Đêm sâu thẳm mùa thu. Trừ tiếng côn trùng mùa thu kêu rả rích dăm ba con, đất trời một mảnh chết chóc tĩnh mịch. Những gò núi đằng xa sừng sững như những cái bóng đen, nửa sườn núi được ánh trăng chiếu vào, mảnh đất đã thu hoạch hoa quả lộ vẻ vô cùng hoang vắng. Thành phố chìm trong tĩnh lặng, nhưng tiềm ẩn hiểm nguy. Giờ này, đám "Tôn Đại Thánh" và "Thiên Quân Bổng" không chừng đang hoạt động ở mọi ngóc ngách. Đêm đen thuộc về bọn họ.

Mã Diên Hùng đi dọc theo con đường nhỏ dưới chân thành, bước đi khập khiễng. May mà nơi này hoang vắng, lại là ban đêm nên không có mấy người, tinh thần hắn tạm thời bớt căng thẳng. Ngải cứu mọc um tùm trên thành thành và ven đường nhỏ tỏa ra mùi hương nồng nặc, cứ xộc thẳng vào lỗ mũi hắn. Thơm làm sao! Hắn bước đi trên con đường nhỏ mọc đầy cỏ thu này, chân cao chân thấp, lảo đảo. Tấm lưng tựa như đang gác một gối gai, đau đớn như vạn mũi tên đâm tim. Đường ơi ngủ ơi! Ngươi sẽ dẫn tới phương nào? Đối với một kẻ đã phấn đấu vì đảng hơn hai mươi năm như hắn, vận mệnh của đảng, vận mệnh của quốc gia, tiền đồ của sự nghiệp cách mạng, vĩnh viễn nằm trên vận mệnh cá nhân hắn. Thực trạng xã hội hiện tại khiến hắn lạnh sống lưng: Trời ạ! Sao nhân dân lại đánh cả nhân dân thế này? Quần chúng phê phán hắn, đấu tố hắn, hắn nghĩ thông — dã là đảng viên cộng sản mà, sợ quần chúng phê bình thì còn ra thể thống gì? Thế nhưng, sao kẻ xấu cũng xông ra đấu tố người tốt? Người tốt đánh người tốt, kẻ xấu đánh người tốt, đây thành cái xã hội gì thế này? Cứ thế này thì làm sao được chứ? Miệng hắn lầm bầm kêu lên: Chủ tịch Mao! Lão nhân gia ngài có biết tình hình này không vậy?

Hắn có kinh nghiệm: Bất kỳ phong trào quần chúng nào trong lịch sử của đảng đều xuất hiện một số hiện tượng bất thường, cuối cùng rồi cũng sẽ sửa chữa được. Vận động lần này hiện tại thực sự quá trớn, nhưng hắn tin cuối cùng nhất định cũng sẽ sửa chữa được. Nhìn trước mắt, hắn không vì bản thân chịu khổ mà nghi ngờ sự vĩ đại của chính phong trào này — đây là do Chủ tịch Mao tự tay phát động và lãnh đạo mà! Tình cảm và sự tin cậy của hắn đối với đảng, với Chủ tịch Mao là sự kết tinh bằng máu mồ hôi của mấy chục năm đấu tranh cách mạng, là không thể lay chuyển. Bản thân hắn bị đánh cũng được, chịu uất ức cũng thế, chỉ cần những điều này có lợi cho đảng, hắn cũng tâm nguyện tình nguyện.

