn ấy, xe đỗ lại phía bên kia đường. Thế là cảnh hai xe nghênh ngang hai bên đường, ở giữa lòng đường chỉ còn hẹp tí tẹo, một cái xích lô, vài cái bình bịch lách nhau mà lên, thêm mấy chị hàng rau, trở vai, đưa ngang quang gánh ra đường, ùn tắc là dĩ nhiên không tránh khỏi.
Phố Hàng Buồm, phố Nguyễn Xí, phố Đinh Lễ, phố Đinh Liệt và nhiều phố khác đã luôn có cảnh đông vui như lễ hội ấy xảy ra. Không kể còn thêm ít xe đạp, người đi bộ, một vài chị phe tiền, xe bán hàng rong, đồ nhựa hoặc thuốc tây, cứ chen ào tới... cái phố yên tĩnh ấy bỗng nổ ra những cuộc tranh luận bất phân thắng bại, có người phải quay ngược đầu xe, tránh sang lối khác. Người đi bộ, có việc vội thì tự tìm lấy lối mà đi, tự khai phá lấy con đường riêng, lách qua mấy hàng nước vỉa hè, mấy chõng phở hay cái tủ kính của ông bán kính, chị bán thuốc nhuộm móng chân móng tay... mà thoát ra khỏi cảnh chen lấn, không biết hàng giờ nữa có thông thoáng được không?
Phố Nguyễn Khuyến chật chội, đường ổ gà, nhà cửa cũng lộn xộn, gặp lúc xe hỏa dồn toa, chắn một đầu đường, thế là hàng trăm xe nghìn người bắt buộc phải đứng lại giải lao, kinh thường nắng, mặc kệ mưa gió. Cứ đứng đấy, hãy đợi đấy. Và xe ô tô, không ai chịu nhường ai, xe bình bịch cũng chỉ có mình là nhất trên thế gian đầy vội vã này. Rất lạ là những lúc ấy, không thấy một anh cảnh sát giao thông nào xuất hiện, nếu có, thì phải rất lâu sau đó.
Có lẽ các anh còn mãi làm nhiệm vụ khác quan trọng hơn, đó là đuổi mấy cô hàng rau bán rong, bắt mấy anh xe thồ đang thồ dưa chuột, bắt cái cân, dằng co mớ táo... nên chuyện ùn tắc giao thông là của người khác, là của ông Giám đốc Sở Giao thông công chính?
Trở lại chuyện ùn tắc ở đầu phố Nguyễn Khuyến, giáp với đường Lê Duẩn, Cửa Nam, ít lâu nay có chắn đường, phân luồng, gọi là phần mềm, có đỡ đi được một phần, nhưng ùn tắc vẫn còn là cái nạn, mà nhiều người phải tự nhắc mình: Khôn hồn thì đừng có đi vào ngã tư ấy, con đường ấy vào những giờ cao điểm, mất hàng giờ đồng hồ như chơi. Và cũng chẳng biết kêu với ai, họa chăng là về nhà bị vợ mắng là đi đâu mà lâu thế, hay là đi “với con đĩ nào” nên về muộn...
Ngã tư Khâm Thiên, Nguyễn Thượng Hiền còn gây ấn tượng mạnh hơn. Cũng có giải phân cách mềm, nhưng có lúc nó cũng vô hiệu như cái “thiên kiều” là cái cầu vượt bắc lên trời, biến thành nhà vệ sinh công cộng không ai quét dọn, còn dưới đường thì cứ là chen vai thích cánh mà chờ giải tỏa mấy cái đầu xe ô tô hôn nhau, không anh tài nào chịu anh tài nào. Có anh còn khuỳnh tay ra ngoài, hút thuốc lá phì phèo một cách bất cần đời, mặc chuyện thiên hạ muốn ra sao thì ra.
