Cái con hẻm ấy, chẳng biết thế nào, dường như hẹp hơn trước rất nhiều. Những ngôi nhà từ hai bên ép sát lại, đè nặng khiến lồng ngực chúng tôi bức bối. Bầu trời rất âm u, có vẻ như sắp mưa.

Từ một cánh cửa ở tầng trệt bước ra một người phụ nữ, ánh mắt đầy nghi kỵ, lạnh lùng, hoàn toàn không có chút thiện ý nào. Khi quay đầu đi, cô ta rốt cuộc cũng đáp lại một câu: "Đã chuyển đi từ lâu rồi——ai mà biết người nhà họ còn lại những ai và ở phương nào!"

Đi trên đường Diên An Trung, hai chúng tôi suốt một hồi lâu không nói câu gì. Chỉ muốn hoài niệm bóng dáng, tiếng nói, nụ cười của thầy Tiểu Mạn, sự dìu dắt động viên cùng những lời gửi gắm đầy tha thiết của cô đã để lại trong tim chúng tôi những dấu ấn không thể phai mờ... Chúng tôi lặng lẽ bước đi trên đường về, giữa nỗi u sầu trĩu nặng, một tâm nguyện đã ngủ yên từ lâu bỗng hồi sinh trong lồng ngực chúng tôi. ——Đó là chuyện của mùa đông năm 1980.

Chúng tôi biết bao mong mỏi được trở về những ngày tháng ấy. Lúc đó chúng tôi mới ngoài hai mươi. Trong phòng ngủ của thầy Mạn, nước trong chiếc ấm nhôm trên lò sưởi đang sôi, căn phòng ngập tràn hơi nước và sự ấm áp, một con mèo già lười biếng ngáp dài duỗi chân duỗi cẳng, bóng chiều ngày càng buông xuống; thầy Mạn nhẹ nhàng kể về chuyện cũ của Chí Ma, tựa như một khe nước trong, mấy vòng gợn sóng, vài dòng róc rách, chậm rãi trôi đi; đôi mắt cô lấp lánh ánh sáng, những lời ấy phảng phất như được cất lên từ chính đôi mắt đó.

Hết lần này đến lần khác, chúng tôi không còn là những học sinh theo cô học vẽ nữa, chúng tôi trở thành những người lắng nghe cô hồi tưởng chuyện xưa; cô kể như kể một giấc mơ, kể một câu chuyện dài, kể về những câu chuyện tình yêu đầy mâu thuẫn, khổ đau, nước mắt, cuồng nhiệt từ mấy mươi năm trước đã bị năm tháng và ký ức mài giũa trở nên nhu hòa, cô ngâm nga bằng giai điệu du dương do chính cô sáng tác những vần thơ nổi tiếng được người người ngưỡng mộ của Chí Ma "Sa Nay Na La" (Sayonara)... Chúng tôi dần hiểu ra, thứ gì đã chống đỡ thể xác mảnh mai của cô, vỗ về tâm hồn cô đơn của cô. Một ngày nọ, cô bảo chúng tôi lôi từ gầm giường ra hai chiếc rương lớn, mở ra, bên trong đầy ắp bản thảo và bản in thử —— đó là toàn bộ bản văn thảo mà Thương Vụ Ấn Thư đã trả lại cho cô sau giải phóng, chuẩn bị xuất bản "Chí Ma Toàn Tập" năm xưa. "Tâm nguyện duy nhất trong đời tôi là viết một cuốn truyện ký thay tiên sinh Từ. Thế nhưng, tôi đã già, lại nhiều bệnh, tâm nguyện này phải nhờ cậy hai em hoàn thành giúp."

Vì một biến cố bất ngờ như cơn lốc, chúng tôi phải chia tay thầy Tiểu Mạn, nào ngờ sự chia ly ấy lại thành vĩnh biệt.