Hắn, một đảng viên cộng sản, một bí thư huyện ủy của đảng, trong cuộc vận động có lẽ là vĩ đại với những tình trạng bất thường này, trong những ngày tháng đổ máu này, nên thế nào đây? Hắn nghĩ: Nguyên tắc tính đảng cơ bản nhất của một đảng viên cộng sản há chẳng phải là mưu cầu lợi ích cho đại đa số quần chúng nhân dân, bảo vệ quần chúng nhân dân, dũng cảm hy sinh vì quần chúng nhân dân sao? Hiện tại hắn hoàn toàn nên làm như vậy. Dĩ nhiên, hắn biết hắn là tiêu điểm mâu thuẫn của toàn huyện hiện nay, mọi tai họa đều có thể do hắn gây ra. Bản thân hắn lại lực bất tòng tâm đối với sự phát triển của bất kỳ sự việc nào hiện tại, hắn chỉ có phần bị đánh và bị phê đấu. Thế nhưng, hắn yêu cầu bản thân trong nội tâm: Phải ở vào lúc phức tạp nhất, khó khăn nhất này, dốc hết sức lực khả năng của mình để bảo vệ quần chúng nhân dân, hắn không được nói nhàn nói nhảm, phát biểu bừa, ứng đáp bừa, không thể vì cân nhắc sự an nguy của bản thân mà gây ra bất hạnh cho quần chúng nhân dân. Chính là nguyên tắc này. Hắn vừa nghĩ như vậy, vừa bước đi; vừa đi, vừa nghĩ. Đã sắp tới chỗ khuyết của tường thành rồi. Ra khỏi chỗ khuyết này là đến ngoài thành. Ra khỏi chỗ khuyết đi xuống một con dốc, chính là nhà của hắn. Nhà ơi! Bây giờ đã thành cái dạng gì rồi? Hắn đã ba tháng không về nhà rồi. Ba miệng ăn kia bây giờ ra sao rồi? Đang lúc hắn nghĩ thế, trong bụi cỏ ven đường đột nhiên có một người chui rào rạt ra, ào một cái nhào vào lòng hắn, ôm chầm lấy hắn "òa" lên khóc lớn!

Đây là tiếng khóc của một bé gái, thê thiết mà lại đáng thương. Hắn cảm nhận được cái đầu nhỏ bé ấy đang run rẩy co giật trong ngực mình!

À, trong ánh trăng mờ ảo, hắn nhận ra, đây là con gái của hắn! Là Tiểu Mai của hắn! Hắn vươn hai cánh tay gầy guộc, ôm chốc lấy đứa trẻ lên, bản thân hắn theo đó lại ngã nhúi xuống — một hòn đá vừa vặn chèn trúng vảy thương ở sống lưng, đau đến mức hắn suýt kêu lớn tiếng lên. Hắn cắn răng ngồi dậy, trên đầu tướt ra một lớp mồ hôi lạnh.

Đứa trẻ vẫn ở trong ngực hắn — con bé đã không màng tới việc khóc nữa, đôi bàn tay nhỏ bé đang mò mẫm trên người hắn, một đôi mắt đẫm lệ hoảng hốt nhìn hắn, miệng lầm bầm: "Cha ơi! Cha ơi! Ngã có đau lắm không? Ngã có đau lắm không?..."

Hắn cúi thấp đầu, áp cái trán tái nhợt của mình lên trán con bé, âu yếm cọ cọ. Hồi lâu, hắn mới nói: "Không sao, không sao... Tiểu Mai, nói cho cha nghe, sao con lại một mình chạy đến đây vào lúc này thế!"

Con bé nức nở, đôi môi nhỏ nhắn run rẩy, nói: "Bệnh đau dạ dày của mẹ lại tái phát, sai con tìm vài viên thuốc giảm đau ở chỗ bác Lưu nấu cơm ở trường trung học. Lúc quay về, con nhìn thấy có người đi tới dưới chân tường thành, con giật mình tưởng là người ăn mày cơ! Sau đó mới nhận ra là cha... Cha ơi!" Đứa trẻ lại một lần nữa òa khóc nức nở.

Hai giọt nước mắt trào ra từ đôi mắt híp lại của hắn, tuôn rơi trên gò má trắng bệch như sáp, nhỏ lên khuôn mặt nhỏ nhắn của đứa trẻ.

Một cơn nghẹn ngào dâng lên từ lồng ngực hắn, nghẹn đắng ở cổ họng. Hắn không thể phát ra tiếng! Hắn lại nuốt ngược tiếng nghẹn ngào ấy vào trong bụng. Bàn tay gầy guộc của hắn vuốt ve đầu con bé, hỏi: "Mẹ có ở nhà không? Anh có ở nhà không?"

