Vận động viên đua xe đạp hoặc các cuộc thi chạy quanh Hồ Gươm, có lẽ ít ai để ý xem cái vòng đua gần hai nghìn mét ấy có những thứ cây gì tạo ra màu xanh mướt mát bốn mùa như thế. Còn với người thường, cây là một bộ phận không thể tách rời của hồ, của nỗi lòng ta gửi gắm, nhưng đôi khi ta cũng không tự hỏi xem đó là những cây gì.
Bắt đầu từ cửa đền Ngọc Sơn xuôi về phía nam, thủng thẳng mà đi, tản mạn mà nhớ. Hồ Gươm có hai cây gạo mùa xuân chói chang hoa đỏ. Một cây ngay cửa đền, xù trăm mắt gốc ra nhìn cuộc đời. Một cây nữa chỗ vườn hoa Chí Linh trông sang, gốc cây còn có cỏ xanh an ủi. Bờ Hồ cũng chỉ có hai cây sung. Một mọc trên núi đá chân Tháp Bút, có lẽ vì bám vào vách đá nên nó còi cọc, tuy vậy vẫn sai từng chùm quả, có lúc rụng xuống vai du khách như đùa, như trêu. Cây nữa xế cửa Nhà máy đèn (Sở Điện lực) mập mạp hơn và trĩu trịt quả xanh, quả chín hơn. Cây sung này ít bị chém ngang, chém dọc vào thân lấy nhựa dán lên thái dương để chữa nhức đầu như cây sung làng quê.
Sau khi hoa gạo tàn, đến lượt hoa vông báo hiệu mùa hè. Bờ Hồ có tám cây vông, tập trung bảy cây ở “bãi vông” ngay cạnh Tháp Bút. Một bông hoa vông thì không đẹp, nhưng một cây vông đang nở hoa thì chói lọi tưng bừng kì lạ. Riêng một cây vông đơn lẻ có hai gốc mọc cạnh nhà Thủy Tạ, chỗ bán kem, hoa cũng ngời không kém.
Có một loại cây đặc biệt nhiều người yêu quý, các nhà nhiếp ảnh “rình” nó nở hoa để ghi vào ống kính. Cây lộc vừng. Lá lộc vừng có thể ăn gỏi như lá sung, lá ổi vì cái dã vị của nó. Hoa lộc vừng như những dây pháo hồng lấp ló trong lá xanh, mỗi năm xuất hiện hai lần: mùa xuân và mùa thu. Nhập nhoạng tối, hoa bừng lên hương phảng phất. Lộc vừng đẹp vì hoa, lạ vì thế gốc. Một cây quằn quại như cây “thế” khổng lồ đúng chỗ ngã ba phố Trần Nguyên Hãn gặp bờ hồ, cạnh cây “mõ”. Còn một cây khác choãi ra chín gốc (hay chín cây mọc chung một chỗ) sát mép nước gần đó. Hoa lộc vừng khi nở rộ, gặp cơn gió mùa đông bắc, rụng đầy mặt hồ, giạt về phía Hàng Khay như một cái thảm đỏ, tưởng như có thể ngồi lên đó cho nó dập dềnh huyền thoại và có khi nó gợi đến câu chuyện ma quái trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ xa xưa. Cũng khoảng này có bốn cây gỗ tếch, thứ gỗ quý bán từng cân chứ không bán tấm. Lá to như chiếc quạt nan, quạt lá đề, vươn lên cao vút. Có một số cây bé mới trồng, nhưng hình như bị cớm, mãi không lớn được, nhất là ở bến xe điện cũ này là chỗ trông xe mà người ta cứ phải viết thêm tiếng Tây vào đấy “Keeping car” rất lai căng.
Cây đa thì nhiều lắm. Năm 1979 có một cây bị đổ, đó là cây đa búp đỏ, thân có hình chữ N hoa, rễ bò nổi ngổn ngang trên mặt đất, từng có chú Tàu què ngồi bán phá xang thứ lạc rang ngon nổi tiếng. Chú đã đi xa, cây đa đã đổ, một cây đa mới được trồng vào đây nhưng gần chục năm gốc mới bằng cổ chân. Thì ra có được một bóng xanh mát rượi đâu phải một sớm một chiều hay một chục năm. Gần mép nước có nhiều cây đa khác, cành cứ la đà xuống sát mặt hồ như muốn soi mình vào sóng, xem cái lá non suốt bốn mùa theo nhau chớm nở, có màu xanh rau xà lách ấy đẹp như thế nào. Bên phía bờ tây, gần quán nước, có cây đa cổ thụ, có khi gửi chiếc lá như chiếc thư xanh vào cốc kem du khách. Tuổi thơ là nghịch ngợm, những hôm có bơi chài lướt ván, từng đám trẻ bám vào cành đa, đu ra mặt hồ mà thích thú mắt nhìn.
Cạnh tháp Hòa Phong cổ kính, có mấy cây si già lụ khụ, rễ buông phơ phất như thời gian. Có cây đổ cứu được, phải dùng đến cần trục, nhưng cũng có cây đành về với hư vô và đi qua đây mà chợt thấy một trống vắng lạ thường trong mắt, trong hồn mình.
