Kể từ đó, với vận tốc ngày một gia tăng, sao Gallia bắt đầu hành trình quay trở lại hướng về mặt trời.
Ngoại trừ mười ba người Anh ở lại Gibraltar, mọi sinh linh đều đã tìm nơi trú ẩn trong lòng vực tối thẳm của miệng núi lửa.
Và số phận của những người Anh ấy ra sao rồi?
"Họ sướng hơn chúng ta nhiều," đó hẳn sẽ là nhận định được tất cả mọi người ở Tổ của Nina đồng tình. Và quả thực có mọi cơ sở để tin rằng sự thật đúng là như vậy. Mọi người đều thống nhất rằng nhóm người ở Gibraltar sẽ không phải chật vật tìm nguồn sưởi ấm từ dòng dung nham như họ; chắc chắn những vị đó vừa có thừa củi lửa lại vừa dồi dào lương thực; và trong những căn hầm kiên cố với những bức tường dày dặn ấy, họ sẽ tìm được chốn trú ẩn tuyệt vời để chống lại cái lạnh thấu xương. Quãng thời gian qua đi ít nhất là trong sự thoải mái, và có lẽ là cả sự bằng lòng; Đại tá Murphy và Thiếu tá Oliphant hẳn đã có dư dã thời gian để giải những bài toán hóc búa nhất trên bàn cờ vua. Tất cả bọn họ cũng sẽ ngập tràn hạnh phúc trong niềm tin rằng khi thời khắc ấy đến, nước Anh sẽ dành những lời ngợi ca xứng đáng nhất cho những người lính gan dạ đã bám trụ kiên cường và dũng cảm tại vị trí của mình.
Không chỉ một lần, Servadac và các bạn của ông đã nghĩ rằng, nếu tình cảnh của họ trở nên ngặt nghèo tột độ, họ có thể dùng đến phương sách cuối cùng là kéo nhau đến Gibraltar để tìm kiếm chốn dung thân; nhưng sự tiếp đón trước kia của những vị đó chẳng mấy niềm nở cho lắm, và họ chẳng mặn mà gì việc nối lại một mối quan hệ thiếu đi sự hòa hợp nhường ấy. Không phải vì họ kỳ vọng sẽ vấp phải những lời cự tuyệt lạnh lùng. Hoàn toàn không phải thế; họ thừa hiểu rằng người Anh, dù có mắc lỗi lầm gì đi nữa, cũng là những kẻ cuối cùng nhẫn tâm bỏ rơi đồng loại trong cơn hoạn nạn. Dù vậy, trừ khi tình thế trở nên cấp bách hơn nhiều so với trước đây, họ vẫn quyết định cố gắng bám trụ lại nơi ở hiện tại. Cho đến thời điểm đó, chưa có tai nạn nào làm suy giảm sĩ số ban đầu của họ, nhưng nếu thực hiện một cuộc hành trình dài ngày băng qua dải băng hoang vu không một bóng râm ấy, thì hầu như chắc chắn sẽ dẫn đến việc mất mát một vài thành viên trong đoàn.
Dù mong muốn tìm kiếm chốn dung thân cho mọi sinh vật trong cái hố sâu của miệng núi lửa lớn đến đâu, họ vẫn buộc phải giết thịt hầu như toàn bộ gia súc trước khi đưa cả cộng đồng rời khỏi Tổ của Nina. Việc nhốt tất cả lũ thú vật xuống hang động bên dưới là điều bất khả thi, trong khi nếu để chúng ở lại các tầng hang phía trên thì chẳng khác nào đẩy chúng đến cái chết đầy đau đớn; và vì thịt có thể được bảo quản trong thời gian dài tại các kho chứa ban đầu nay đã lạnh hơn bao giờ hết, biện pháp làm thịt đám gia súc xem ra vừa thực tế vừa nhân đạo.
Dĩ nhiên viên đại trưởng và Ben Zoof là những kẻ tha thiết mong muốn cứu lấy những con ngựa cưng của mình nhất, thế nên bằng tất cả sự chăm chút tỉ mỉ, mọi khó khăn đã được vượt qua, và Zephyr cùng Galette được dắt xuống miệng núi lửa, đưa vào một cái hang rộng lớn rồi cung cấp đầy đủ thức ăn thô xanh vốn vẫn còn rất dồi dào.
