Thế là tháng củ mật sắp hết, tháng mà mỗi ngày “chưa cười đã tối” vì mùa đông, mặt trời thích ẩn vào mây cho ấm sớm mà cũng vì cái Tết đang xình xịch đến sau lưng, tháng mà ai cũng phải vội vàng hối hả, tất bật như vội ra ga không thì con tàu mình đi sắp chuyển bánh khởi hành, mau lên kẻo lỡ chuyến tàu đời...
Những làng quê tự nhiên như sâu thẳm từ đầu tháng Chạp khi anh Mới, quần ống thấp ống cao, tay cầm cái mõ gỗ, mõ tre đi rao từ đầu thôn đến cuối xóm, nhắc mọi người cửa ngõ phải cẩn thận, bếp lửa phải gọn gàng... cứ văng vẳng như từ một cõi xa xôi, mịt mùng nào, chỉ mấy bước chân, ra khỏi lũy tre kia đã có bao kẻ rình rập, bao trắc trở nhiêu khê. Sương muối đã xuống càng làm cho mỗi xóm mỗi thôn cách vợi. Có năm mưa rét chưa cấy xong gánh mạ đã nhọ mặt người. Những bữa cơn đèn, gọi là cơm đèn cho sang, chứ thực ra là ăn cơm mò trong bóng nhá nhem lờ mờ, vội vội vàng vàng vì còn một núi công việc, còn trăm thứ bà giằn đợi người. Tết sắp đến, cứ vắt chân lên cổ mà chạy theo nó.
Người xa quê ơi, sao đến hôm nay sắp năm cùng tháng tận mà người mãi chưa về, còn mải mê vui thú đường xa hay đang ê chề nỗi gian lao vất vả không dám về quê vì vẫn chỉ bộ quần áo tàng tàng rung rúc, không được như ai sênh sang xe, ngựa, có cành hoa giấy trang kim, có gói bánh cốm lá xanh lạt đỏ biếu cô dì chú bác, không có đồng tiền cho vợ may cái yếm mới đón xuân... nên người tủi phận, tự mình lẩn tránh thân mình, tự mình lừa hồn mình, khất lần ngày về nơi chôn rau cắt rốn.
Người đâu biết rằng mọi con đường to nhỏ như mạch máu, những phát huyết quản hồi huyết quản, vi ti huyết quản, những con đường cái quan, đường huyện, đường làng, đường trục, đường mương, đường rẽ xương cá vào ngõ nhỏ... đã in hằn chồng xếp bao nhiêu bước chân, nào người đi, người về, nào sắm Tết, bán mua, nào vay mượn, trả nợ, cả vui lẫn lo toan, bấm đầu ngón chân xuống đất trơn cho khỏi ngã, lê chiếc dép mòn tung bụi, gánh nặng lõm đất, rênh rang chơi nhởi vì đã có người vợ hiền mẹ đảm lo cho hết, nên cứ khăn áo chỉnh tề, ô che mũ đội mà đi tìm bạn, tìm hoa, bạn rượu hay bạn cờ, hoa đào hay hoa cúc...
Tết ơi, giá mỗi năm có mười cái Tết thì chắc con người phải bạc đầu từ trẻ, nhưng nếu mười năm mới có một Tết thì chắc hồn người cũng sẽ ủ ê không biết nhường nào.
Bé em ơi, em thật sung sướng trần đời, rét bầm da thịt, em chẳng cần, cứ lội ùa xuống bùn mà “hôi” cá đám tát ao. Nhà ai cũng tát ao, cái lưng con cá trắm nhô lên, cái con chạch đắp bằng bùn để dồn nước vào khoang nhỏ, trẻ nhỏ lom khom, bùn nhuộm khắp người, trông xa, mỗi em như được nặn bằng bùn, tiếng hò reo, bước chân nhảy vội đuổi theo cái động đậy trong bùn, con rô, con giếc, con mại cờ, con cua... Mùa cây khô lá vàng là đây, nước chỉ săm sắp như câu “cạn ao bèo xuống đáy”. Bùn này đắp lên gốc nhãn, gốc na, gốc
mít, cây dừa, gốc cau, cây khế... còn tốt trăm lần hơn thứ “mạ già ruộng ngấu” mà cái ngấu này đâu chỉ nói cái ruộng đất ngoài đồng, hình như người ta định nói chị đấy, chị góa ơi, góa trẻ lại có ông hàng xóm khỏe mạnh đẹp trai, lam làm... thì khổ lắm phải không chị lạnh lùng những đêm đông rét mướt?
