Cuộc đời như dòng sông không bao giờ ngừng nghỉ. Ta là con thuyền bềnh bồng qua những bến xuân. Có thể ta giương lá buồm nâu buồm hồng, có thể ta chèo tay khỏa mái, có thể ta lắp chiếc máy nổ mà tăng tốc... Nhưng ta không ngừng lại. Ngừng lại là chết, là tụt lại phía sau, là nước xô ta, hết đà vượt sóng...
Ta đã qua bao nhiêu bến xuân của mỗi đời người, từ mùa xuân trẻ thơ đất nước đến mùa xuân ấu thơ của mẹ cho ta. Ta từng được mẹ đun cho nồi nước lá mùi già rửa mặt sáng mùng một Tết, thứ hương thơm vườn nhà, thứ hương thơm kỉ niệm, thứ hương thơm của thương yêu mà sau này dù ta là nhà doanh nghiệp lớn, là thi sĩ tài danh, là cán bộ cấp cao, là nhà ngoại giao cừ khôi... có đủ thứ nước hoa hảo hạng, cũng không thể nào đánh át đi được thứ hương thơm dân dã, dân tộc ấy trong hồn ta, mỗi khi xuân về.
Nghìn năm nhà tranh mái lá, đông về chỉ mặc chiếc ổ rơm, mẹ ta khoác tấm áo dài nâu may từ thời con gái, mẹ ôm ta vào lòng, phả hơi trầu thơm ấm vào toàn thân ta, trước khói hương, đèn nến lung linh phảng phất bóng hình tiên tổ, cả Thần Linh, Ngọc Hoàng, cả vợ chồng ông Táo lấm lem tro than, cả xanh đỏ tím vàng ông Lộc, ông Phúc từ hai tờ tranh Đông Hồ dán trên hai cánh cửa hiện ra cùng con lợn xoáy âm dương, con gà mắt vàng màu hoa dành dành... mà mỗi Tết đến, ta lại bé thơ hồi tưởng, ta lại thấy chị ta giở cỗ bài tam cúc mua hôm phiên chợ cuối năm ra...
Không hiểu trong những căn phòng đệm êm, màn nhung, tường xanh, ghế gấm, đồ pha lê hiện đại... thì Tết đến thế nào, phút Giao thừa ngân vang hồi trống đình làng, hồi chuông chùa đổ... có ai đứng thắp nén nhang thành kính nhớ về cội nguồn, cầu cho mưa thuận gió hoà, cho nước non thịnh vượng, cho gia tộc an khang, cho cả nhà mạnh khỏe, phát tài phát lộc...
Ai đã từng hạnh phúc được nhận từ tay bà, tay mẹ, tay cha chiếc phong bao giấy hồng, đựng tiền mừng tuổi sáng hôm mùng một Tết, hồi hộp run run đợi chờ phút giở ra xem, thấy đủ loại tiền, từ đồng kẽm gọi là đồng Bảo Đại, cứ sáu đồng thì ăn một xu, đến đồng xu đồng, một trăm xu là một đồng bạc, nếu đem đồng xu di di dưới gót, nó sáng loáng, đem làm đồng cái để đánh ván đáo thì cả mùa xuân là mùa hội, thêm tờ giấy bạc một hào, hai hào, nhà giàu thì có cả đồng bạc có người gánh dừa, người phụ nữ đội khăn... Tiền mừng tuổi không đưa trực tiếp mà nhất thiết là để trong phong bao màu hồng điều, không hiểu được chuẩn bị từ lúc nào những hôm trước Tết, như một bí mật của kho châu báu, Tết đến mới có câu thần chú: “... Vừng ơi, mở cửa ra...”.
Hôm gói bánh chưng, cha chặt cuống lá, tuổi thơ vớ lấy vài cái cuống còn dính chút lá, nó không còn là lá, mà đã có phép thần tiên, biến thành lá cờ đuôi nheo tí tẹo, bay vào tưởng tượng, bay trong gió từ hồn, bay đi theo bước chân sang hàng xóm gọi bạn... Trong nồi bánh, thường là chiếc nồi ba mươi, thứ nồi có thể đủ cơm cho ba mươi người ăn, giống như niêu mốt là thổi cơm cho một người ăn, thứ nồi đồng điếu đỏ au, có vai, có thành choãi ra như một bức tường thành, trong nồi bánh ấy thế nào chả có một chiếc bánh chưng gù téo tẹo, sợi lạt hóa chiếc vòng, xỏ vào ngón tay, đi khắp xóm mà khoe bạn... để chơi mà chẳng cần ăn, và nhà có nhiều hay ít bánh, cũng chỉ một mình người bé có chiếc bánh chưng gù như thế. Hình như nó không phải được gói bằng những nắm gạo cuối cùng, viên đỗ xanh cuối cùng, miếng thịt cuối cùng... mà gói bằng toàn bộ thương yêu, quý mến của mẹ cha cho bé...