Lũ chim, chỉ sống sót nhờ những vụn thức ăn thừa vứt đi, vẫn không ngừng bám theo dòng người di cư, và chúng sinh sôi nhiều đến mức có lúc người ta phải tiêu bớt từng đàn lớn.
Công cuộc sắp xếp lại chỗ ở mới chẳng hề dễ dàng chút nào, ngốn nhiều thời gian đến nỗi mãi tận cuối tháng Một họ mới thực sự ổn định xong xuôi. Và từ đó bắt đầu một cuộc sống đơn điệu đến phát chán. Lúc ấy, một thứ tê liệt về tinh thần cũng như sự rã rời về thể xác dường như len lỏi vào từng người, khiến Servadac, bá tước và viên trung úy phải gồng mình không chỉ để tự chiến đấu với bản thân mà còn để vực dậy cả tập thể. Họ tổ chức đủ mọi hoạt động trí tuệ; họ mở ra những buổi tranh luận mà ai nấy đều được khuyến khích tham gia; họ đọc to và giải thích những trích đoạn từ các sách giáo khoa khoa học vỡ lòng, hay từ những tập ký sự thám hiểm có sẵn trong thư viện; và người ta có thể thấy những người Nga và người Tây Ban Nha, ngày này qua ngày khác, quây quần bên chiếc bàn dài, chăm chú lắng nghe những bài học để rồi khi trở về Lệnh Mẫu, họ sẽ bớt u muội hơn lúc rời đi.
Vốn ích kỷ và cáu kỉnh, Hakkabut chẳng đời nào chịu tham gia những buổi sinh hoạt cộng đồng ấy. Hắn ta quá bận rộn trong góc riêng của mình, hết cúi đầu tính toán sổ sách lại đến đếm tiền. Tính chung cả số vốn có sẵn từ trước, giờ đây hắn sở hữu con số tròn trĩnh 150.000 franc, một nửa trong số đó là bằng vàng ròng; nhưng chẳng gì có thể làm hắn thỏa mãn khi biết rằng thời gian cứ thế trôi đi mà hắn lại bị tước mất cơ hội đem đồng vốn của mình đi đầu tư sinh lời hay thu về khoản lãi suất xứng đáng.
Palmyrin Rosette cũng chẳng có lấy chút thời gian rảnh rỗi nào để tham gia vào các mối giao tế chung. Công việc của ông ta quá đỗi cuốn hút khiến ông không cho phép bất cứ ai làm gián đoạn, và với một kẻ sống đắm chìm mãi trong thế giới của những con số như ông, những ngày đông dài dằng dặc bỗng trở nên chẳng hề tẻ nhạt hay mệt mỏi. Sau khi đã nắm rõ mọi chi tiết có thể về sao chổi của mình, giờ đây ông lại dồn hết tâm huyết với sự nhiệt thành tương tự vào việc phân tích mọi đặc tính của vệ tinh Nerina mà ông dường như coi là mảnh đất thuộc quyền sở hữu riêng của mình.
Để nghiên cứu Nerina, việc thực hiện một số quan sát thực tế tại các điểm khác nhau trên quỹ đạo là điều kiện tiên quyết đối với ông; và vì mục đích này, ông hết lần này đến lần khác leo lên hang đá phía trên, nơi mà dẫu cho cái lạnh có cắt da cắt thịt, ông vẫn kiên trì cắm mặt vào kính viễn vọng cho đến khi gần như tê cứng cả người. Nhưng điều khiến ông bận tâm hơn cả là sự thiếu vắng một căn phòng kín đáo nào đó, nơi ông có thể theo đuổi việc nghiên cứu mà không bị quấy rầy hay làm phiền.
Khoảng đầu tháng Hai, vị giáo sư đem nỗi niềm này đến phàn nàn với Đại thuyền trưởng Servadac, nài nỉ ông bố trí cho mình một căn phòng, dù nhỏ thế nào cũng được, để ông có thể tự do tiến hành công việc trong sự tĩnh mịch và không bị ai quấy nhiễu. Servadac sẵn sàng hứa hẹn sẽ làm mọi cách trong khả năng để đáp ứng yêu cầu của ông đến mức vị giáo sư tỏ ra vui vẻ đến mức thấy rõ, khiến viên đại trưởng mạnh dạn lái câu chuyện sang vấn đề vẫn luôn quanh quẩn trong tâm trí ông.