"Mẹ có ở ạ, bị bệnh, vẫn luôn nằm trên khang. Anh không có ở đây nữa, bảo là vạch rõ ranh giới rồi, đi xách thùng bột hồ cho phe nổi loạn nhà người ta đấy... Hôm con phố ngông cuồng của cha, anh ấy còn hô đả đảo cha, nhưng ngớt người rồi con thấy anh ấy trốn vào rãnh thành mà khóc toáng lên..."

Mã Diên Hùng thấy xót xa trong mũi, mang theo giọng nghẹn ngào hỏi: "... Thế... ai lo... lương thực củi lửa... cho các con... thế..."

"Trạm lương thực không bán lương thực cho nhà mình nữa, than cũng chỉ còn lại một tí tẹo, tụi con một ngày mới ăn một bữa cơm, cũng nuốt không trôi đâu ạ... Con cũng không dám đến trường học, cũng không dám ra phố, lũ trẻ nhà người ta đánh con, nói con là con gái phản cách mạng..."

Bờ vai nhỏ nhắn của con bé nhún lên kịch liệt, nước mắt như chuỗi hạt đứt đoạn lăn trên khuôn mặt nhỏ nhắn ấy. Trong mười năm đại náo động đó, có một lứa trẻ cứ lớn lên như thế. Chúng cùng cha mẹ gánh chịu áp lực xã hội to lớn, trải qua tuổi thơ trong sự lo lắng sợ hãi. Trái tim Mã Diên Hùng đau đớn như dao cắt. Hắn muốn nói vài câu an ủi con bé, nhưng hắn còn nói gì được nữa? Bàn tay khô khốc của hắn chỉ vô thức khẽ níu lấy bím tóc sừng dê trên cái đầu nhỏ của con bé, miệng lầm bầm: "Đừng khóc nữa. Tiểu Mai, đừng khóc nữa. Cha chẳng phải đã về rồi sao..." "Cảng! Cảng cảng cảng..." Một tiếng động đập vào kim loại đột nhiên truyền tới từ chỗ khuyết của tường thành.

Hai cha con đau thương giật mình: Chỉ thấy từ chỗ khuyết đi ra một người cao lớn, trọc đầu, gù lưng, miệng máy móc lặp đi lặp lại một câu: "Tôi là phần tử tam phản Cao Chính Tường, tôi là phần tử tam phản Cao Chính Tường..."

"Lão Cao!" Mã Diên Hùng không kìm được thốt lên thành tiếng.

Người gù lưng cao lớn chợt đứng khựng lại. Hắn chần chừ một lát, chạy tới.

Hắn đứng trước mặt Mã Diên Hùng, vứt chiếc vá đồng và que khêu lò trong tay xuống đất. Dưới ánh trăng, hai người ôm lấy nhau, lâu lắm không thốt nên lời.

Họ cùng ngồi trên bãi cỏ ven đường.

Mã Diên Hùng bảo Tiểu Mai về nhà trước, hắn đặt chiếc áo bông rách của mình sang một bên, một tay khẽ đặt lên bả vai dày dặn của Cao Chính Tường.

Cao Chính Tường là huyện trưởng của huyện này.

Hắn và Mã Diên Hùng từ nhỏ đã cùng nhau đi làm thuê, lại cùng nhau đứng lên làm cách mạng. Năm 47 đánh du kích, Mã Diên Hùng là chính trị viên đội du kích khu, hắn là đội trưởng. Sau đó họ lại nhiều năm cùng nhau công tác, vừa là chiến sĩ cũ, vừa là huynh đệ thân thiết.

Lão Cao là một người ruột ngựa, đôi khi trong các buổi họp phê đấu hắn của Hồng Tổng hoặc Hồng Chỉ, nếu không đúng sự thật, hắn liền tự biện hộ cho mình, thậm chí cãi lại những kẻ phê đấu hắn. Vì thế, hắn đã ăn không ít đòn. May mà hắn thân thể tráng kiện, vẫn chưa bị đánh gục.