Tháng củ mật là tháng Chạp rét ghê người, trời tối đen như mực, tháng cần giữ gìn từ đi xa về gần, từ thúng gạo đến con gà cho khỏi mất trộm... đã qua. Hôm nay là hăm chín, ba mươi Tết rồi. Bàn thờ đã được quét dọn. Chiếc bát hương được thay tro mới. Bộ đài nước, chân nến, chân đèn đã được cọ rửa sạch bong. Bố đã xin được đôi câu đối bằng giấy đỏ dán hai bên cột. Chữ “Nho”, chả hiểu nói gì, nhưng nó linh thiêng, nó tươi tắn, nó làm ấm căn nhà, nó gieo thêm hi vọng. Hai bên câu đối cũng được buộc hai cây mía tím: Gậy ông Vải đấy chứ không còn là cây mía bình thường. Ông Bà Tổ Tiên, đường xa, chân mỏi, cần gậy chống để về ăn Tết với cháu con, nhà nghèo cũng đi phiên chợ cuối năm mua cho bằng được để tỏ lòng hiếu thuận lúc sang xuân.
Hồi hộp nhất vẫn là từ chiều ba mươi Tết. Thông thường, Tết Trung thu mới có đám múa sư tử, múa lân, rước rồng... Còn đêm Giao thừa, thường ít trò chơi công cộng. Đây là giây phút thiêng liêng, dành riêng cho đoàn tụ sum vầy trong gia đình ruột thịt, hầu như không thể có trò vui chơi nào thay thế được sự họp mặt, đoàn viên đầy đủ ông bà, cha mẹ, anh chị em, ôn câu chuyện cũ, ước mong niềm vui mới, uống ấm trà, ăn viên mứt, ngắm cành hoa, ngửi mùi hương từ bàn thờ, từ mâm ngũ quả...
Cho đến trước Cách mạng tháng Tám, phong tục từng đàn trẻ em rồng rắn, cầm ống tre đi “xúc xắc xúc xẻ”, cầu tốt lành trước cửa từng nhà để nhận những đồng tiền mừng tuổi... không còn nữa. Tối Giao thừa, mỗi gia đình thành một khoang thuyền, thành một tổ ấm, thành một thiên đường cho hạnh phúc.
Ở thành phố lớn, những nhà doanh nghiệp, những cơ sở sản xuất cũng đã thảnh thơi sau một năm lo toan nỗ lực. Đây là lúc ngồi bên chén rượu chờ xuân, kiểm điểm lại thành bại năm qua, vui buồn vận hội, rút kinh nghiệm thời cơ, hi vọng sang năm mới càng phát đạt.
Hình như mùa xuân là hi vọng, là mong chờ nên mới có phong tục hái lộc. Không phải là đi bẻ hay đi chặt một cái cành to sụ đầy những bụi bặm tháng hanh khô, mà là từ chiều ba mươi, ra vườn nhắm sẵn một cành có lá có hoa. Sau Giao thừa, trời tối đen như mực, ra chỗ ấy, hú họa ngắt lấy một cành, đem vào nơi sáng ánh đèn, ánh nến mà đếm chẵn lẻ hoặc xem hoa, xem nụ... Cũng có thể ra đình, vít lấy một chiếc ngọn đa còn nguyên búp, lên chùa hái một cành khế lúc lỉu quả chín... để ước ao tài lộc xum xuê như thế. Cành lộc được cắm vào bình hoa trên bàn thờ, hoặc giắt vào mái nhà, nó khô đi cũng không sao, gần Tết sang năm mới thì thả xuống giếng cho mát lành. Một tục lệ mà cũng là một ức đoán đầy mơ ước, nay có người hái lộc mà vác cả một cành cây nghễu nghện, làm thui chột cả cây cối thì chỉ là người phá hoại môi sinh chứ không còn là mơ cái đẹp cái lành.