Chúng tôi cuối cùng cũng tìm cách liên lạc được với cháu gái của thầy Tiểu Mạn là cô Lục Tông Lân và em họ là cô Ngô Cẩm, biết thêm rất nhiều chuyện hậu sự vốn thà không biết còn hơn. Nỗi đau đớn và niềm tiếc thương trong lòng đã thúc giục chúng tôi quyết tâm thực hiện lời hứa mà năm xưa với sự cả gan, nông nổi và liều lĩnh đã trót nhận lời. Từ Chí Ma là một nhân vật phức tạp giữ một vị trí tuyệt đối không thể xem nhẹ trong lịch sử phát triển văn học của chúng ta. Anh ấy có khuyết điểm: về chính trị, về cuộc sống, bướng bỉnh, chưa chín chắn, cảm xúc dễ bộc phát, tư tưởng hỗn tạp, dễ đi đến cực đoan, ngòi bút lẫn lời nói đều mang tính phóng đại... Một ngàn khuyết điểm, nhưng tất cả những điều đó không thể che lấp đi sự thuần chân của anh, anh không giả dối, không làm hàng, không lừa người lừa mình; anh có lòng trắc ẩn, tinh thần chính nghĩa, lòng yêu nước; anh yêu nghệ thuật, yêu cuộc sống, yêu thanh niên, nhiệt huyết như lửa, trong trẻo như nước; cuộc đời, số phận đối với anh thật vô tình, người đời sau đối với anh lại thiếu công bằng; chết thảm nơi đất khách, sau khi cõi trần còn kéo theo một chuỗi dài những hiểu lầm, chỉ trích...

Lịch sử là thứ không thể thay đổi, nhưng đối với lịch sử lại có thể đưa ra những lý giải khác nhau. Muốn đạt được sự công bằng, chuẩn xác, vừa cần lập trường, cái nhìn, tầm vóc, phép biện chứng, lại càng cần hơn tình yêu, tình yêu đối với tất cả những con người và sự việc từng làm phong phú thêm kho tàng văn hóa của dân tộc, Tổ quốc chúng ta. Rất nhiều tác phẩm của Chí Ma cho đến nay ở cả trong và ngoài nước vẫn có lượng độc giả lớn, điều này đủ để chứng minh thành tựu của anh trong lịch sử văn học không dung thứ cho việc bị vùi dập, hình ảnh sống động của anh không cho phép bị xóa nhòa trong dòng chảy lịch sử.

Chính bầu không khí trong sáng, chính trực của chính đàn, văn đàn đã cho chúng tôi dũng khí và cảm giác an toàn để thực hiện tâm nguyện đè nặng đáy lòng suốt hơn hai mươi năm nay, đồng thời cũng tạo ra điều kiện khách quan để cuốn truyện ký này có thể ra mắt bạn đọc.

Văn học tiểu ký nước ta có truyền thống tốt đẹp, những nhân vật dưới ngòi bút của Thái Sử Công giờ đây vẫn sống động như thật ngay trước mắt chúng ta; nước ngoài cũng có những thành quả phong phú: Romain Rolland đã phân tích một cách sâu sắc vô tận thế giới tinh thần của những người anh hùng của ông, Maurois, Stone đã miêu tả trải nghiệm của các nhân vật chính của họ còn đặc sắc và chân thực hơn cả cốt truyện tiểu thuyết. Chúng tôi không có tài năng thiên bẩm, tác giả liệu có thể đưa hình ảnh Từ Chí Ma xuất hiện trước mặt bạn đọc mà không bị biến chất quá nhiều; chỉ mong Chí Ma ở trên trời hay dưới suối vàng có thể nói với thầy Tiểu Mạn rằng: "Nhìn kìa, hai đứa học trò của cô, vậy mà cũng vẽ ra được vài phần mắt mũi của tôi đấy."

Mong sao điều ước của chúng tôi có thể thành hiện thực.

Tác giả

Tháng 10 năm 1987 tại Thượng Hải