"Tôi không có ý," ông mở lời một cách rụt rè, "gọi là gán cho bất kỳ tính toán nào của giáo sư chút sai sót nào đâu, nhưng thưa giáo sư kính mến, liệu ngài có cho phép tôi gợi ý rằng ngài nên xem xét lại ước tính về chu kỳ quay của sao Gallia không? Điều đó vô cùng quan trọng, ngài biết đấy, cực kỳ quan trọng; chỉ lệch nhau nửa phút thôi, ngài biết đấy, cũng đủ làm tiêu tan hy vọng đoàn tụ với trái đất rồi—"
Và khi thấy gương mặt Rosette tối sầm lại, ông bồi thêm:
"Tôi chắc rằng Trung úy Procope sẽ rất sẵn lòng hỗ trợ ngài trong việc rà soát lại đấy."
"Thưa ông," vị giáo sư vừa nói vừa ngẩng cao đầu phật ý, "tôi chẳng cần người phụ trợ nào cả; các tính toán của tôi chẳng cần phải rà soát lại cái gì hết. Tôi không bao giờ mắc sai lầm. Tôi đã tính toán xong xuôi mọi thứ liên quan đến sao Gallia rồi. Giờ tôi đang tiến hành ước tính tương tự về các yếu tố của Nerina."
Nhận thức được rằng việc tiếp tục nài nỉ lúc này là điều không khôn ngoan chút nào, viên đại trưởng bèn ỡm ờ rằng ông cứ ngỡ mọi thông số của Nerina đã được các nhà thiên văn học trên trái đất tính toán xong từ lâu rồi. Đó quả là một câu nói kém may mắn hết chỗ nói mà ông có thốt ra. Vị giáo sư trừng mắt nhìn ông đầy giận dữ.
"Thật đáng kinh ngạc, thưa ông!" lão ta quát lên. "Đúng vậy! Nerina khi đó là một hành tinh; mọi thứ thuộc về hành tinh đó đã được xác định rõ ràng; nhưng giờ thì Nerina là một mặt trăng rồi. Và ông không nghĩ rằng, thưa ông, chúng ta có quyền được biết về mặt trăng của mình nhiều như lũ người trên trái đất kia"—lão bĩu môi thốt lên với giọng đầy vẻ khinh miệt—"biết về mặt trăng của họ sao?"
"Tôi xin lỗi," viên đại trưởng hối lỗi nói.
"Thôi được rồi, không sao cả," vị giáo sư đáp, nhanh chóng nguôi giận; "chỉ là ngài có nhã ý tìm cho tôi một chỗ ngồi tử tế để nghiên cứu không?"
"Tôi sẽ làm như đã hứa, cố gắng hết sức," Servadac đáp.
"Rất tốt," vị giáo sư nói. "Cũng không cần gấp lắm đâu; một tiếng nữa là vừa."
Nhưng bất chấp sự ban ơn ấy từ phía nhà bác học, họ vẫn phải mất kha khá thời gian mới tìm được một chốn lui tới có vẻ phù hợp với yêu cầu của lão; và cuối cùng thì một góc nhỏ cũng được tìm thấy bên vách hang, vừa đủ kê một chiếc ghế bành cùng cái bàn, và nhà thiên văn học đã nhanh chóng an vị ở đó trong sự mãn nguyện hoàn toàn.
Cứ thế chôn vùi bản thân ở độ sâu gần chín trăm thước dưới lòng đất, người dân Gallia đáng lẽ phải có một nguồn năng lượng tinh thần vô hạn để làm đối trọng thỏa đáng với sự đơn điệu đến nao lòng trong sự tồn tại của họ; thế nhưng rất nhiều ngày trôi qua mà chẳng có lấy một bóng người nào mò lên nổi mặt đất, và nếu không vì nhu cầu lấy nước ngọt, có lẽ chẳng bao giờ có ai thèm nhúc nhích tìm cách rời khỏi hang động nữa.
Quả thực vẫn có vài chuyến thám hiểm đi xuống sâu hơn được thực hiện. Ba vị lãnh đạo cùng Ben Zoof đã tiến xuống những tầng sâu thẳm của miệng núi lửa, không phải để nghiên cứu thêm về bản chất của lớp đá — bởi dù đúng là nó chứa tới ba mươi phần trăm vàng đi nữa thì thứ đó đối với họ cũng vô giá trị như đá hoa cương — mà là với ý định kiểm tra xem ngọn lửa ngầm dưới lòng đất còn hoạt động hay không. Sau khi xác định rõ điều này, họ đi đến kết luận rằng ngọn núi lửa phun trào đột ngột tắt ở chỗ này thì chắc chắn đã bùng lên ở một chỗ khác.