Những lúc ùn tắc như thế, không còn ai phân biệt bên nào là bên phải, đâu là bên trái, luồng đường nào là của xe cơ giới chỗ nào là xe thô sơ và người đi bộ thì đi đứng ở chỗ nào. Nó thực sự là một cuộc quân hồi vô phèng, đúng theo khẩu hiệu “đường ta, ta cứ chen”... Đã có năm lễ hội giỗ trận Quang Trung, người tắc từ giữa phố Nguyễn Thượng Hiền, đến hết ngã ba ngõ chợ Khâm Thiêm, đứng như lèn cá hộp trong xe buýp. Rồi qua giờ khai mạc lễ hội, có nhiều người bê cái xe đạp lên đầu mà lách đi, trông như cái xe đạp trôi nổi trên làn sóng đầu người, như nó tự bơi, hoặc nó từ từ bay một cách tự động mà động cơ lắp ở đâu thì có trời mà biết.
Xuôi xuống một chút nữa, ngã tư Kim Liên - Đại Cồ Việt cũng không thoát khỏi cảnh ùn tắc như thế, dù ngã tư này may mắn hơn vì rộng rãi hơn, thỉnh thoảng mới xảy ra? Có lần vì nước úng, lần khác vì một xe cát đánh đổ, lần khác nữa thì do tàu hỏa tránh nhau gì đó, lần khác nữa thì có nguyên nhân khác nữa. Đây là lối đi vào Hà Đông, qua Chùa Bộc, qua mấy khu tập thể đông người... nên xe cộ đông, người đi bộ cũng đông, mà con đường mới mở rộng thênh thang tốn bạc tỉ, suốt Đại Cồ Việt, suốt một đoạn của Kim Liên, nhưng đến chỗ giao nhau với đường xe lửa bỗng bị ngẵng lại, thắt cổ bồng, không giải tỏa được, nên tắc vẫn hoàn tắc, để cho ô tô có dịp nghỉ máy, người đi các loại xe khác ghếch chân lên mà ngắm con tàu hỏa ì ì chậm trườn trườn qua, rồi lúc sau mới rồng rắn kéo nhau đi, người này nhìn lưng người khác, chán mắt thì thôi.
Ngã tư Trung Hiền, chỗ Đại La - Trương Định - Minh Khai, ngã tư đã được mở rộng, nhà đã được cắt xén, nhưng là trục đường cho ô tô, nó là con đường vành đai, là một đoạn xuôi về phía nam, nên lượng xe cộ ở ngã tư này có thể sắp thành kỉ lục, và ùn tắc thành bệnh kinh niên. Những ô tô tải, những quang gánh rau quả, những xe công nông, và nhiều thứ khác khó thống kê được, sáng sáng, chiều chiều phải đi qua đây để vào thành phố hoặc ra liên tỉnh...
Cái ghê gớm của ùn tắc là mất rất nhiều thời gian, lỡ nhiều việc cần, nhưng nó còn ghê gớm hơn là đã diễn ra lâu rồi mà không khắc phục được.
Quãng giữa phố Khâm Thiên, một dạo người ta đào đường, đặt công trình gì đó, và cả lúc không đào đường, nước thải, nước mưa, ổ voi, vỉa hè long lở, thế là ngã ba với ngõ Văn Chương thành ngã ba quái ác. Mấy tấm sắt vừa dầy, vừa to đặt tạm trên đường để che những cái hố như cửa vào một đường hầm dẫn sang thế giới bên kia, sắt cong vênh lên, mà đường vẫn chưa được giải tỏa, và không phải giờ cao điểm, nó vẫn cứ diễn ra, chỉ cần một cái xe tải quá khổ, quá tải, quay đầu, rẽ vào hay rẽ ra mà chết máy... Thế là... vở kịch không thể vui cười kia được diễn ra không cần sân khấu, mà toàn mặt người nhăn nhó.
