Shylock, một lão do thái, sống tại Venice. Hắn là một kẻ cho nặng lãi, đã tạo dựng được một gia sản khổng lồ nhờ việc cho các thương gia theo đạo Thiên Chúa vay tiền với mức lãi suất cắt cổ. Vốn là kẻ tàn nhẫn, Shylock đòi nợ ngặt nghèo đến mức hắn rất bị că ghét bởi những người lương thiện, và đặc biệt là Antonio, một thương gia trẻ tuổi của Venice. Ngược lại, Shylock cũng căm hận Antonio cay đắng, bởi Antonio thường hay giúp đỡ những người khốn khó bằng cách cho vay không hề lấy một đồng tiền lãi nào. Chính vì thế, giữa tên Do Thái keo kiệt và vị thương gia hào hiệp Antonio đã tồn tại một mối thù hằn sâu sắc. Mỗi khi gặp Shylock trên cầu Rialto (chợ chứng khoán), Antonio thường mắng nhiếc những hành vi cho nặng lãi và tàn nhẫn của hắn; còn lão Do Thái thì nhẫn nhịn ra mặt, trong lòng lại ngấm ngầm nuôi mộng trả thù.
Antonio là người nhân hậu nhất đời, tính tình điềm đạm và chưa bao giờ mệt mỏi trong việc làm ơn cứu giúp người khác. Quả thực, ở con người ông, phẩm giá cao quý của người La Mã thời cổ đại dường như bộc lộ rõ nét hơn bất kỳ ai đang sống trên đất nước Ý. Ông được tất cả đồng bào vô cùng yêu mến; nhưng người bạn gần gũi nhất và sâu nặng nhất trong tim ông chính là Bassanio, một nhà quý tộc Venice. Do gia tài để lại chẳng đáng là bao, Bassanio đã gần như tiêu sạch số tiền ít ỏi ấy vì lối sống phóng túng quá đỗi so với gia cảnh khiêm tốn của mình – một điều mà những thanh niên dòng dõi quyền quý nhưng nghèo túng thường hay vướng phải. Mỗi khi Bassanio cần tiền, Antonio lại tận tình giúp đỡ; và giữa họ dường như chỉ có chung một trái tim và một chiếc ví.
Một hôm, Bassanio đến tìm Antonio và giãi bày mong muốn vực dậy cơ nghiệp bằng một cuộc hôn nhân môn đăng hộ đối với một tiểu thư mà chàng hết mực yêu thương. Cha nàng vừa mới qua đời, để lại cho nàng quyền thừa kế duy nhất một gia sản lớn. Khi người cha còn sống, chàng từng ra vào dinh thự ấy và nhận thấy ánh mắt của nàng đôi khi gửi gắm những thông điệp không lời, như muốn ngầm bảo rằng chàng không phải là một kẻ theo đuổi bị hắt hủi. Nhưng ngặt một nỗi, chàng không có đủ tiền tài để trang hoàng bề ngoài xứng đáng làm người yêu của một nữ thừa kế giàu có nhường ấy. Vì thế, chàng khẩn khoản xin Antonio hãy nhân lên gấp bội những ân huệ từng ban cho mình bằng cách cho chàng vay ba nghìn đồng ducat.
Vào thời điểm đó, Antonio không có sẵn tiền mặt để cho bạn vay; nhưng vì tính toán rằng chẳng mấy chốc sẽ có những con tàu chở đầy hàng hóa cập bến, ông liền bảo sẽ tìm gặp Shylock, nhà cho vay giàu có, để mượn tiền dựa trên uy tín của những con tàu ấy.
