Thầy Vương Mông kính mến: Lời tựa thầy viết cho "Nê Nhật", tôi đã đọc rồi. Xin cảm ơn thầy. Viết tựa cho người quen là một việc khá làm khó người ta. Nói sâu hay nói cạn đều không ổn. Hơn nữa, thầy lại vẫn luôn rất bận rộn. Thế nên, lời cảm ơn của tôi tuyệt đối không phải là khách sáo.
"Nê Nhật" là một lần thử nghiệm có ý thức của tôi. Thử nghiệm một cách tương đối triệt để (?) đập nát chính mình. Khi cái "búp bê đất" mang dáng vẻ "A Phúc lớn", cứng nhắc, năm này qua tháng nọ một màu, phè phỡn, trát phấn tô son ấy rốt cuộc nứt tung ra, bay tứ tán bốn phương với tốc độ chậm chạp không thể dùng khí động học để tính toán, loạng choạng rơi xuống, cuối cùng tan rã, đành chịu hoặc phẫn nộ. Giờ phút này đây, sự sảng khoái trong lòng tôi thật sự không thể diễn tả bằng lời, thậm chí không thể lý giải nổi; đồng thời vừa xoa bóp những ngón tay viết đến sưng tấy, vừa ngã quỵ xuống đất. Hoàn toàn không trông mong có thể mỉm cười trong nước mắt.
Tôi nghĩ mình nên thường xuyên làm thế này mới phải. Lẽ ra tôi đã nên bị đập nát mười lần từ lâu. Ít nhất là trên mười lần. Ví dụ như mười một hoặc mười hai lần. Bị đập nát rồi, bị vứt bỏ rồi, tôi mới biết được, có một sự nhẹ nhõm của việc được tái sinh. Nếu không thì quả thật rất nặng nề. Biết bao nhiêu rêu phong. Vảy bong tróc. Vỏ sò u mê. Bùn nhão và những đoạn dây thừng vụn. Biết bao nhiêu bản cũ bản mới, chữ triện cổ kim, đan dược gia truyền bí truyền hay là tờ "Tự Lâm Tây Báo" được rao bán trên đường Colbert và cầu Waibaidu...
Tại sao lại không thể đập nát một lần chứ? Bây giờ nghĩ lại, việc đó quả thật rất sảng khoái, rất thú vị. Lại vô cùng có ý nghĩa. Mặc dù tính cả đầu lẫn cuối đã ngốn mất của tôi ba năm trời. Nhưng tôi vẫn thấy đáng giá. Cho dù đúng như lời thầy răn dạy, nỗ lực lần này vẫn còn cách "hóa cảnh" rất xa, nhưng tôi vẫn cảm thấy đáng. Không oan chút nào.
Nhìn trái ngó phải, bao gồm cả những sinh vật thiếu linh tính kia thì nào có phải đang làm như vậy hay sao? Ví dụ như những động vật chân khớp sống ở giới côn trùng, những loài bò sát năm này qua tháng nọ chỉ biết bò quanh quẩn, cho đến những cái cây thoạt nhìn có vẻ không có tri giác (điều rõ rệt nhất phải kể đến những cây bạch dương Pháp thường thấy trên đường phố Thượng Hải), luôn rất tự giác lột xác, trườn ra, bùng nứt khỏi cái tôi cũ rồi vứt bỏ lớp vỏ cũ, nhằm đảm bảo sự sinh trưởng và trưởng thành của bản thân. Điều đáng buồn thay lại là, khi chúng không còn lột xác, trườn ra và bùng nứt nữa, thì đó chính là dấu hiệu cho sự khởi đầu cho quá trình già cỗi của chúng, ngày qua ngày tiến gần đến cái chết. Tiêu Đại Lai trong tiểu thuyết, sau khi ra vẻ huyền bí một hồi thì bỗng nhiên biến mất, khiến cho tất cả những người yêu ghét hắn đều đứng ngồi không yên. Điểm duy nhất được viết rõ là, hắn muốn thoát khỏi "lớp vỏ người". Tôi đoán rằng trong thâm tâm hắn, tuyệt đối không hề có dụng ý ác ý là dùng sự giãy giụa cực kỳ đau đớn, mồ hôi đầm đìa, khát khô cả cổ, ồn ào náo động của chính mình để châm biếm ám chỉ nhân sự xung quanh. Tôi đoán đây chỉ là một sự liên động, tái tạo của nguyên tử sinh lực. Động lực thấp nhất cũng là không muốn để người khác đập nát chính mình. Tự mình ra tay. Có lẽ là vậy. Mà cũng khó nói.