Tháng Hai, tháng Ba, tháng Tư, tháng Năm trôi qua một cách nặng nề mệt mỏi; nhưng ngày tháng cứ nối tiếp nhau với sự tẻ nhạt u ám đến mức chẳng có gì lạ khi chẳng ai màng để ý đến thời gian trôi qua nữa. Con người ta ở đó dường như chỉ đang tồn tại thực vật chứ chẳng phải sống, và sự thiếu hụt sức sống của họ đôi khi trở nên đáng sợ. Những buổi đọc sách quanh chiếc bàn dài không còn sức hút nữa, và những cuộc tranh luận, chỉ với vài người duy trì, trở nên hoàn toàn mất đi vẻ sôi nổi. Người Tây Ban Nha hầu như không thể gượng dậy nổi khỏi giường, và có vẻ như chẳng còn chút sức lực nào để mà ăn uống. Người Nga, với bản tính kiên cường hơn, không đến mức suy sụp hoàn toàn như vậy, nhưng quãng thời gian giam cầm dài đằng đẵng đang bắt đầu vắt kiệt sức lực của tất cả bọn họ. Servadac, bá tước và viên trung úy đều thừa hiểu rằng chính sự thiếu thốn không khí và vận động là nguyên nhân gây ra phần lớn nỗi buồn chán tinh thần ấy; nhưng họ biết làm sao đây? Mọi lời khuyên nhủ nghiêm túc nhất từ phía họ đều hoàn toàn vô ích. Thực tế là, đôi khi chính họ cũng trở thành nạn nhân của sự rã rời cả về thể xác lẫn tâm hồn ấy. Những cơn buồn ngủ kéo dài, kết hợp với sự chán ăn tột độ, cứ thế ập đến với họ. Dường như toàn bộ bản chất của họ đã trở nên thoái hóa, và rằng giống như loài rùa, họ có thể ngủ vùi và nhịn đói cho đến khi mùa hè quay trở lại.
Thật kỳ lạ làm sao, bé Nina nhỏ nhắn lại chịu đựng nghịch cảnh kiên cường hơn bất kỳ ai trong số họ. Thoắt ẩn thoắt hiện, lúc dỗ dành người này ăn, khi khuyên nhủ người kia uống, lúc nào cũng đánh thức Pablo dậy ngay khi cậu bé tỏ ra sắp gục ngã trước sự uể oải chung, đứa trẻ đã trở thành linh hồn của cả nhóm. Những lời ríu rít vui tươi của cô bé làm bừng sáng bầu không khí ảm đạm của hang động u ám tựa như tiếng hót ngọt ngào của loài chim; những khúc ca Ý rộn ràng phá vỡ sự tĩnh lặng nặng nề đến nghẹt thở; và dẫu cư dân Gallia đang trong trạng thái nửa mê nửa tỉnh hầu như chẳng nhận thức được sự ảnh hưởng ấy, họ vẫn sẽ cảm thấy trống vắng vô cùng nếu thiếu đi sự hiện diện rạng rỡ của cô bé. Những tháng ngày cứ thế trôi đi; trôi theo cách nào thì cư dân trong ngôi mộ sống ấy hoàn toàn không sao tài nào nói nổi. Chỉ có một sự đơn điệu phẳng lặng đến chết chóc.
Vào đầu tháng Sáu, sự đờ đẫn bao trùm dường như có phần nới lỏng gọng kìm đối với các nạn nhân của nó. Sự hồi phục một phần này có lẽ là nhờ ảnh hưởng ngày một tăng lên của mặt trời, dẫu vẫn còn ở rất, rất xa. Trong nửa đầu năm của sao Gallia, Trung úy Procope đã ghi chép cẩn thận những thông báo hàng tháng của Rosette về hành trình của sao chổi, và giờ đây ông đã có thể, mà không cần nhờ đến vị giáo sư, tự tính toán được tốc độ tiến về phía mặt trời của nó. Ông nhận ra rằng sao Gallia đã vượt qua quỹ đạo sao Mộc lần nữa, nhưng vẫn còn cách mặt trời một khoảng cách khổng lồ lên tới 197.000.000 league, và ông tính toán rằng trong khoảng bốn tháng nữa nó sẽ tiến vào vùng của các tiểu hành tinh.