Antonio và Bassanio cùng nhau tìm đến Shylock. Antonio ngỏ lời xin lão Do Thái cho vay ba nghìn ducat với bất kỳ mức lãi suất nào lão yêu cầu, và khoản tiền này sẽ được thanh toán bằng số hàng hóa trên những con tàu đang lênh đênh ngoài khơi. Nghe vậy, Shylock thầm nghĩ trong bụng: "Nếu ta tóm được hắn vào tròng lần này, ta sẽ thỏa chí trút sạch mối thù truyền kiếp đeo đẳng bấy lâu! Hắn căm ghét dân tộc Do Thái của chúng ta; hắn cho vay không lấy lãi, lại còn chuyên lớn tiếng chê bai ta cùng những mối hời chính đáng mà hắn gọi là tiền lãi giữa chốn thương trường. Nguyền rủa dòng tộc ta nếu ta tha thứ cho hắn!" Thấy Antonio đứng trầm ngâm không đáp, lại đang nôn nóng chuyện tiền nong, bèn lên tiếng: "Shylock, ngươi có nghe không? Ngươi có chịu cho vay số tiền ấy không?" Trước câu hỏi này, lão Do Thái lạnh lùng đáp: "Thưa ngài Antonio, trên cầu Rialto, không biết bao nhiêu lần ngài đã mắng nhiếc tôi về chuyện tiền bạc và lãi suất, và tôi đều nhẫn nhục nuốt giọt tủi hờn mà nhún vai cho qua, bởi sự chịu đựng chính là huy hiệu của cả dòng tộc chúng ta. Rồi ngài gọi tôi là kẻ vô thần, là con chó cắt cổ, nhổ nước bọt lên y phục Do Thái của tôi, và đá đuổi tôi như thể một con chó ghẻ. Thế mà giờ đây, có vẻ như ngài đang cần tôi giúp đỡ; ngài đến tìm tôi và bảo: 'Shylock, hãy cho tôi vay tiền.' Chó thì có tiền ư? Làm sao một con chó ghẻ lại có thể cho vay ba nghìn ducat? Chẳng lẽ tôi phải khom lưng cúi đầu mà thưa rằng: 'Thưa ngài cao quý, ngài từng nhổ nước bọt vào tôi hồi thứ Tư tuần trước, lại có lần gọi tôi là chó, và để đổi lấy những ân huệ ấy, nay tôi xin đem tiền cho ngài vay sao?'" Antonio đáp lời: "Ta hoàn toàn có thể gọi ngươi như thế lần nữa, lại nhổ nước bọt lên người ngươi và đá ngươi thêm lần nữa. Nếu ngươi muốn cho ta vay số tiền này, thì đừng cho vay như với một người bạn, mà hãy xem ta như kẻ thù; có vậy, nếu ta thất hứa, ngươi mới có thể danh chính ngôn thuận mà đòi hỏi hình phạt." "Ôi, ngài xem kìa," Shylock nói với giọng điệu giả lả, "sao ngài lại nổi giận đùng đùng thế! Tôi chỉ muốn làm bạn với ngài và có được tình cảm của ngài. Tôi sẽ quên hết những sỉ nhục mà ngài từng giáng xuống đầu tôi. Tôi sẽ đáp ứng mọi nhu cầu của ngài và hoàn toàn không lấy một đồng tiền lãi nào." Lời đề nghị có vẻ tốt bụng đến khó tin này khiến Antonio vô cùng ngạc nhiên; và thế rồi Shylock, vẫn tiếp tục vờ vưng tử tế và bày tỏ rằng mọi việc hắn làm chỉ cốt để chiếm được tình cảm của Antonio, lại cất lời khẳng định sẽ cho vay ba nghìn ducat không lấy lãi. Điều kiện duy nhất là Antonio phải cùng hắn đến chỗ một vị luật sư, và ở đó, ký kết một tờ khế ước như một trò đùa vui vẻ rằng: nếu đến một thời hạn nhất định mà không trả được nợ, Antonio sẽ phải chịu mất một bảng thịt, tùy hắn muốn cắt ở bất cứ bộ phận nào trên cơ thể.
"Được thôi," Antonio đáp: "Tôi sẽ ký vào bản hợp đồng này, và thấy rằng trong con người lão Do Thái ẩn chứa sự tử tế biết bao."
Bassanio một mực ngăn cản Antonio không được ký một bản hợp đồng quái gở như vậy vì mình; thế nhưng Antonio vẫn kiên quyết đặt bút ký, đinh ninh rằng trước khi thời hạn trả nợ đến, những con tàu của ông sẽ quay về mang theo lượng hàng hóa có giá trị gấp nhiều lần số tiền kia.
Chứng kiến cuộc tranh luận này, Shylock liền kêu lên: "Ôi, tổ phụ Abraham, sao lũ người theo đạo Thiên Chúa lại đa nghi đến thế! Chính những cách mưu mô tàn nhẫn của họ khiến họ luôn ngờ vực tâm can kẻ khác. Xin ngài làm ơn cho tôi biết điều này, Bassanio: nếu hắn vỡ nợ vào ngày hôm đó, thì việc đòi cho được hình phạt kia đem lại cho tôi lợi lộc gì? Một bảng thịt người cắt ra từ thân thể chẳng hề có giá trị sử dụng, cũng chẳng mang lại lợi ích béo bở gì bằng thịt cừu hay thịt bò cả. Tôi đã nói rồi, để đổi lấy sự sủng ái của hắn, tôi mới dâng hiến tình bằng hữu này: nếu hắn nhận thì thôi, còn không thì xin vĩnh biệt."