Thầy thường nói tôi viết quá khổ sở, sống quá "mệt mỏi". Tôi thường không biết phải đáp lại thế nào. Kỳ thực, tôi cũng vẫn luôn theo đuổi sự thả lỏng trong tâm hồn vốn rất cần thiết ấy, nỗ lực khiến bản thân bước vào không gian tinh thần như vậy, giống như lời Arthur Miller đã nói, khiến cho sự sáng tạo của bản thân "không phải để hùa theo những quy chuẩn và yêu cầu đã được định sẵn từ trước", mà chỉ đi "phản ứng" lại "những sự việc xảy ra xung quanh (mình) và quá trình biến đổi tư tưởng trong nội tâm (mình)". Dùng lời của tôi mà nói, đó nên là một sự tái sinh hoàn toàn (?). Sự bùng nổ, hô gọi, tiến triển và bùng phát đầy đủ của sức sống nội tại, hoặc giả còn có một khoảng cách tham chiếu nào đó. Ở đây quả thực có một quá trình trừu tượng. Không ngừng thực hiện các động tác vượt chuẩn vượt mức (không hẳn giống như nhà vô địch vượt rào), thực hiện các sự kết hợp khác nhau (cũng không giống với việc xếp hình khối của trẻ nhỏ). Nói chung lại, nhất định mang ý nghĩa tượng trưng, các bộ phận cũng gần gũi với sự trào dâng bên trong. Nhưng tôi luôn mang lại cho người ta cảm giác quá gượng gạo. Không hiểu tại sao. Nói không chừng. Tạm thời cứ làm thế đã. May là nó vẫn không cản trở việc ăn uống. Vẫn không cản trở việc "tái sản xuất mở rộng".
Từ đây lại nghĩ đến "Nê Nhật". Tiêu Thiên Phóng và Van Gogh. Không biết thầy có chú ý hay không, căn nhà chẳng có món đồ gì giá trị của tôi lại đang treo đàng hoàng hai bức tranh sao chép của Van Gogh. Bức lớn kia, bức hướng dương mười ba bông, là nhờ một người bạn có gốc gác trường mỹ thuật vẽ hộ, đương nhiên là rất đẹp. Bức nhỏ kia, thực sự rất ngại, là "tác phẩm vụng về" của kẻ dưới này. Phải biết rằng tôi chưa từng vẽ tranh sơn dầu bao giờ. Nhưng có một dạo, đúng là nghiện thật, phát cuồng lên, hoàn toàn không nén nổi xúc động muốn sao chép Van Gogh. Ra điều kiện rất nghiêm túc, cứ như thể ra vào các cửa hàng họa phẩm, sắm sửa đầy đủ "nguyên liệu" và dụng cụ vẽ sơn dầu. Tháo mặt bàn của một chiếc bàn trà nhỏ ra để làm bảng pha màu. Sau khi nói chuyện hai mươi phút với một người hàng xóm ở tầng trên từng có hai năm học ở trường trung học trực thuộc học viện mỹ thuật, tôi liền bắt đầu bóp đủ loại "nguyên liệu" hình hộp đủ màu sắc lên bảng pha màu. Sau khi vẽ xong, đứa con trai út của tôi ở trường từng vẽ cải thảo thành khúc củi đã nhìn rồi thông báo thẳng với tôi, đừng có tiếp tục tàn phá đại sư Van Gogh nhà người ta nữa. Ban đầu tôi không phục, bởi vì bức tranh gốc của Van Gogh biến dạng rất dữ dội, màu sắc cũng nặng, sự sao chép của tôi mặc dù sau khi biến dạng lại không kìm chế được mà thêm vào một kiểu biến dạng khác, nhưng dù sao đi nữa, nhà trông vẫn ra nhà, người cũng có hình người. Không đến nỗi đi lệch hình hài cái ban đầu. Sau đó, tôi nhìn kỹ lại, mới nhận ra, hình hài lớn thì không lệch, nhưng quả thực đã thiếu đi một chút sức sống linh động. Không còn cái mùi vị đó nữa. Đã đánh mất cái thần vận kia rồi. Trước kia tôi chỉ thưởng thức sự biến dạng, kỳ quái của Van Gogh. Đến khi tôi cũng biến đổi như vậy rồi, mới biết người ta đang thể hiện một nội tâm Van Gogh hoàn chỉnh mãnh liệt trong sự biến đổi đó. Thế giới. Cậu nắm bắt được cái này không? Cậu thể hiện ra được cái này không? Đương nhiên, cao minh hơn là, "thế giới Van Gogh" này không chỉ thuộc về riêng một mình họa sĩ, mà còn thông suốt với tâm can của hàng triệu triệu người đời sau. Một thứ gì đó không nói rõ được. Kỳ thực, ngoài Van Gogh ra, tôi cũng vô cùng yêu thích Rembrandt và Repin. Lý trực lãng mạn trữ tình có nhan đề trong âm nhạc và Sốt-chi (Tchaikovsky) già cũng khiến tôi say mê đến mức ngây dại. Bất luận là sự chuyển động của âm thanh hay sự pha trộn của màu sắc, giá trị cuối cùng của chúng luôn quyết định ở sự thể hiện tinh thần nội tại của sinh mệnh, luôn là "thông qua con đường 'bề ngoài' để thăm dò 'bề trong'" (lời Kandinsky) chính là sự chân thực "bề trong" ấy. Sự hùng mạnh "bề trong". Sự tiêu biểu "bề trong". Sự phức hợp "bề trong". Sự tiến hành "bề trong". Nói tóm lại, dùng câu nói mà tôi thích, chính là sự trào dâng "bề trong". Bất luận treo biển hiệu gì, chủ nghĩa hiện thực cũng được, chủ nghĩa hiện đại cũng được (tất nhiên là phải loại bỏ những thứ giả mạo pha tạp và nửa chín nửa non ấy), chúng luôn luôn tương thông và chung chùm ở điểm này. Có thể nói, đây là một vạch ranh giới không thể thay đổi, phân định rạch ròi nghệ thuật chân chính và nghệ thuật giả tạo, giống như phân định rõ bức tranh sơn dầu của tôi và bức tranh sơn dầu của Van Gogh vậy. Đồng thời, cũng vì thế mà có thể tập hợp nghệ thuật chân chính mang các chiến kỳ khác nhau vào chung một điện đường, lưu giữ chúng cho lịch sử.
