Có người gọi đó là hồ Ha-le (Halais). Không. Hà Nội không có hồ Ha-le mà chỉ có hồ Thiền Quang (hoặc Thuyền Quang) gọi theo tên làng xã có từ thời nhà Nguyễn. Cho đến trước 1945 hồ Thiền Quang còn mênh mông, nối với hồ Ba Mẫu gọi là hồ Liên Thủy nằm giữa một khu vực hồ ao, làng xóm, ruộng rau cùng những con đường đất ngoằn ngoèo chạy giữa xóm làng tranh tre lụp xụp, nơi cư ngụ của người nghèo Hà Nội.
Theo thời gian lúc chậm như tiếng tích tắc, khi nhanh như vó ngựa phi, hồ bị lấp dần, dân sở tại phiêu bạt, dân mới đến họp nhau, nghề trồng rau, bắt cá, mò tôm cũng thưa vắng dần, đình chùa hoặc bị dỡ, hoặc di chuyển, mà nay ta còn thấy một cụm có đến ba ngôi chùa liền kề: chùa Thiền Quang, chùa Quang Hoa, chùa Pháp Hoa. Tiếng chuông nhịp mõ hòa nhau những chiều tịch mịch ngay giữa dòng đời ầm ã. Có thể gặp trong gian thờ hậu một số gương mặt người Hà Nội đã ra đi để lại Hà Nội cho chúng ta và đời sau mãi mãi, những tấm ảnh khăn vuông khăn vấn, những mũ phớt, những âu phục trong đó có cả nhà triết học Trần Đức Thảo, nhà viết kịch trẻ Lưu Quang Vũ...
Hồ Thiền Quang hiện nay là hồ nhỏ, ít được nhắc tới, có lẽ nó sẽ thành một cái bể cạn của hòn non bộ chăng, khi mai đây cái vòng nghìn mét chu vi mọc lên những ngôi nhà cao chót vót?
Không ai còn nhớ đến thời kì trường tiểu học Quang Trung còn nằm sát mép hồ. Phố Liên Trì và ngõ Liên Trì còn là hồ thả sen nuôi cá ăn thông với con hồ mênh mông ấy, nơi chứa nước mưa của phía Nam Hà Nội còn thông thoáng, cũng như không ai còn nhớ cạnh đấy là trường đua ngựa để sẽ biến thành Khu Đấu Xảo rồi nhà hát Nhân dân ngoài trời rồi hóa thân lần nữa thành Cung văn hóa Hữu nghị Việt Xô.
Hòn đảo xinh xinh có ngôi nhà thủy tạ trên những cột xi măng, đã biến thành nhà Văn hóa Thanh niên và nay là mái nhà xanh trắng gạch men lù lù một kiểu liên doanh gì đó, nguyên là sở hữu của người con trai Hoàng Cao Khải, em trai Hoàng Mạnh Trí và Hoàng Trọng Phu, mà người ta quen gọi cái tên mới là ông Cử Sen Hồ lấn át cái tên cha sinh mẹ đẻ.
Xung quanh hồ được cạp xi măng đã xanh bóng cây thành con đường dạo mát, có ghế đá nghỉ chân, rợp bóng xà cừ chen vai cùng cây phượng, cây sấu, cây muồng và bằng lăng tím. Góc phố Trần Bình Trọng có cái “cửa gió” bốn mùa lồng lộng chỉ có chỗ Đài phun nước Hồ Gươm (quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục) sánh được. Gió thổi nghiêng lá đề, thổi phồng ngực áo, chỉ hiu hiu cũng mát rượi chân tóc. Chỗ ngã tư với phố Quang Trung lại im gió, nhưng có cái cây nằm ngang sát đất như con trăn khổng lồ. Đó là một cây xà cừ đổ bão, nhưng không nỡ chặt đi và nó hồi sinh, vươn lên, và như người nửa thức, nửa mê, nó không chịu đứng lên nữa mà cứ nằm xoài ra, bạn cùng cỏ mượt, đã tán cành xanh ngắt.