Cuối cùng, bất chấp lời khuyên can của Bassanio – người dù nghe lão Do Thái hoa ngôn mỹ ngữ về những ý định tốt đẹp vẫn vô cùng bất an khi thấy người bạn thân phải đánh đổi mạng sống trước một hình phạt kinh hoàng vì mình – Antonio vẫn ký vào bản khế ước, đinh ninh rằng đó thực sự chỉ là một trò đùa vui (như lời lão Do Thái đã nói).
Nữ thừa kế giàu có mà Bassanio khao khát cưới làm vợ sinh sống gần Venice, tại một điền trang tên là Belmont. Nàng tên là Portia, và về cả dung mạo lẫn trí tuệ, nàng chẳng hề thua kém nàng Portia danh tiếng trong sử sách – người con gái của Cato và là hiền thê của Brutus.
Được người bạn chí cốt Antonio cứu giúp tiền bạc dẫu phải đánh đổi cả sinh mạng, Bassanio liền khởi hành đến Belmont cùng một đoàn tùy tùng rực rỡ, có sự hộ tống của một nhà quý tộc tên là Gratiano.
Việc cầu hôn của Bassanio đã suôn sẻ thành công, chẳng mấy chốc Portia đã ưng thuận nhận lời làm vợ chàng.
Bassanio thành thật thú nhận với Portia rằng mình chẳng có chút gia tài nào đính kèm, và dòng dõi cao quý cùng tổ tiên hiển hách là tất cả những gì chàng có thể tự hào. Về phần Portia, nàng đem lòng yêu mến Bassanio bởi những phẩm chất đáng quý của chàng, lại sẵn có một gia sản đủ lớn để chẳng màng đến sự giàu sang ở người chồng tương lai. Nàng đáp lại bằng một vẻ khiêm nhường duyên dáng rằng, nàng chỉ ước gì bản thân mình có thể đẹp hơn gấp ngàn lần và giàu có gấp vạn lần để xứng đáng hơn với chàng. Rồi vị tiểu thư tài sắc vẹn toàn ấy tự khiêm nhường một cách đáng yêu, nói rằng nàng chỉ là một thiếu nữ hãy còn non kém, chưa qua trường lớp, chưa từng trải đời, nhưng tuổi trẻ vẫn đủ để nàng học hỏi, và nàng xin phó thác tâm hồn dịu êm của mình để được chàng dẫn dắt, định đoạt trong mọi việc. Nàng cất lời: "Bản thân em cùng tất cả những gì thuộc về em nay xin trao trọn cho anh và những người thân thuộc của anh. Mới ngày hôm qua thôi, hỡi Bassanio, em còn là nữ chủ nhân của dinh thự lộng lẫy này, là nữ hoàng của chính mình và là bà chủ của những gia nhân kia; thế nhưng giờ đây, ngôi nhà này, những gia nhân này và cả chính bản thân em đều đã thuộc về anh, thưa chúa tể của em; em xin trao chúng cùng chiếc nhẫn này." Nói đoạn, nàng trao vào tay Bassanio một chiếc nhẫn.
Bassanio ngập tràn trong lòng biết ơn và niềm kinh ngạc khôn tả trước cách đối đãi ân cần mà vị tiểu thư giàu có, cao quý Portia dành cho một kẻ có gia cảnh khiêm nhường như chàng. Chàng chẳng thể thốt lên niềm vui sướng và sự kính trọng đối với người hiền thê đáng kính ấy bằng gì khác ngoài những lời ngắt quãng đứt quãng đầy yêu thương và biết ơn; và khi đón nhận chiếc nhẫn, chàng thề trọn đời sẽ không bao giờ rời xa nó.
Gratiano và Nerissa – nữ thị tùng thân cận của Portia – đang hầu cận bên cạnh tiểu thư và chàng rể của họ trong khoảnh khắc Portia dịu dàng hứa nguyện trở thành người vợ ngoan ngoãn của Bassanio. Thấy vậy, Gratiano liền gửi lời chúc phúc đến Bassanio cùng vị tiểu thư hào hiệp, đồng thời ngỏ ý xin phép được tổ chức lễ cưới ngay vào thời điểm đó.