Đám nổi loạn cũng không bắt bóp được đại vấn đề gì lớn ở hắn, liền tiện tay trùm cho một cái mũ "phần tử tam phản", ép hắn mỗi ngày "tự mình du đấu", thời gian bắt đầu từ sáu giờ sáng mỗi ngày, cho đến một giờ đêm tối muộn mới kết thúc. Hắn mỗi ngày cứ thế lặp đi lặp lại câu nói "tự khai gia môn" ấy, đi từ đầy trời sao đến lúc sao đầy trời...

"Diên Hùng, đảng... đại khái là không cần chúng ta nữa rồi..." Cao Chính Tường ngồi sát bên Mã Diên Hùng, đau đớn mở lời. Hắn nói câu này xong, nửa ngày không ngậm nổi đôi môi đang run rẩy, trong đôi mắt to như chuông đồng điểm điểm ánh nước — đây là một thời đại cảm xúc cuồn cuộn, ai lại chưa từng tuôn trào thứ chất dịch cảm xúc này chứ?

Hắn đang đợi Mã Diên Hùng trả lời. Hắn tin hắn nghĩ xa hơn và sâu hơn hắn.

"Lão Cao, ngàn vạn lần đừng nghĩ như vậy." Mã Diên Hùng khó nhọc nhổ lên một cây ngải cứu, giơ cái gốc dính đầy bùn đất lên trước mũi tham lam hít hà.

"Đảng cuối cùng sẽ không vứt bỏ những người chúng ta đâu. Đến bất cứ lúc nào cũng nên kiên quyết tin tưởng điều này. Chúng ta nên tự giác coi tất cả những gì trước mắt này đều là sự thử thách của đảng đối với chúng ta." Mã Diên Hùng lật ngược cây ngải cứu trong tay, áp mặt vào cành lá lạnh ngắt của nó, tiếp tục chậm rãi nói: "Hỗn hợp người chúng ta đây, trong thời kỳ cách mạng dân chủ đã trải qua sự khảo nghiệm lớn. Lịch sử chứng minh, chúng ta đã chịu đựng được. Thời kỳ cách mạng xã hội chủ nghĩa liệu có chịu đựng được sự thử thách không?" Hắn nheo mắt nhìn chiến hữu cũ của mình, "Mấy chục năm nay đã có một số thử thách. Nhưng cuộc Đại cách mạng văn hóa này có lẽ là một sự thử thách căn bản, thử thách xem chúng ta có thể kiên trì cách mạng xã hội chủ nghĩa đến cùng hay không..."

Cao Chính Tường trầm tư suy nghĩ những lời này, ngẩn ngơ nói: "Vấn đề có lẽ nên suy nghĩ thế này, nhưng sao tôi mãi vẫn nghĩ không thông: Tại sao có người không làm việc, không ai đấu, chúng ta liều mạng công tác, lại bị đấu. Người liều mạng công tác đều thành phản cách mạng, kẻ không công tác ngược lại thành người không có vấn đề gì... Anh xem, trạm thủy điện chúng ta không biết đổ bao nhiêu mồ hôi mới xây lên được, bây giờ cũng thành 'thủy điện đen' rồi. Bọn họ cứ dưới ánh đèn điện sáng trưng mà nói trạm điện này là 'đen'. Thật là da mặt dày! Vì xây trạm thủy điện này, anh đến cả một ngón chân cũng bị đá chặt đứt... Còn Lý Duy Quang thì rắm cũng không thèm đánh, bây giờ lại trở thành 'cán bộ lãnh đạo cách mạng' rồi... Lại nói tiếp, mấy tên khốn kiếp đó vì muốn đánh ngã anh, mở miệng nói hươu nói vượn, hoàn toàn không màng sự thật, đảo điên trắng đen cơ!" Cao Chính Tường vừa nói, vừa dùng nắm đấm nện mạnh xuống bãi cỏ ven đường.