Phiên chợ cuối năm đã họp kín người, xế chưa tan. Đắt hàng thế là chị bán hàng vàng hương, vàng hồ, vàng hoa, mũ ông Công, ông Táo, hương đen, hương vàng, hương trầm, hương sạ, hương sào, hương vòng, nến trắng, nến đỏ. Không hiểu sao ngồi cạnh chị ngay ngoài đầu chợ, bao giờ cũng có bà trầu vỏ kèm bên. Bà cụ đã móm, hình như bà ngồi đây đã mấy trăm cái tết, nên chiếc vồ chặt vỏ, nguyên là cả khúc gỗ mít, gỗ nhãn đã xơ ra, tướp hết, thành cái chày thắt ngẵng, như sắp gãy ở quãng giữa ấy. Những thanh vỏ chay ngon lành thế, cô con gái biếu mẹ, vì lấy chồng xa, chị con dâu hiền
thảo mua cho mẹ chồng ăn Tết, mỗi thanh còn vỏ au đỏ mỏng tang như làm bằng giấy bản nhuộm hồng, những thanh vỏ quạch, từng khúc nâu xỉn, như từng khúc lưng con rắn rừng nằm chờ thân phận được quyết định về với Tết nhà ai, nghèo khó nơi bìa làng, thiếu thốn nơi ngõ trại...
Có người ao ước, giá quanh năm, chợ lúc nào cũng vui như phiên này, rủng rỉnh như phiên này... mát mặt biết bao nhiêu, thay cơm hẩm cà kho bằng câu “ba mươi Tết có thịt treo trong nhà...”
Ngoài đồng, lúa đã kín những mặt gương long lanh. Lạy trời, hãy mưa thuận gió hoà, đừng đổ về những cơn gió mùa đông bắc làm chết cá trong ao, phải lấy rơm hun khói, phải cấy lại thì khổ kiếp người, làm Tết mất vui.
Con chim khách báo đúng hay báo nhầm, cành tre đầu nhà đung đưa, bước chân người rộn rã, nó nghe, nó ngửi, nó nhìn, nó cảm... nó báo tin càng làm trái tim chờ đợi thắc thỏm, mong có bóng người xuất hiện đầu đê, vào đường gạch, đứng trước chiếc cổng tre chống lên quen thuộc thân thương... Tết làm lòng nhau mở cửa hay bắt nó đóng lại nỗi quạnh hiu cô quạnh? Tùy người đấy, ai ơi...
Ngoài đình, ngoài chùa, mái quán chơ vơ trên đồng, bờ giếng tròn xây... đã được mặc tấm áo trắng tinh, trắng lốp bằng nước vôi mới quét, càng kéo cái Tết đến gần, như đã sờ thấy nó, nó đã vào đến làng, đến cổng rồi kia...
Hình như từ sâu thẳm tâm can, mỗi con người đều được cái tết thúc gọi, cấy vào đấy chiếc mầm cây mới, gieo vào đấy cái hạt nở ra cây hi vọng. Bận rộn mà vui, hối hả vẫn tươi cười... để có niềm hạnh phúc chờ mong mơ ước. Đôi câu đối giấy hồng điều trên cột, đôi cây mía tím, mía voi làm gậy ông vải hai bên bàn thờ, tờ tranh ông Phúc, ông Lộc dán hai bên cánh cửa, con gà mắt trong veo, con lợn gặm cây khoai ráy, chị tốc váy hứng dừa, anh đánh ghen rúc rích thứ tranh Đông Hồ bán đầy chợ Tết, bày la liệt mặt đất... cho đến tranh in y môn, mâm bồng ngũ quả bán ngoài thành phố... bức tranh lụa hay sơn dầu quý phái bạn họa sĩ tặng ta treo Tết... chẳng là hi vọng cái mới sẽ sang đấy sao?