Lâu nay, các đô thị lớn có phong tục đi đón Giao thừa nơi công cộng, với áo quần xênh xang, thời trang đủ kiểu, nước hoa xa lạ thơm lừng, trai thanh gái lịch ngắm nhau, rồi sau Giao thừa về, tự xông nhà mình lấy may.
Tục xông nhà đã có từ lâu lắm. Thường, gia chủ hẹn trước một ai đó có “vía lành”, người vui tính, người thành đạt, nhà doanh thương lớn, người hạnh phúc đầy đủ, cha mẹ song toàn, con cái ngoan ngoãn, làm ăn thịnh vượng... sáng mùng một Tết đến “xông nhà”. Khách xông nhà đến cửa, đốt một bánh pháo mừng. Gia chủ đốt một bánh pháo mãn địa hồng đáp lễ. Câu chào lời chúc, chén rượu, ấm trà, đĩa mứt... (cũng có khi là mâm cỗ) rôm rả ngày đầu xuân, phút đầu xuân. Chỉ sau khi có người xông nhà, các thành viên trong gia đình mới được bước chân ra khỏi cửa, hàm ý: Mùa xuân, cái tốt lành phải vào nhà chứ cái tốt lành không thể từ nhà mà đi ra. Nếu làm ngược lại là “rông” cả năm, mang nhiều điều không may, vận hạn cho gia đình.
Phong tục kiêng cữ cũng vẫn được duy trì đến nay. Tết, phải kiêng mọi việc làm đổ vỡ. Không ai được nói tục, nói bậy, mà phải nhẹ nhàng, tươi đẹp. Không đánh mắng trẻ em, nếu các em có lỗi cũng chỉ nói nhẹ lời nhắc nhở. Kiêng cả việc nhắc đến những thế lực hắc ám, những con vật “xúi quẩy” như con hổ (phải gọi là ông Ba mươi), con khỉ, con rắn...
Đương nhiên bao giờ Tết thành phố cũng có những điểm khác Tết nông thôn miền núi. Nó phóng khoáng hơn, mạnh dạn hơn, giàu sang hơn, nhưng hình như người Việt Nam vốn coi trọng tâm linh, ít ai dám phá những tục lệ cổ truyền một cách công khai quá đáng...
Mỗi năm, người Việt chúng ta có nhiều ngày lễ, ngày tết. Riêng Tết Nguyên Đán, theo lịch mặt trăng, là ngày mùng một tháng Giêng, là to hơn cả, ý nghĩa linh thiêng hơn cả, đến nỗi nói gọn là Tết thôi, mọi người cùng hiểu đó là ngày Tết Nguyên Đán. Tùy theo địa phương, hoàn cảnh... Tết còn có rất nhiều chi tiết khác đáng nói, từ mâm cỗ đến trang trí cửa nhà, từ thanh toán nợ nần sòng phẳng đến đi biếu xén họ hàng, tảo mộ trước lúc xuân sang, từ trồng cây nêu đến lễ chùa lễ Phật, từ thăm cha mẹ, thăm thầy đến lễ hội gọi là đình đám... thể hiện ra một tinh thần văn hiến, văn hóa truyền thống nghìn đời.
Mùa xuân lại về. Dòng sông thời gian cứ chảy cho con thuyền đời ta lại thêm một lần cặp vào bến mùa xuân.
Sắp đến ngày bầu trời ngan ngát thứ mưa xuân như tấm màn lụa chăng ra cho huyền ảo, có đàn chim én chao liệng, cùng dệt nên tấm màn mưa. Hội chèo, hội quan họ sẽ sang sông... ta đi chảy hội để nước non hòa vào tâm tưởng...
Còn bây giờ... Giao thừa đang đến... Ta kính cẩn thắp một tuần nhang trước ban thờ tiên tổ, ban thờ Tổ quốc, ban thờ của toàn dân tộc, để bắt đầu bước sang mùa xuân mới, mùa xuân luôn mang sức mạnh trẻ trung và tràn đầy hi vọng...
Ta khỏa mái chèo hồn ta vào con sông xuân và tự nhủ thầm:
Nào, lên đường, con đường hi vọng...