Chỗ xưa là Quán Hoa thì nay là bồn hoa đẹp. Hơn hai mươi cây liễu mới trồng lần thứ hai đã rườm rà xanh tốt như hai mươi nàng con gái buông tóc vào gió thu gió hè, hấp dẫn hồn trai mới lớn. Lần thứ nhất, cây mới bám rễ thì bão bẻ gãy hết. May lần này cây đã rờn xanh, vượt lên cao hơn mấy bụi hoa ban trắng, lá như hình móng con bò, nhưng ít ai để ý vì nó chỉ lúp xúp thứ cây bụi nhỏ nhoi.
Trông sang vườn hoa Chí Linh, có một cây dừa dầu duy nhất. Phải đứng phía bờ tây nhìn sang phía đông này mới thấy ngọn cây như chiếc ô xanh khổng lồ, vượt lên trên tất cả các ngọn xanh khác.
Bờ Hồ cũng chỉ có duy nhất thế, một cây đề ở chỗ gần đài phun nước, tức quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Mùa xuân, lá non tím như màu đồng điếu mới ra lò. Mùa hè, lá rung rinh như những trái tim nhỏ treo trên cành vì cái cuống lá nhỏ xíu, chỉ khẽ động gió, lá đã xạc xào như hát. Có lẽ vì nó hình tim nên rung động dễ chăng?
Loài cây sấu và cây nhội thì có rất nhiều bên phía bờ đông, như những hàng quân danh dự chào người Hà Nội mỗi ngày. Cây sấu tán tròn, cây nhội không có cá tính, cây cơm nguội lá lăn tăn, mùa đông chỉ dăng cái mạng cành không lá vào trời như muốn bắt lấy mây bay. Mùa hè mát rượi. Theo phố Hàng Khay, một loạt xà cừ khổng lồ như dũng sĩ, những chành dũng sĩ rễ ăn ngang nên ít chịu được giông tố bão bùng. Rải rác quanh hồ, có mười một cây cọ, với một vài cây đã chết, bị cưa sát gốc, và một vài cây khác có nguy cơ héo hắt. Không hiểu vì sao, phía bờ tây hồ, có nhiều bằng lăng nước hoa tím, vàng anh hoa vàng, thứ cho hoa mùa hè, thứ chỉ mùa xuân, điểm trang cho vòng hồ tươi tắn, trong khi muồng vàng hoa nở không có kì nhất định. Chỗ đầu đường đôi Hàng Trống, còn sót lại vài cây me cổ thụ, những chiếc lá li ti như cốm, quả nâu mốc mà hấp dẫn hàm răng của tuổi dậy thì. Hà Nội rất nhiều cây sấu. Còn me thì may ra là có mấy cây ở phố Ngô Quyền và mấy cây ở quãng này chăng? Phía bờ tây này còn có cây dái ngựa mà người ta gọi chệch đi là trái ngựa cho thanh lịch. Lá rậm rạp, quả to bằng nắm tay, lá non đỏ tía, thân cây nhẵn nhụi, cũng là loài cây đẹp, khác hẳn thứ muồng đào chỉ có một cây duy nhất ở cửa rạp chiếu bóng nay là rạp múa rối Thăng Long, mà tiếc là vẫn không giữ được, nó đã vĩnh viễn hóa hư vô.
Còn một số loài cây khác mới trồng hoặc quá cỗi cằn không thành dáng vẻ cho Hồ Gươm như một bụi tre, ít râm bụt, mấy khóm chà là lá nhọn, mấy rặng phi lao bị cắt cụt để che nhà vệ sinh, hoặc mươi cây vạn tuế cao thấp khác nhau cạnh mấy tảng đá gồ ghề trông cũng vui mắt người đi dạo.
Còn có thể có một số ít loài cây khác nữa, mà chúng ta vội vã cuộc sống hàng ngày nên ít quan tâm. Bờ Hồ Gươm có hồn, có dáng một phần quan trọng là do màu xanh cây cối đem lại. Thử tưởng tượng nếu con đường quanh hồ, cứ chang chang, trọc lốc không một bóng cây, nó sẽ thế nào, trơ trẽn hay hoang vu, lạc loài hay xấu xí...?
Mấy năm nay, cây quanh hồ luôn được chú ý trồng thêm hoặc chăm sóc, trồng cây cao hoặc cây bụi v.v... Chỉ tiếc, những loài cây có hương thơm còn ít, không hiểu tại sao? Nếu có thứ thơm như dạ lan hương của vườn hoa Chí Linh những buổi tối thì bờ hồ còn duyên dáng thêm nhiều. Những loài cây trên đây chỉ là nói nó mọc trên phần đất thuộc bờ nước, chứ không kể phía bên kia các con đường quanh hồ. Và nếu còn sót cây nào chưa nói đến, thì cũng là để bạn tự nhớ lại mà bổ sung, để thêm một nét mà mình yêu, mình nhớ, từ lòng mình bật ra thành tên gọi thêm một loài cây...
Có thể gọi các loài xanh cây lá quanh Hồ Gươm là một đặc sản của Hà Nội chăng? Nó không thể thiếu, nó đã đi vào hồn người nhiều thế hệ, dù bạn là nhạc sĩ tài hoa, nhà nhiếp ảnh kì tài hay chỉ là người bình dị hàng ngày bươn chải... Phải khi đi xa mới thấy hết giá trị của một tán cây xanh như thế trong hồn mình.
Không hiểu có đúng không?
Tháng 8 / 1998
