Cây mộc miên chính là cây hoa gạo, và ít người biết đến cái tên có vẻ như thơ như kiêu sa ấy, mà thông thường, tháng ba âm lịch, hoa gạo lại tưng bừng trên nhiều đường quê Việt Nam, với câu ca:

Bao giờ đom đóm bay ra,

Hoa gạo rụng xuống thì tra hạt vừng

Thì mọi người gặp màu chói đỏ ấy, tên cứ nôm na mộc mạc, thân quen với mọi người: Hoa gạo.

Đang là tháng Năm dương hè, nói chuyện hoa gạo có lẽ là không hợp, nhưng cố gắng nói, phải nói, bởi một vài lí do thiết yếu.

Trước hết hãy nói đến một vòng Hồ Gươm, với nhiều loại cây quý hiếm, tươi đẹp, hoa rực rỡ, lá cành mướt mát như liễu rủ, lộc vừng, hoa phượng, bằng lăng nước, vàng anh, cơm nguội... thì cái vòng gần hai nghìn thước này chỉ có hai cây hoa gạo. Không như đường trảy hội chùa Hương hay những làng ven đê xa ngút, cây hoa gạo đón mùa xuân, làm thức tỉnh hồn quê. Hai cây hoa gạo ven hồ, một ở xế vườn hoa Chí Linh, bên mép nước, gốc đã xù những cái mắt, cái bướu từ mấy trăm năm nay, có khi nó cũng già bằng tuổi hai cây hoa đại trong sân Văn Miếu do thân phụ Nguyễn Du trồng. Còn một cây nữa, già hơn, gốc nhiều thời gian đọng lại hơn, có khi (là đoán vậy) là Nguyễn Siêu khi dựng đài Nghiên, tháp Bút đã trồng ngay cây gạo này để nó cổ thụ, nó đỏ hoa, nó xuân sắc. Một vài tấm ảnh chụp Hồ Gươm đầu thế kỉ này đã có gốc gạo cổ thụ hiên ngang giơ những cành gan góc vào bầu trời Hà Nội. Và năm nào, tháng Ba về, từ những cành trụi lá ấy, hoa lại bừng lên, có bông rơi lộp bộp trên vai áo người, rồi nằm nghiêng trên mặt đất như cái mũ của nhà sư, bởi hoa gạo khá to, không như lời bài hát, “rơi lã chã”, chỉ có nước mắt hoặc thứ nào nhỏ nhẹ như nước mắt mới lã chã mà thôi.

Điều quan trọng là cây gạo cổ thụ mấy trăm năm ở cửa đền Ngọc Sơn năm nay không ra hoa, và cành sang tháng Năm vẫn trơ trụi. Đúng là cây đang hấp hối, cây đang có nguy cơ bị chết, với nhiều cành đâm ngang khẳng khiu như cánh tay chới với kêu cứu, mà chưa biết có ai nghe thấy. Để nó chết thì dễ quá, nhưng để có lại được một cây như thế thì khó khăn lắm lắm, phải mất mấy đời người, mấy thế hệ, mấy trăm năm cơ đấy. Có cách nào cứu lấy nó không đây?

Thành phố và Công ty Công viên cây xanh đã từng cứu cây đa trong đền Ngọc Sơn (tiếc là cây này cũng mới chết, bị ngả xuống rồi), cứu cây si cạnh tháp Hòa Phong và chúng ta nhớ đến tấm gương Bác Hồ cứu cây dừa trước cửa nhà sàn của Bác. Cây gạo cửa đền Ngọc Sơn nếu chết thì sẽ làm trống một khoảng trời nơi cụm di tích Hồ Gươm quý báu, giống như từng có một cây gạo khác bên cạnh đền Bà Kiệu, chen vào gốc đa, cũng đã bị chết khoảng mươi năm nay, không có cây gì thay được nó. Nếu để cây gạo cổ thụ cửa đền bị chết thì chúng ta phụ lòng người xưa quá, làm mất mát cho người sau không kém. Có biện pháp kĩ thuật nào chăng để cứu một công dân đặc biệt của Hà Nội, một chứng nhân đứng đây tưng bừng hoa đỏ mỗi mùa xuân cho Hà Nội thêm kì diệu?