Trong "Nê Nhật", tôi thử nghiệm dựa vào cảm nhận nội tại của chính mình, cố ý tiến hành một số sự biến dạng nhất định đối với phần "bề ngoài", hy vọng giúp ích cho việc thể hiện nội tâm theo phương thức của tôi ấy. Biểu đạt một sự đồng thuận tuyệt đối, chính là sự đồng thuận đối với mảnh đất bùn dưới chân chúng ta và vòm trời phía trên đầu chúng ta, sự đồng thuận đối với nỗi thống khổ của tổ tiên và sự nỗ lực của chúng sinh, sự đồng thuận đối với sự không thể tránh khỏi mà lại luôn đang né tránh, sự đồng thuận đối với việc gánh nặng lâu dài và tuyệt đối không chịu thua. Tiêu Thiên Phóng, tổ tông của tôi, con cháu của tôi. Nó chỉ có thể sống theo cách của nó. Rốt cuộc nó cũng chỉ là một Tiêu Thiên Phóng. Nhưng nó đã làm tất cả những gì có thể làm. Nó cũng giống như tất cả mọi người, sâu thẳm trong tim chỉ có một ý nghĩ: sống cho tốt hơn một chút. Nó khao khát sự xuất hiện của đời thứ tư nhà họ Tiêu biết bao, cho dù có hóa thành đám mây đen "ngày càng bay lên cao", "bao trùm khắp bầu trời vùng hồ", nó cũng phải ghé nhìn một cái người phụ nữ mang lại đời thứ tư nhà họ Tiêu cho nó. Bởi vì đây là toàn bộ hy vọng đặt vào. Tôi tin rằng, nó cũng giống như tôi, kiên định tin rằng "Ngày thứ bảy đã qua, ở phía sau há chẳng phải chính là ngày thứ tám ngày thứ chín mà chúng ta không thể né tránh đang đợi đến mất kiên nhẫn hay sao? Bảy ngàn năm đã qua, nối tiếp theo đến chắc chắn chính là ngày đầu tiên của cái tám ngàn năm đó đấy!!!"
Ba dấu chấm than.
Chỉ đành như thế.
Còn như trong cùng một tác phẩm, "Nhà kinh học nhìn thấy Kinh Dịch, nhà đạo học nhìn thấy dâm ô, tài tử nhìn thấy vấn vương vương vấn, nhà cách mạng nhìn thấy bài Mãn, nhà tin đồn nhìn thấy chuyện thâm cung bí sử..." xưa nay vẫn vậy. Tôi nghĩ đó là chuyện tốt, ít nhất chứng minh rằng, tác phẩm này không hề mỏng dẹt, vẫn còn chút điểm để xem. Giống như món bánh mỳ hấp dẹt mà người Hà Nam yêu thích, nhai rất dai. Có lẽ tác giả vốn không có nhiều "ý nghĩ quái gở" đến thế, anh ta chỉ bưng ra "tất cả" những gì mà anh ta cho là vậy.
Tôi không phải là người theo chủ nghĩa định mệnh, Tiêu Thiên Phóng cũng vậy. Nếu không thì tôi và nó đều sẽ không làm việc khổ sở đến thế, sống "mệt mỏi" đến thế. Trong lòng chúng tôi đều có hi vọng, là những người theo chủ nghĩa lý tưởng ở các tầng nấc khác nhau, ý nghĩa khác nhau. Chịu khổ chịu nhọc đại khái bắt nguồn từ điểm này. Nói như vậy không biết có hiềm nghi tự tô son trát phấn lên mặt mình hay không?
Thầy thấy sao?
Bảo trọng viết an
Thiên Minh 29 tháng 6 năm 1991 tại Liên Hoa Trì