Ta đi một vòng hồ, ba phía là nhà với đôi ba gương mặt sáng giá Hà Nội một thời chưa xa lắm. Nhà nguyên Tổng đốc Hà Đông, Hồ Đắc Điềm, sau là nhân sĩ yêu nước góp nhiều công cho bổ túc văn hóa. Nhà họa sĩ Nam Sơn, một thầy giáo trường Mĩ thuật, tốt nghiệp ở Pháp về. Nhà bác sĩ Nguyễn Bách nổi tiếng. Nhà nghỉ hưu của Chủ tịch đầu tiên thành phố Hà Nội Khuất Duy Tiến với cây mít năm nào cũng trĩu quả nhưng chủ nhân vì bị tra tấn nhiều nên tàn phế. Nhà sưu tập tranh Đức Minh lừng danh (nguyên ông là con trai cụ Cửu Nghi giàu nổi tiếng phố Hàng Bồ). Nhà giám đốc Viện Mắt, bác sĩ Keller (nay nhà đại sứ quán Nhật Bản). Riêng ngôi nhà số 60 của nhân sĩ Ngô Tử Hạ xây dở dang, qua hai đời chủ vẫn chưa xong, với những lời đồn đại đất ấy nhiều ma, và nguyên là đất chùa, có lối ăn thông sang phía Nguyễn Gia Thiều tức phố Ôn Như Hầu mà nhiều người Hà Nội còn nhớ vụ án phố Ôn Như Hầu: bọn Quốc dân đảng phản động bắt cóc tống tiền giết người chôn ngay trong vườn ấy. Chỉ mươi năm gần đây, ngôi nhà này mới được hoàn thành, từng là khách sạn, nhà đại sứ và nay đang là một Ban của Sở Công an Hà Nội. Thì ra chẳng có ma mãnh nào cả, chỉ có sự quyết tâm của con người mà thôi.
Nhà Đức Minh đã bị phá, mọc lên đấy là ngôi nhà cao trên chục tầng của Công ty xây dựng, nhưng còn ế khách thuê, cạnh nó là trụ sở báo Nhi Đồng và trước mặt nó là trụ sở báo Tiền Phong, nguyên là nhà riêng của Tổng đốc Vũ Ngọc Khánh, dịch sang bên một chút là nhà của một doanh thương phố Hàng Cân xây đẹp, định mở nhà in thì cách mạng nổ ra, nay là Sở Thủy văn...
Ba cạnh hồ nhà đã chen vai, riêng cạnh phía nam là cạnh của công viên Thống Nhất nay gọi là công viên Lê Nin, có cái cổng năm ngăn đồ sộ mới xây dựng sau khi công viên được hoàn thành năm 1960 do sức người Hà Nội lao động xã hội chủ nghĩa lấp hồ Bảy Mẫu, trồng cây. Một nhà gương dị dạng còn gọi là nhà Cười cũng với sân ô tô điện cho trẻ em chơi, nhưng xem ra cả hai công trình này đều thoi thóp, hấp hối vì ít được chăm nom.
Dọc đường Trần Nhân Tông này, trước khi có công viên, vẫn là làng xóm với ruộng rau cùng ít ngôi nhà tranh là nơi ngủ trọ của người dân các địa phương về Hà Nội chữa mắt. Nay nó là đoạn đường đẹp có dải trồng hoa, có thể làm chỗ tập dưỡng sinh cho các cụ mỗi sáng, và khi xuân sang, một chợ hoa đào cũng mọc ở đây đến sắp giao thừa mới vãn người mua bán.
Hồ Thiền Quang chỉ còn khoảng năm mẫu tây, ít khách du lịch biết đến, nhưng nó vẫn là một con hồ đẹp của Hà Nội, một đứa em nhỏ của Hồ Gươm, Hồ Tây. Tiếc sao, mỗi năm đôi ba dịp người Hà Nội phóng sinh thả cá, mặt hồ lềnh bềnh những túi ni lông đựng cá tưởng như nước đã biến mất, hóa thành chất dẻo đầy ô nhiễm mà ta biết rằng thứ chất dẻo này phải mấy thế kỉ mới tan hết. Đôi ba cái xe đạp nước với màu dù xanh đỏ làm gợn mặt hồ những chiều hè đẫm hoàng hôn, không có những cánh tay lá phượng lá đa xòa xuống, nhúng vào mặt nước lăn tăn như Hồ Giươm hoặc con thuyền thoi lá buồm mơ mộng như Hồ Tây... hồ Thiền Quang thanh thản, êm đềm lúc nào cũng như mơ ngủ, giấc ngủ của cô công chúa trong rừng để một lúc nào chàng hoàng tử đến, mở bừng con mắt, thấy mình đổi thay nhanh đến thế.
Cái quán bánh rán nóng chỗ phố Trần Bình Trọng, mấy quán cà phê đặt chiếc ghế mây ra hè cho khách ngắm mặt hồ như con mắt xanh lim lim... cũng đã phải dẹp đi cho hè thông thoáng, nhưng người ta cứ chằng sợi dây xanh đỏ bảo vệ ô cỏ, làm xấu cả đường viên quanh hồ một cách không thương tiếc. Buồn.
Chúng ta đang cạp hồ Trúc Bạch, đang sửa lại hồ Văn (trước Văn Miếu), đang có kế hoạch làm con đường quanh Hồ Tây, là những việc làm rất đáng hoan nghênh cho một Hà Nội đẹp. Riêng hồ Thiền Quang với tên những danh nhân kể xung quang như Nguyễn Du, Trần Bình Trọng, Đoàn Nhữ Hài, Quang Trung, Trần Nhân Tông, Hồ Xuân Hương v.v... cũng đáng được nâng niu trân trọng lắm chứ.