Mã Diên Hùng vứt cây ngải cứu trong tay, ân cần mà nghiêm nghị nhìn Cao Chính Tường,ngữ trọng tâm trường (v ừ trọng tâm trường - ý nói lời thấm thía) nói với hắn: "Chính Tường, vấn đề cũng không thể chỉ nhìn từ một phía. Mấy chục năm nay, chúng ta quả thực đã làm rất nhiều chuyện ngu ngốc, cũng quả thực tích lũy không ít vấn đề. Rất nhiều cách làm đều làm tổn hại đến lợi ích của quần chúng. Trên người cán bộ của đảng cũng nảy nở chủ nghĩa quan liêu nghiêm trọng, có người thậm chí hoàn toàn trở thành ông lớn của quần chúng, quần chúng trong lòng có cục tức chứ! Cứ lấy huyện chúng ta mà xem. Làm xã hội chủ nghĩa mười mấy năm, kết quả là rất nhiều quần chúng đến nay vẫn thiếu ăn thiếu mặc! Lẽ nào chúng ta không có trách nhiệm? Cho nên chúng ta phải đối xử đúng đắn với quần chúng, cũng phải đối xử đúng đắn với bản thân. Bằng không, quần chúng không đánh, chúng ta cũng sẽ sụp đổ! Chỉ cần chúng ta lúc nào cũng xuất phát từ lợi ích của quần chúng để suy xét vấn đề, đại đa số quần chúng cuối cùng rồi sẽ thông cảm cho chúng ta. Dĩ nhiên, một số ít kẻ xấu tùy tiện trùm mũ, tôi phản cảm. Không biết anh thế nào, tôi là trong lòng có ý hay vô ý ghi sổ mấy kẻ đó đấy. Thế nhưng, không thể đem những người này và sự phê phán của quần chúng gộp lại với nhau mà nhìn. Lão Cao, bất cứ lúc nào, cũng đừng để cảm xúc bất thường làm rối loạn suy nghĩ bình thường..."

Cao Chính Tường mở to mắt nhìn khuôn mặt tái nhợt của Mã Diên Hùng: Con người gầy yếu này, lồng ngực của hắn mới rộng lớn làm sao! Hắn đặt bàn tay to lớn từng vắt sức của mình lên đầu gối của Mã Diên Hùng, nhẹ nhàng xoa xoa. Khuôn mặt giống nông dân của hắn mộc mạc đối diện với Mã Diên Hùng, nói: "Diên Hùng, tôi hiểu những lời này của anh rồi, chúng ta nên kiểm điểm lỗi lầm của bản thân nhiều hơn. Bất kể bản thân chúng ta chịu ấm ức lớn thế nào, cũng không được đánh mất giác ngộ của đảng viên cộng sản. Lời anh nói rất đúng, chúng ta nên tự giác coi mọi thứ trước mắt là sự thử thách của đảng đối với chúng ta. Cho dù có người coi chúng ta là phản cách mạng, bản thân cũng nên coi mình là một đảng viên cộng sản mà nhìn nhận, có phải thế không?... Hè! Không nhờ có sự đả thông này của anh tối nay, không chừng ngày mai tôi đã nhảy vách núi tự sát rồi. Bị đánh chịu uất ức không sao, đau khổ tư tưởng còn giày vò con người hơn bất cứ thứ gì!" Mã Diên Hùng đặt bàn tay gầy guộc của mình lên bàn tay của Cao Chính Tường, đầy tình cảm nói: "Chính Tường, đừng nản lòng, phải trụ cho vững!"

Hai người từ bãi cỏ đứng dậy.

Dưới ánh trăng, hắn nhặt chiếc áo bông rách của mình lên, hắn cầm lấy chiếc vá và que khêu lò của mình. Bọn họ mỉm cười, không lời mà tiễn biệt nhau trong sự trân trọng, tâm trạng thậm chí có chút sục sôi, trông không giống hai kẻ "tư bản phái" bị phê đấu, ngược lại trông giống như họ của những năm tháng rời khỏi khu cắm trại du kích xưa, chia nhau ra đi chấp hành nhiệm vụ...