"Ta đồng ý bằng cả tấm lòng, Gratiano," Bassanio đáp, "nếu như anh có thể tìm được cho mình một ý trung nhân."
Gratiano liền thưa rằng anh đem lòng yêu mến nàng thị tùng xinh đẹp Nerissa của tiểu thư Portia, và nàng đã hứa sẽ làm vợ anh nếu tiểu thư của nàng kết hôn cùng Bassanio. Portia quay sang hỏi Nerissa xem điều đó có thật hay không. Nerissa cung kính đáp: "Thưa tiểu thư, quả thực là như vậy, nếu người chuẩn y." Được Portia vui lòng chấp thuận, Bassanio liền hóm hỉnh nói: "Thế thì tiệc cưới của chúng ta sẽ càng thêm phần vinh hạnh bởi hôn lễ của anh đấy, Gratiano."
Niềm hạnh phúc của các đôi uyên ương bỗng chốc bị giáng một đòn đau đớn bởi sự xuất hiện đột ngột của một sứ giả. Người này mang đến bức thư từ Antonio chứa đựng những tin tức kinh hoàng. Khi Bassanio đọc xong lá thư của Antonio, gương mặt chàng tái mét khiến Portia không khỏi lo sợ rằng tin dữ nào đó về cái chết của một người bạn thân thiết vừa giáng xuống đầu chàng. Khi nàng gặng hỏi nguồn cơn nỗi buồn thảm ấy, Bassanio đau đớn thốt lên: "Ôi, Portia dịu ngọt, đây là những lời lẽ tẻ nhạt và cay đắng nhất từng được viết lên giấy. Hiền thê ơi, thuở ban đầu khi tỏ bày tình yêu với nàng, ta đã thành thật thổ lộ rằng tất cả tài sản ta có đều luân chuyển trong huyết quản mình; nhưng lẽ ra ta phải nói rằng ta còn chẳng có nổi một xu, thậm chí còn ngập đầu trong nợ nần." Bassanio bấy giờ mới kể lại cho Portia nghe toàn bộ câu chuyện đã diễn ra: chuyện chàng vay tiền Antonio, chuyện Antonio phải nhờ cậy lão Do Thái Shylock ra sao, và bản khế ước ràng buộc Antonio sẽ phải chịu mất một bảng thịt nếu không trả được nợ đúng hẹn. Rồi Bassanio đọc lại từng chữ trong lá thư của Antonio: "Bassanio thân mến, những con tàu của ta đều đã mất sạch, khế ước với lão Do Thái đã bị tịch biên, và vì việc trả nợ là điều bất khả thi để ta có thể sống sót, ta chỉ mong được nhìn thấy mặt cậu trước lúc lâm chung; dẫu vậy, tùy cậu định đoạt; nếu tình cảm dành cho ta không lay động được cậu cất bước tới đây, thì xin đừng để lá thư này ép buộc cậu." "Ôi, người tình dấu yêu của em," Portia nói, "hãy giải quyết mọi việc thật nhanh chóng rồi lên đường ngay đi; em sẽ dâng cả núi vàng để trả gấp hai mươi lần số tiền ấy, quyết không để người bạn tốt này phải mất đi dù chỉ một sợi tóc vì lỗi lầm của Bassanio nhà em; và vì anh đã được chuộc về bằng tình cảm sâu nặng nhường ấy, em cũng sẽ hết lòng yêu thương anh." Portia quả quyết nàng sẽ thành hôn với Bassanio ngay trước khi chàng lên đường, để trao cho chàng danh nghĩa pháp lý đối với khối tài sản của nàng; và ngay trong ngày hôm đó, lễ cưới của họ đã diễn ra, đồng thời Gratiano cũng kết duyên cùng Nerissa. Ngay khi nghi lễ hoàn tất, Bassanio và Gratiano liền vội vã lên đường trở về Venice, nơi Bassanio tìm thấy Antonio đang bị giam cầm trong ngục tối.
Ngày trả nợ đã qua đi, lão Do Thái tàn nhẫn nhất quyết khước từ khoản tiền mà Bassanio mang đến trả, mà khăng khăng đòi cho bằng được một bảng thịt trên người Antonio. Một phiên tòa được ấn định để xét xử vụ án kinh hoàng này trước công tước Venice, và Bassanio thấp thỏm chờ đợi kết cục trong nỗi sợ hãi tột cùng.
