Những cố đô Phong Châu, Mê Linh, Cổ Loa, Hoa Lư của một nước Việt Nam hơn bốn nghìn năm đã chỉ còn là hoài niệm trong sương khói lòng người. Một Phú Xuân non trẻ hơn nhiều, còn vang vọng bóng dáng lăng tẩm đền đài, dù đang thay da đổi thịt cũng chỉ là mộng mơ niềm thơ và đẹp.
Có lẽ chỉ có Tống Bình - Đại La - Thăng Long - Đông Đô - Đông Quan - trở lại Thăng Long rồi mang tên Hà Nội từ năm 1831 mới thực sự là một Thủ đô của lòng người trăm triệu và ngàn đời, cho đến phút giây này ta đang sống trong mùa cốm xanh thơm và vàng lá cây cơm nguội.
Cứ thấy mông lung trong hồn mình một Hà Nội vừa tha thiết u trầm chất phương Đông, vừa náo nức cái đua chen xô bồ hối hả một chất phương Tây hòa quyện khi ta nâng trên tay một bông cúc vàng đại đóa và loáng lướt bên ta chuyến xe tắc xi, khi ta vừa rời khỏi khách sạn máy lạnh và nhôm kính về căn phòng ta ở để hít hà một chén trà ướp hương sói quê làng...
Hình như không đâu bằng Hà Nội, chất nhuần nhị Việt Nam vẫn chứa chan say đắm lòng người, cho ta thuần khiết băng tâm. Có nơi nào nhiều danh sĩ như Hà Nội? Cao Bá Quát nhà ở phố Đình Ngàng, Phạm Đình Hổ cư ngụ nơi phường Hà Khẩu (Hàng Buồm), cả đến một người tung bút gió mưa viết nên bản tuyên ngôn đầu tiên “Nam quốc sơn hà nam đế cư...” là Ngô Tuấn - Lí Thường Kiệt cho đến một Ức Trai hào hùng trong “Bình ngô đại cáo” , mà chứng tích còn ghi trong câu thơ “góc thành Nam lều một gian...” và rồi đến chàng trai xứ Nghệ trở thành công dân số một Việt Nam viết bản Tuyên ngôn Độc lập ở căn nhà 48 phố Hàng Ngang. Một Hồ Xuân Hương nổi loạn, một Nguyễn Du viết “Long thành cầm giả ca” ... một vụ đầu độc Hà Thành do vợ chồng người hàng cơm yêu nước phố Cửa Nam tham gia, cam chịu lên máy chém chứ không nhụt chí, đúng như câu nói dân giam theo nghĩa đen và nghĩa bóng “bán cơm không bán nước”.
Lại cũng hình như không nơi nào có những món ăn kì thú bằng Hà Nội được liệt vào hàng văn hóa ẩm thực để mỗi khi nói đến nó phải nghĩ ngay về Hà Nội và khi nói về Hà Nội là nhớ ngay đến nó.
Phở là món hoàn toàn Việt Nam, phở Bắc là ngon nhất, mà phở Hà Nội là nàng hoa hậu của mọi loài phở Bắc, dù ngày nay ta đến bất cứ nơi nào trên khắp đất nước cũng đều có phở.
Các cụ xưa đã biết ăn chả cá, gọi là món khoái và món trá, lâu ngày đọc chệch ra thành chả, cả chả cá và chả thịt lợn... nhưng hình như vẫn là Hà Nội, nhà họ Đoàn, số 14 phố Hàng Sơn làm ngon nhất, đến nỗi tên phố Hàng Sơn mất đi, thay bằng tên phố Chả Cá.
Mùa thu có cốm Vòng. Hà Nội đấy. Tết rực rỡ hoa đào để dân thường cũng có thể thành Từ Thức lạc bước tới non tiên, hoặc Lưu Thần - Nguyễn Triệu đến Thiên Thai giữa muôn vạn hồn hoa rung rinh cùng xuân sớm. Dinh đào Nhật Tân, Quảng Bá, Phú Thượng... vẫn là Hà Nội.
Trả thiên nhiên cho trời đất, ta trở lại đời, đi trong hương thu bàng bạc hương hoa sữa lúc hoàng hôn, một thứ hương tình ái mê mệt, ta sống lại cùng mùa này cách đây tròn 43 năm, ngày 10 tháng 10 năm 1954. Hà Nội tung bay cờ giải phóng. Hà Nội vinh dự là điểm khởi đầu và kết thúc cho cuộc trường kì kháng chiến chín năm gian khổ, từ lúc tiếng thần công làng Láng âm vang cho đến lúc tên lính xâm lược cuối cùng rút đi qua cầu Long Biên. Cũng trời thu này, không gian này, lòng người này. Hà Nội đã qua một chặng đường mà mỗi ai được sống trong đó phải lấy làm may mắn một đời.
Một thời hào hứng thi đua cách mạng, một thời bao cấp khó khăn, một thời mở cửa tưng bừng. Hồ Tây năm ấy chỉ có vùng hoa và tôm cá nay đã cao vút nhà tầng có đẹp và không đẹp, có dân tộc và có lai căng (đúng ra phải nói như cụ Vương Hồng Sển là lai căn).