Thành phố đã tổ chức cuộc chạy thi đường trường mà trưởng ban tổ chức là cái tết vô hình nhưng có thực. Muốn sang ngang một đường phố đâu có dễ, xe nối xe, nhanh cùng nhanh. Cây quất chở trên xe xích lô, người ôm ngồi sau xe máy. Ông vác cành đào nghênh ngang như còn khoe cái đẹp trước khi về đến nhà, nói dối vợ giá mua chỉ bằng nửa số tiền ông trao cho người bán ở chợ Hoa. Ơ, cái nói dối đáng yêu, bà vợ biết tỏng nhưng vẫn cứ giả vờ như không biết, còn rót mời ông chén rượu thưởng công mua được cành đào đẹp.
Cô con gái còn đi học, nghỉ Tết đòi mẹ dạy cách làm mứt, mứt khoai, mứt táo, mứt quất, mứt gừng. Có hỏng thì làm mẻ khác, mẻ này ta đón xuân trước Tết trong nhà, không sao, làm cho biết chứ ăn được bao nhiêu mà rộn?
Vẫn còn nhiều gia đình có nồi nước lá mùi già, những cây rau mùi đầy quả, cái thân dài mấy gang tay, nó được gập đôi thả vào nồi nước sôi, thơm suốt ba ngày Tết, thơm suốt mùa xuân, thơm suốt cuộc đời. “Khinh mười lăm phút” những thứ nước thơm hóa chất hắc xì của nước nào đem đến. Hình như nó là hồn dân tộc được tích trữ lại đã mấy nghìn năm, Tết đến, nó tỏa ra để cho mỗi hồn người bay bổng về cùng đất mẹ, về với những dặm đường xuân, với tiếng chim sơn ca lảnh lót, với tiếng trống hội làng chọc thủng những đêm xuân, dù đó là làng Đặng của thơ Nguyễn Bính, mùa xuân chín của Hàn Mặc Tử hay tấm áo phong sương trên gác trọ của Thế Lữ, nó bay trên màu áo the thâm ông đồ già “bày mực tàu giấy bản” ra phố Hàng Bồ...
Những nẻo đường xuân tưng bừng, mùa xuân chia đều miềm vui cho tất cả. Mồ mả ông bà đã được dọn cỏ, thắp nhang. Nghĩa trang liệt sĩ trồng thêm nhiều hoa vạn thọ. Mẹ đã cầm chiếc chìa khóa ngôi nhà tình nghĩa, tấm hình con trai mẹ ngát làn hương khói...
Hình như có lần ta được dự một đêm văn nghệ, nghiệp dư thôi, nhưng sẽ một đời nhớ mãi. Mùa xuân hào phóng, cũng có mặt với người lầm lạc. Ai chả có những lầm lạc của đời mình, đêm trừ tịch, trước đất trời thiêng liêng, ta khấn nguyện điều tốt điềm lành, ta ăn năn, ta mong mỏi... ta thành người tốt... Còn cái đêm văn nghệ này, những con người đáng thương hơn đáng trách, họ phổ hồn vào câu ca, vào tiếng hát, họ đóng vai người trong kịch, họ tạm quên thân phận giam cầm, họ vươn lên trong ánh đèn sân khấu như đang vươn lên trong cuộc đời mỗi người trong số họ.