Ngay cái phố Hàng Bè nhỏ bé và chỉ ngắn có một đoạn cũng nhiều lần ùn tắc vì mấy chị bán rau, mấy anh xe thồ vài ông xe lam, thêm anh bán rong bằng xe có cái loa to quảng cáo, không ai chịu nhường ai, không ai chịu đứng lên vỉa hè (mà làm gì còn vỉa hè mà đứng), thế là lòng đường chỉ còn chiều ngang khoảng một mét, chỉ cần một cái va chạm nhỏ giữa chàng xe máy và nàng xe đạp, mà cãi lí với nhau là chính... thế là Hàng Bè thành cái bè dập dềnh những người chen chúc nhau trong mùi thơm hoa dâu da thoang thoảng, cũng phải chấp nhận cảnh đứng lại nơi chợ búa chen chúc này chốc lát...
Phố Hàng Buồm còn kinh khủng hơn. Nhiều lần, chỉ một xe xích lô, loại chở hàng, chở một xe những hòm, những hộp, hoặc một xe những ống, những thỏi, không hiểu nổ lốp hay người lái non tay, cái xe tùng bê, hàng đổ ra đường, chủ hàng khoanh tay bắt anh “xế” bốc lên, trời mưa phùn, đường trơn ướt, bùn lép nhép... hàng giờ chưa xong, trong khi hai bên đường, hàng dãy ô tô biển số 30A, nối đuôi nhau cả hai bên phố, số chẵn và số lẻ. Còn xung quanh là các tủ hàng, từng đống hộp những bia, nước ngọt, kẹo bánh... và còn có cả những chiếc ô tô con bóng lộn, đỗ như chết, như đang ngủ say, mặc kệ thiên hạ sự. Gần đấy có đồn công an, có bóng áo vàng vào ra thấp thoáng, nhưng chuyện tắc đường không phải là chuyện chết người, có lẽ vì nghĩ thế mà các anh không can thiệp, vì can thiệp thì “ăn cái giải gì?”...
Chuyện ùn tắc giao thông còn xảy ra ở nhiều phố khác, không nhớ xuể, mà có nhớ thì cũng chả nói thêm làm gì, vì nói như mấy nhà lí luận văn học một cách giáo điều, chỉ cần “nói việc điển hình ở nơi điển hình...” là đủ.
Trên kia đã nhắc đến nguyên nhân. Vậy nguyên nhân là gì? Trước hết là đường Hà Nội vừa hẹp, vừa ngắn, xe cộ từ ô tô các loại đến xe bình bịch đủ kiểu (mà theo như quảng cáo, các loại xe này còn đang được khuyến khích tiêu dùng, để góp phần vào việc quá tải hơn nữa, nào là trả góp, chỉ cần mấy trăm đô, nào là xe thiên thần, có xe là có tất cả, nào là v.v...) vì vậy mà đường phố không chịu đựng nổi lượng xe nhiều quá mức như hiện nay.
Nguyên nhân nữa là ý thức chấp hành luật lệ giao thông quá kém, bất chấp đường hẹp, bất chấp luật lệ về dừng xe, đỗ xe, về bốc xếp hàng hóa. Chỗ nào cũng có thể thành ga ra, thành bến bãi, thành kho hàng. Và khi đã đổ rồi thì xe không còn muốn nổ máy nữa, mặc ai nổi còi, xin đường, mặc ai đứng chửi, cái xe nó vốn không có tai mà. Hai xe châu đầu vào nhau, nhưng người ta quen hiếu thắng, không ai chịu nhường ai, ai cũng thấy chỉ có mình là nhất trên trên gian này, người khác phải lùi để nhường mình chứ mình không việc gì phải lùi để nhường người khác.
Thứ ba là cảnh sát giao thông mỏng quá, ùn tắc xảy ra mà mãi không thấy một bóng áo vàng. Khi các anh đến thì tai nạn ùn tắc đã phình ra rồi, rất khó giải quyết vì không có lối, hơn nữa lời nói của các anh ít trọng lượng, nhiều người không thèm nghe. Các anh có phần hiền lành quá, không dùng đến dùi cui, súng phun nước, phun sơn hay biên lai phạt thật nặng.