Chúng ta yêu quý hàng sao đen phố Lò Đúc, hàng hoa phượng đường Thanh Niên, hàng bằng lăng phố Thợ Nhuộm, hàng sấu phố Trần Hưng Đạo, hàng hoa sữa phố Nguyễn Du, hàng hoa sưa phố Hàng Dầu... càng thấy cây hoa gạo của đền này quý giá biết bao. Hình như nó đã vào nhiều bài thơ, nhiều bản nhạc, nhiều tác phẩm nghệ thuật khác từ tạo hình đến nhiếp ảnh và điện ảnh. Đây là một lời cấp cứu cho cây để giữ gìn vẻ đẹp thiêng liêng Hà Nội.

Một lí do thứ hai mà có bài viết này, nhân nói đến hoa gạo đã vào thơ vào nhạc, là trên Đài truyền hình Trung ương, tiết mục giới thiệu Tác phẩm mới, tối 24 tháng 5 vừa rồi, có bản nhạc Hoa gạo, nhạc sĩ Ngọc Đại, phổ thơ của Phan Huyền Thư do hai ca sĩ trẻ mặc áo kiểu cổ Hy Lạp xa xôi, khác xa trang phục Việt Nam hát về loài hoa gắn bó với người dân Việt. Điều đáng nói là từ người giới thiệu đến lời ca (chỉ nghe được lõm bõm vì hát đến bốn lần vẫn không rõ lời) là nói về thu muộn, về hoa gạo nở trong mùa thu đã muộn, hoa rơi lã chã vào mùa thu.

Không hiểu nguyên lời bài thơ thế nào, nhưng nếu cho hoa gạo nở vào mùa thu, thì cứ đà này, người ta có thể cho hoa phượng nở giữa mùa đông, hoa đào nở giữa mùa hè và hoa sữa cũng sẽ thơm ngát trong mùa xuân... (!) Cũng theo lời người dẫn chương trình, nào là tinh tế, thắm thiết, công phu, nào là trữ tình... mà người nghe chẳng hiểu ca sĩ hát gì, chỉ thấy ít hình múa phụ họa do mấy tà váy ngắn lươm xươm hở hang... thì quả là đánh đố khán giả và thính giả (những người vốn rất yêu mến Đài truyền hình).

Nếu những cây hoa gạo nở hoa đỏ vào mùa xuân mà có linh hồn thì không hiểu hoa sẽ nói gì với người đây, kể từ người viết nhạc đến người làm thơ và người giới thiệu, người duyệt chương trình...

Người viết bài này vốn không phải nhà nghiên cứu về cây cối, chắc không thể hiểu xa như các tác giả, tác phẩm mới kia, không hiểu những rung cảm và ẩn dụ, những nhân cách hoá, những mượn cảnh nói người... mà chỉ biết cây hoa gạo về mùa hạ đã thả bay những sợi bông tơ kèm theo những cái hạt ra khắp bốn phương nắng lóa, còn về nùa thu, cây lại ẩn mình vào cỗi cằn, lá gửi về đất, những cái gai trên gốc dần dần xù ra thành mắt, thành bướu...

Cây hoa gạo quen thuộc với người Việt Nam, có lẽ chỉ kém cây tre. Hà Nội chúng ta có những đường cây đẹp nhưng cũng thưa nhiều.

Cây gạo cửa đền Ngọc Sơn đang giơ tay cành ra kêu cứu, nó còn quan trọng hơn là cái tai người khi nghe một bản nhạc mà phải mua lấy nỗi phiền lòng; mong sao lời kêu cứu cho cây Hà Nội này có tiếng vọng, có lời đồng điệu để cây hoa gạo này không bị đẵn xuống làm củi khô, củi mục

Tháng 5 / 1998

(Khi sách này đưa in thì cây gạo ấy đã chết khô, phải chặt hạ (7/1998) và một cây gạo non được trồng thay thế)