Tôi và Lục Thiên Minh quen biết đã lâu. Ngay từ lần đầu gặp mặt, anh ấy đã thu hút sự chú ý của tôi. Ấn tượng của tôi về anh: anh là một người có tư tưởng, có niềm tin, sống theo kiểu khổ hạnh. Anh lo cho nước cho dân, anh mong chờ sự cống hiến và cháy bỏng nhiệt huyết, anh hoàn toàn tin vào sức mạnh của chân lý, sức mạnh của niềm tin, sức mạnh của văn học, sức mạnh của ngôn từ chữ nghĩa. Anh sẵn sàng rứt ra khỏi mọi sự quấy nhiễu của lợi ích thế tục. Vì niềm tin, anh có thể sinh ra một thứ nhiệt tình tranh biện, anh không tài nào xu nịnh gió chiều nào theo chiều ấy cũng không tài nào dễ dàng dạ ran hùa theo người khác. Anh có thể nhìn thấy những điều người ta chưa thấy lại vừa không nhìn thấy những năng lực của người bình thường. Cái khí thế gần như "ngốc nghếch" cùng với sự thông minh đặc biệt của anh khiến tôi nhớ lại thời trẻ của mình, ví dụ như chính tôi vào những năm ngũ thập. Cái đầu to của anh, đôi mắt của anh, sự kiên định đăm đăm nhìn không chớp mắt của anh, đều rất đáng yêu, lại có chút gì đó đáng sợ, và còn khá là bi thảm. Tôi cảm thấy, anh là một nhân vật tràn ngập cảm giác bi kịch. Tôi không biết trong hoàn cảnh lúc bấy giờ (trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa"), tôi phải truyền đạt cho anh một chút kinh nghiệm, một chút "sự khôn ranh" như thế nào, để giúp anh tránh khỏi cái số phận bi kịch mà có lẽ anh không thể hoàn toàn tránh khỏi.
Thế nhưng rất nhiều năm đã trôi qua, hành trình của anh không tính là quá vui mừng, nhưng cũng chẳng đến nỗi quá bi thảm. Dù sao thời đại đã khác rồi, ai bảo chúng ta không tiến bộ? Anh miệt mài không mỏi mệt tiến hành sáng tác, dùng một câu nói bỗng nhiên trở nên thịnh hành trong giới trẻ mà nói, anh dường như sống rất "mệt". Điểm khác biệt là sự mệt mỏi của anh không phải do những chuyện bợ đỡ luồn cúi, tranh giành bè phái, cướp đoạt mưu cầu lợi lộc trong và ngoài văn đàn; mà chỉ là mệt vì viết, viết, viết... Anh dường như đang viết với hiệu quả "nửa công sức gấp bội phần" [1], mặc dù những tác phẩm như tiểu thuyết dài tập "Tang Na Cao Địa Chi Thái Dương", tiểu thuyết vừa "Bạch Mộc Ách" và "A, Dã Ma Hoa", cũng đều đạt được những thành tựu đáng kể, thu hút được những lời khen ngợi.
Sau đó, trong những năm tháng náo nhiệt, ồn ào ấy, Lục Thiên Minh trầm mặc. Văn đàn dường như có anh thì không thừa, không có anh cũng chẳng thiếu. Ba năm trôi qua, khi những dũng sĩ mới hoặc những kẻ chật vật đang kích động một số nhà văn, thì Lục Thiên Minh ném ra một "viên gạch" lớn, tác phẩm mới tác phẩm tâm huyết mà anh đã mầy mò vất vả suốt ba mùa đông giá - "Nê Nhật".
Nói là "tác phẩm tâm huyết" tuyệt đối không phải là lời sáo rỗng cửa miệng. Từ trong "Nê Nhật", chúng ta hầu như có thể cảm nhận được, có thể nhìn thấy sức mạnh thấu qua cả mặt giấy của Lục Thiên Minh. Đó là một sự kiên định trong tư duy — anh từ xưa đến nay vẫn luôn nhiệt tình với việc lo cho nước cho dân, lo cho lịch sử cho văn chương. Sự suy ngẫm không chỉ lo cho nhân dân này mà còn lo cho tính toàn thể của nhân loại. Đó là một năng lượng kết cấu, Lục Thiên Minh đã vận khí, đã phát công, đem đủ loại nhân vật mãnh liệt tươi sáng mà lại mang những sắc thái kỳ lạ khác nhau, đem đủ loại trạng thái sinh tồn chấn động lòng người, vừa "hiện thực" lại vừa lãng mạn, đem đủ loại cảnh quan tự nhiên và cảnh quan nhân văn tràn đầy sự tương phản, vừa nghiêm nghị lại vừa mê hoặc, đem cốt truyện cực kỳ có tính kịch nhưng lại đại trí hợp tình hợp lý và không theo lối mòn tổ chức lại với nhau. Đó càng là sự bay cao của sức sáng tạo và sức tưởng tượng. Lục Thiên Minh đã sống ở Tân Cương rất nhiều năm, phong cảnh kỳ dị nơi biên cương, bối cảnh lịch sử, dân tộc và văn hóa đặc thù chắc hẳn là nền tảng để anh cấu tứ bộ tiểu thuyết dài tập này. Nhưng Lục Thiên Minh không có ý định viết về một dân tộc cụ thể nào đó, một đoạn lịch sử sự kiện và lịch sử của sự kiện nào đó ở một vùng biên cương nào đó, đây chưa chắc đã là sở