Trước khi vào đây họ là ai? Người đàn bà quá khổ nghèo đành dấn bước xuống bùn nhơ cho con có tiền đi học. Em chưa đến tuổi trưởng thành nhưng bạn bè xui dại, đi vào ngõ cụt tối tăm. Người đàn ông sức dài, vai rộng muốn giàu nhanh mà tốn ít mồ hôi. Ông ngồi trên đống tiền, tưởng nhầm công sức nhân dân là tiền riêng cái túi của mình. Kẻ liều lĩnh đâm thuê chém mướn, đổi máu người khác, người không thù không oán để mình có ít tiền đi tiêm đi hút... Bao nhiêu số phận, nói như Nguyễn Du, cuộc đời có “Thập loại chúng sinh” nên họ vào đây, ngày trở về đã gần hay còn xa, thì mùa xuân đến, con mắt của họ cũng long lanh, lòng xuân cũng phơi phới, tạm quên cái lò nung gạch hay chuồng nuôi bò, tạm quên ngọn đồi cháy nắng cần cây xanh, tạm quên tiếng kéo cưa lừa xẻ trong xưởng mộc dạy nghề... họ lên sân khấu, đón xuân sang cùng mọi đồng cảnh, đón xuân cho riêng mình, đón xuân cho thế giới này tốt đẹp thêm. Những: Mẹ thương con có hay chăng, những: Hà Nội niềm tin và hi vọng, những: Bài ca hi vọng, những: Yêu nhau gửi nón... Xin các nghệ sĩ chuyên nghiệp đừng cười. Ta nghe họ đâu chỉ bằng tai, ta nghe họ bằng cả tâm hồn, bằng cả tấm lòng thông cảm, bằng cân não nghĩ suy về lẽ đời phải trái, về thiên nhiên xuân đất Việt nghìn đời không ruồng bỏ một ai...
Đình làng ta đã lau chùi ông ngựa gỗ voi gỗ, phố ta ở đã tổng vệ sinh, người công nhân vệ sinh của Xí nghiệp môi trường đang đi những chuyến cuối cùng một năm... thì ở đây, nơi không dồn dập ngựa xe, không rực rỡ chợ hoa đào, không ấm êm ánh đèn đoàn tụ tối ba mươi... những con người xấu số cũng son phấn, cũng tươi mởn, cũng cười như hoa, cũng say trong tiếng hát... Mùa xuân có sức mạnh lay trời chuyển đất có lẽ còn như thế, làm hồi sinh lại mầm bị thui chột vì lầm lỡ...
Ta trở về những nẻo đường xuân ríu rít, càng nhận ra cần phải trở thành con người hữu ích ra sao, chí ít là cho bản thân bé nhỏ của ta không phải phiền nhiễu đến bao người khác, mong sao ông chánh án thất nghiệp, anh công an nhàn rỗi mà rong xuân, bà thẩm phán cứ dắt con đi công viên, và cái tháng củ mật ngàn năm mịt mùng kia yên bình bất chấp mưa kim châm hay gió cắt thịt...
Hẳn những phút giây này đây, ông Táo trên trời đã trở về trái đất. Ông lĩnh nhiệm vụ mới Thiên đình giao cho ra sao, sẽ khuyên nhủ gia chủ ăn ngay ở thẳng thế nào, cho ba trăm sáu mươi ngày đều vui như ngày hội, cho cô gái tựa tóc vào vai người yêu, cho chàng trai soi vào mắt người tình mà run quả tim trong sạch, cho con chim khách không bao giờ sai, cho những chú bé đi “hôi” cá cứ cười như nắc nẻ, dù chỉ được con tôm hay chú cá rô ron, cho chợ Tết người chen người, cho đồng lúa rờn rờn bát ngát, cho những con người lầm lạc sớm hoàn lương...
Thành phố nơi ta ở, làng xa nơi mẹ ta chờ... xuân đã sang ở cả hai nơi. Giờ này, những nẻo đường xuân, bao nhiêu con tàu đang hối hả lao về đích tới, chở theo những trái tim hồi hộp, những cành hoa và những gói quà Tết, mứt sen hay rượu cúc, bánh cốm hay trà sen... tàu cứ đi đi, mùa xuân còn dài, còn dài như đời ta, như đất nước, như vũ trụ...