Nguyên nhân thứ tư là luật pháp không nghiêm như vừa nói. Nếu một xe đỗ sai luật, một xe cố lách lên làm đường tắc, anh cảnh sát có biện pháp cứng rắn, từ phạt nặng đến tịch thu bằng lái, bắt giam xe máy, cảnh cáo v.v... thì hẳn những kẻ cù nhày kia phải nhớ mà chờn.
Nguyên nhân thứ năm là vỉa hè đã biến mất ở nhiều phố, không còn một chỗ len chân. Có nơi để bán hàng, có nơi làm ga ra rửa xe máy, nơi khác lại biến vỉa hè thành bếp riêng, có phuy nước, bếp than, rổ rá, thùng chậu và khói đun mù mịt như căn bếp riêng... Từ nguyên nhân ấy còn có nguyên nhân thứ sáu là trình độ văn hóa của người dân còn thấp, thói quen tản mạn lề mề, coi đường phố như cái ngõ làng cái bờ ruộng, cứ nghênh ngang mà đi, cứ lừ đừ mà bước, kể cả quang gánh, xe thồ, xe đẩy chở hàng, chở trẻ em, và rõ nhất là nghênh ngang tản bộ, coi như xe phải tránh mình vì mình có tự do cá nhân, chứ mình không việc gì phải tránh xe cho phí công, cho mất đi tinh thần độc lập của người công dân...
Có thể còn nhiều nguyên nhân khác nữa chăng?
Con bệnh đã ở thời kì nguy kịch. Bắt mạch cũng đã tìm ra căn bệnh. Nhưng thuốc thang thế nào đây? Ai là vị thầy thuốc cao tay, dám cho liều thuốc công phạt mạnh, hay dám cầm dao làm cuộc giải phẫu đau, nguy hiểm nhưng sẽ khỏi?
Trước hết có lẽ là vấn đền luật pháp, là sự có mặt của người thi hành công vụ về giao thông, và cũng không xem nhẹ các vấn đề khác như quy định giờ nào xe nào đi vào đâu là được phép, là bị cấm, cách đỗ xe chỉ một bên đường, theo ngày chẵn lẻ, chứ không cùng một lúc có xe đỗ cả hai bên, tăng cường những biển báo, những lời nhắc nhở một cách cứng rắn v.v... như ai đi vào đường một chiều, đường cấm, vượt đèn đỏ, thì không thể phạt ở mức thông thường, mà phải coi như vi phạm pháp luật, tạm giam, phạt tiền gần ngang với giá trị cái xe...
Nạn ùn tắc giao thông không thể là bệnh không chữa được. Quan trọng là người cầm luật lệ có dám và có muốn ra tay hay không? Đưa ra nếp giao thông thành phố vào trật tự kỉ cương hay cứ nhu nhơ, biến thành phố thành làng quê, để khi tai nạn chết người xảy ra mới đổ lỗi cho khách quan...
Những dải phân cách mềm là rất có ích. Nhưng một số đường mới phân chia thành đường một chiều, có chỗ thật tốt, nhưng cũng có chỗ chưa hợp lí lắm (như cửa ga Hàng Cỏ chẳng hạn...) sẽ gây thêm ra nạn ùn tắc ở chỗ khác...
Thành phố còn đang mở rộng, xe cộ còn đang phát triển. Giao thông công cộng như xe buýt, tắc xi còn xa vời... Điều khiển giao thông ở một thành phố cổ cho lưu lượng xe cộ thời mới, thật không dễ dàng, nhưng có lẽ không vì khó mà bó tay không làm. Càng khó lại càng cần làm hơn mới phải, chứ không tự bằng lòng, rồi cho qua để cái sảy sẽ nảy cái ung được. Vấn đề đã thấy rõ là như thế.
Tháng 9 / 1994