Ngược lên chút ít, Hà Nội là nơi mở đầu cho một tuần lễ cướp chính quyền thành công trên cả nước, khắp chiều dài mấy nghìn cây số (không kể mấy vùng chiến khu rừng núi), mà quảng trường Nhà hát Lớn chứng kiến từ cuộc mít tinh ngày 17 tháng 8 năm 1945, dẫn đến khởi nghĩa rầm rộ vào ngày 19 tháng 8.
Hà Nội đang có phong trào người có tiền mua đất làm nhà dãn ra ven nội, những Gia Lâm, Nghĩa Đô, Cống Vị, những Giáp Bát, Thanh Trì. Chứ nhớ lại mùa thu 1954, từ khu phố cổ ngày nay, nói đi ra Bạch Mai, chợ Bưởi, cửa ô Đống Mác (hay ô Ông Mạc) đã ngại ngần vì xa xôi cách trở phiền hà. Phố Bạch Mai còn chềnh ềnh đường tàu điện đặt nổi như đường xe lửa, phố Lò Đúc có Cây đa Nhà bò gần ô Đống Mác đã heo hút rợn người. Ngay giữa phố Huế, số nhà 260, còn gọi là Quán Trung Đồ, nghĩa là quán giữa đường, xe tang ngựa kéo, đến đây đã xa xôi mỏi mệt, phải dừng chân tạm nghỉ để lấy sức đi tiếp đoạn đường chia li tử biệt.
Mùa thu năm ấy, nội thành có chừng vài chục vạn dân, chưa có những con đường dài rộng mấy làn xe, chưa có đèn đỏ xanh tín hiệu, cũng chưa có những ánh đèn cao áp hồng gương mặt người đi đón giao thừa. Đấy là một Hà Nội đêm đêm văng vẳng tiếng rao quà thê thiết nao lòng. Những hàng hoa ban tím trên đường Thanh Niên chưa có, những cây xoan tây phố Nguyễn Công Trứ mới đến vai người, giữa hoang vu khu nghĩa địa Tây, có người đô tùy già say rượu suốt ngày đêm để tự quên thân phận khốn cùng phải đào mồ róc xương đầy ròi bọ cho kịp chuyến tàu về “mẫu quốc”.
Không hiểu ai là người đặt ra cái chữ “cao xà lá” để gọi khu công nghiệp phôi thai Thượng Đình? Nói gì đến khu chế xuất hay công nghệ cao như mùa thu này ta đang chứng kiến.
Những ai công dân ra đời vào mùa thu ấy, mười tám tuổi đã chứng kiến trận chiến tranh hủy diệt bạo tàn nơi phố Khâm Thiên nhưng may thay, ngoài hai mươi tuổi họ được hòa vào không khí chiến thắng hoàn toàn giải phóng miền Nam năm 1975. Nay, họ là ai? Đã như đàn chim tung cánh bốn phương trời, có người ngã xuống nơi chiến trường ác liệt Tây Nguyên, miền Nam, Trường Sơn, biển Đông? Chắc chắn nhiều người đang là nòng cốt, trên nhiều lĩnh vực xây dựng một Hà Nội đàng hoàng to đẹp: Giám đốc, chủ tịch, chuyên viên, nhà báo, nhà văn, kiến trúc sư, thợ lành nghề, người bán hàng hay phi công, cô giáo và người chỉ huy giao thông công cộng. Những con ong cần mẫn đó đang là một phần của hơn bảy mươi triệu người Việt Nam.
Những người năm ấy, nay ai còn ai mất? Hà Nội vẫn đi tiếp con đường của mình từ khi ông vua sáng suốt Lí Công Uẩn thấy con rồng vàng bay lên, qua những tao nhân mặc khách tài tình để lại tâm hồn bất hủ cho Hà Nội, cho đến những người vô danh, dân dã góp phần làm ra một Hà Nội hào hoa, thanh lịch từ một tà áo bay như cánh bướm cho chỉ một món ăn ngon lành không nơi nào bì kịp, một Hà Nội thiêng liêng, nơi có Bác nằm yên nghỉ vĩnh hằng.
Tháng Mười lại về, thấp thoáng bóng người bán con chim ngói, đan xen cùng cô hàng cốm thong dong, những sáng se lạnh, những đêm như mơ, ta cảm nhận vào lòng niềm hạnh phúc lâng lâng khi ta có một Hà Nội đã lớn gấp hơn mười lần lúc Thạch Lam còn sống, từ băm sáu phố phường, nay là khoảng bốn trăm phố xá, cùng những nẻo đường dài rộng dẫn về bao nẻo quê xa. Có thể Hà Nội của ta không có được những cao ốc mấy chục tầng hay ngọn tháp chọc trời, nhưng ta có một Hà Nội ngàn năm văn hiến, nó tiềm tang trong lòng dân tộc, trong lòng mỗi người, cùng với câu ca dao, đúng ra là:
Không thơm không thể hoa nhài.
Không thanh lịch chẳng ra người đế kinh...
Nước Hồ Gươm cứ tha hồ đầy lên đi. Hà Nội ta đang trong những ngày trong vắt của mùa thu quyến rũ. Xin được làm một cành lá cho đường phố tươi xanh...
Tháng 10 / 1997