Dần dần nhưng liên tục, sự sống và tinh thần tiếp tục hồi sinh, và đến cuối tháng, Servadac cùng thuộc địa nhỏ bé của ông đã lấy lại phần lớn năng lượng thể chất cũng như tinh thần thường nhật. Đặc biệt là Ben Zoof, hắn vươn mình với sinh khí nhân lên gấp bội, tựa như một người khổng lồ vừa bừng tỉnh sau giấc ngủ dài. Nhờ thế, những chuyến viếng thăm tới các dãy hành lang bị bỏ quên lâu ngày của Tổ của Nina ngày càng trở nên thường xuyên hơn.
Một ngày nọ, một chuyến thám hiểm đến vùng bờ biển được tổ chức. Trời vẫn lạnh buốt thấu xương, nhưng bầu không khí không hề mất đi vẻ tĩnh lặng vốn có, và từ đường chân trời cho đến đỉnh đầu không một gợn mây. Những dấu chân cũ vẫn rõ mồn một như ngày chúng được in hằn, và phần duy nhất trên bờ biển có sự thay đổi rõ rệt chính là vũng nước nhỏ. Tại đây, lớp băng cứ dâng cao dần, đẩy chiếc tàu hai cột và chiếc thuyền lớn lên độ cao tới 150 thước, không những khiến người ta hoàn toàn không thể tiếp cận được mà còn đặt chúng trước nguy cơ gần như chắc chắn sẽ bị phá hủy nếu băng tan.
Isaac Hakkabut, kẻ kè kè không rời để tự tay giám sát tài sản của mình trong hang động, đã không tham gia chuyến đi, và nhờ thế mà hắn hoàn toàn mù tịt về số phận đang đe dọa con tàu của mình. "Thật may là lão già ấy không có mặt ở đây để chứng kiến," Ben Zoof nhận xét; "nếu không lão ta đã tru tréo lên như con công rồi. Thật là bất hạnh làm sao," hắn lẩm bẩm một mình, "khi sở hữu cái giọng của loài công mà lại chẳng có lấy nổi một chiếc lông vũ nào ra hồn!"
Trong suốt hai tháng Bảy và Tám, sao Gallia đã tiến được 164.000.000 league trên quỹ đạo của mình. Về đêm, cái lạnh vẫn vô cùng khắc nghiệt, nhưng vào ban ngày, mặt trời lúc này chiếu thẳng vào xích đạo đã tạo ra sự chênh lệch nhiệt độ đáng kể lên tới 20 độ. Tựa như những chú chim, cư dân nơi đây dành trọn cả ngày để phơi mình dưới ánh nắng ấm áp dễ chịu, hiếm khi quay trở lại bóng râm của mái nhà u ám trước khi màn đêm buông xuống.
Mùa xuân này, nếu có thể gọi như thế, mang lại sức sống vô cùng mạnh mẽ cho tất cả mọi người. Hy vọng và dũng khí sống lại khi từng ngày qua đi, đĩa mặt trời ngày càng nở nang lớn dần trên bầu trời, và mỗi buổi chiều tối, trái đất lại hiện lên với kích thước lớn hơn giữa muôn vàn vì tinh tú cố định. Dù vẫn còn xa xôi, nhưng cái đích cần đến đã hiện ra đầy phấn khởi trước mắt.
"Tôi không thể tin rằng cái đốm sáng nhỏ xíu đằng kia lại chứa đựng cả ngọn núi Montmartre của tôi đấy," Ben Zoof nói vào một buổi tối, sau khi đã đăm đăm ngắm nhìn thế giới xa xôi ấy một hồi lâu.
"Hy vọng rằng rồi có ngày anh sẽ nhận ra đúng là như vậy," chủ nhân của hắn đáp.
"Tôi cũng mong là thế," người tùy tùng nói, mắt vẫn không rời khỏi thiên thể xa vời kia. Sau một lát trầm ngâm, hắn lại cất lời. "Tôi đoán là Giáo sư Rosette không thể bắt sao chổi quay thẳng trở lại được đâu nhỉ, thưa ngài?"
"Im lặng nào!" Servadac kêu lên.
Ben Zoof đã hiểu ý lời nhắc nhở.
"Không," viên đại trưởng tiếp lời; "con người không có quyền làm đảo lộn trật tự của vũ trụ. Chuyện đó thuộc về một Đấng Tối Cao vượt trên chúng ta!"