trường của Lục Thiên Minh. Điều mà Lục Thiên Minh dốc toàn lực để làm chính là sáng tạo ra một thế giới biên cương, một mảnh đất biên cương, một đám người mang màu sắc truyền kỳ, màu sắc thần bí, được "làm cho xa lạ" [2] đến mức tột cùng với đầy đủ da thịt máu huyết trong tiểu thuyết của mình. Nếu nói cuốn sách này đánh dấu một bước nhảy vọt lớn về sức tưởng tượng văn học, sức tưởng tượng tiểu thuyết của anh, là sự phát dương quang đại lớn lao ý thức chủ thể sáng tạo của anh, thì chắc chắn không phải là lời khoa trương không thực tế. Anh không từ chối việc tìm kỳ lạ, phải nói là anh rất thích tìm kỳ lạ. Nhưng sự tìm kỳ lạ của anh không bị giới hạn ở phong tục kỳ lạ và những ngòi bút kinh ngạc kiểu "không khéo thì không thành sách", sự tìm kỳ lạ của anh kết hợp khá tốt với địa mạo hoang vu, khí tượng (thiên tượng) biến hóa khôn lường, vô tình mà hùng vĩ tráng lệ, kết hợp với sự cường tráng, phấn đấu, nhiệt tình của con người, kết hợp với tất cả những điều này đều không thu được kết quả, không thu được đáp án, cũng như kết hợp với sự uy nghiêm của lịch sử và bước đi không phải hoàn toàn có thể lý giải được, cùng với sự suy ngẫm về nhân sinh, về nhân tính, về cá tính, về đất nước. Nói cách khác, sự tìm kỳ lạ của anh đã kết hợp với sự theo đuổi tư duy nghiêm túc, sự tìm kỳ lạ của anh có bề rộng và độ sâu mà những tác phẩm mang tính truyền kỳ thông thường tuyệt nhiên không thể có được. Tính truyền kỳ của "Nê Nhật" không chỉ thể hiện ở câu chuyện mà còn thể hiện ở nhân vật, không chỉ thể hiện ở bối cảnh mà còn thể hiện ở bầu không khí nghệ thuật, không chỉ thể hiện ở việc lựa chọn đề tài (trong đó chắc chắn không thiếu sự cân nhắc đối với tính "dễ đọc") mà còn thể hiện ở một thứ tính bi kịch nghiêm túc. Nó không phải là lịch sử, nhưng lại tràn ngập cảm giác lịch sử. Nó chưa chắc đã tán thành "chịu mệnh", nhưng lại phảng phất một cảm giác định mệnh đầy thương cảm khi đứng từ trên cao nhìn xuống. Từ góc độ dân tộc học, xã hội học nghiêm ngặt mà xét, "Nê Nhật" không hề (hoặc rất không) đáng tin cậy, nhưng lại mang một giá trị nhận thức mang tính lý trí khá cao. Nó có sức hút, hơn nữa lại rất có sức nặng.
Khi đọc "Nê Nhật", tôi thường nghĩ đến biên cương, nghĩ đến tổ quốc, nghĩ đến những nhân vật đang sống một cách gian nan mà cường tráng, nghĩ đến sự huy hoàng và mù quáng, rực rỡ và tàn khốc của nhân sinh, nghĩ đến giá trị và sự vô giá trị của dục vọng và tình cảm...
Tôi càng nghĩ đến Lục Thiên Minh. Tôi dường như nhìn thấy Don Quixote mặc áo giáp tay cầm giáo dài. Tôi dường như nhìn thấy tráng sĩ Ngô Kiều, Hà Bắc (vùng quê hương tôi) cởi trần, dùng khí công chẻ đá dời non. Tôi dường như nhìn thấy vận động viên cử tạ người Bulgaria yêu cầu nhân viên công tác ngay lập tức tăng thêm 10 ký cho thanh tạ. Tôi dường như nhìn thấy ngọn lửa đang bùng cháy trong đôi mắt của anh ấy. Tôi biết rằng mình không thể dùng một bộ phạm trù mỹ học hoặc mệnh đề bình văn nhẹ nhàng như ý, tiện tay nhặt ra, thong thả khoan thai, nâng nặng hóa nhẹ, lấy bốn lạng đẩy ngàn cân để bàn về anh ấy. Mặc dù tôi không phải là không có nỗi niềm mong mỏi thập toàn thập mỹ đó. Lục Thiên Minh chính là Lục Thiên Minh. Tôi lại nhớ đến sự "ngốc nghếch" có phần nào đó của anh. Không phải là nhai văn nhai chữ mà không tiêu hóa. Lại càng không phải là thực sự thiếu thốn tâm cơ gì. Thứ này của anh là một sự lựa chọn, một thứ sự trang trọng dẫu chín lần chết cũng không hối hận mà nay đã ít thấy, đã lâu lắm rồi mới gặp lại. Thành tích của "Nê Nhật" khiến người ta kính trọng đến mức kính cẩn nghiêng mình. Lý tưởng mỹ học của "Nê Nhật" khiến người ta cảm thấy vô cùng cao cả và tĩnh mịch. Có lẽ anh quả thực đã chọn một con đường tốn nửa công sức mà hiệu quả chỉ được một phần [3]. Có lẽ anh vẫn còn cách xa cảnh giới "hóa cảnh". Thế nhưng, khi những kẻ khác đang tranh nhau đi đường tắt, con đường của anh chẳng phải càng đáng được trân trọng và thấu hiểu hơn sao?
---❊ ❖ ❊---