Lúc chia tay chồng, Portia cất lời cất nhắc động viên, dặn chàng hãy đưa người bạn tri kỷ trở về cùng khi hoàn tất mọi chuyện; thế nhưng trong lòng nàng vẫn vô cùng lo lắng cho số phận của Antonio. Khi chỉ còn lại một mình, nàng bắt đầu trầm ngâm suy tính xem liệu bản thân có thể dùng cách nào đó để cứu mạng người bạn của Bassanio dấu yêu. Mặc dù khi xưa, để tỏ lòng tôn kính với Bassanio, nàng từng thưa bằng một giọng điệu khiêm nhường và đoan trang của người vợ rằng nàng sẽ tùng phục sự sáng suốt tối cao của chồng trong mọi việc; thế nhưng giờ đây, khi đối mặt với hiểm nguy cận kề của người bạn tri kỷ bên chồng, nàng chẳng hề hoài nghi năng lực của chính mình. Dựa hoàn toàn vào khả năng phán đoán sắc sảo và chín chắn của bản thân, nàng lập tức định đoạt sẽ tự mình đến Venice để trực tiếp biện hộ cho Antonio.
Portia có một người họ hàng là cố vấn luật pháp; nàng viết thư cho vị quý ông tên là Bellario ấy, tường thuật toàn bộ sự việc và xin ý kiến chỉ đạo, đồng thời nhờ ông gửi kèm y phục hành nghề luật sư. Khi người đưa tin quay về, hắn mang theo những bức thư của Bellario hiến kế cách thức hành xử cùng toàn bộ trang thiết bị cần thiết cho lớp cải trang.
Portia cùng người thị tùng Nerissa giả dạng nam nhân, khoác lên mình bộ áo choàng của luật sư, mang theo Nerissa trong thân phận thư lý. Cả hai lập tức lên đường và đặt chân đến Venice đúng vào ngày phiên tòa diễn ra. Vụ án sắp được đưa ra xét xử trước công tước và các nghị viên Venice tại tòa án thì Portia bước vào công đường trang nghiêm này. Nàng trình lên bức thư của Bellario, trong đó vị cố vấn uyên bác viết kính dâng công tước rằng ông vốn định thân hành đến biện hộ cho Antonio nhưng ngặt vì bệnh tật cản trở, nay xin phép để vị tiến sĩ luật trẻ tuổi uy bác (tên là Balthasar, cách ông gọi Portia) thay mặt mình tham gia tố tụng. Công tước vui vẻ chấp thuận, lòng không khỏi kinh ngạc trước vẻ bề ngoài quá đỗi trẻ trung của vị khách lạ đang được che giấu khéo léo dưới bộ áo choàng cùng chiếc mũ tóc giả bề thế.
Và thế là phiên tòa trọng đại chính thức bắt đầu. Portia đảo mắt nhìn quanh, nàng nhận ra tên Do Thái ác độc, và nàng cũng nhìn thấy Bassanio – nhưng chàng hoàn toàn không nhận ra người vợ dưới lớp cải trang. Chàng đang đứng cạnh Antonio, quằn quại trong nỗi đau đớn và sợ hãi khôn cùng vì người bạn thân.
Tầm quan trọng của nhiệm vụ gai góc mà Portia gánh vác đã tiếp thêm lòng dũng cảm cho người phụ nữ dịu dàng ấy, giúp nàng vững vàng tiến bước thực thi trọng trách đã hứa. Lời đầu tiên, nàng hướng về phía Shylock; và dẫu thừa nhận theo luật pháp Venice, hắn hoàn toàn có quyền đòi hỏi phần hình phạt được quy định trong khế ước, nàng lại cất lên những lời lẽ vô cùng ngọt ngào về đức tính bao dung – thứ âm hưởng có thể làm mềm lòng bất kỳ ai ngoại trừ kẻ vô cảm như Shylock. Nàng rằng sự bao dung rơi xuống như những giọt mưa xuân dịu dàng từ thiên đàng xuống mặt đất bên dưới; rằng lòng khoan dung mang lại phúc đức kép, ban phước cho kẻ cho đi và cả người đón nhận; rằng nó tô điểm cho các vị quân vương lộng lẫy hơn cả vương miện, bởi đó chính là thuộc tính của bản thân Thiên Chúa; và quyền lực trần thế sẽ tiệm cận với quyền uy của Thượng Đế biết bao nhiêu nếu sự công minh được dung hòa bởi lòng thương xót. Nàng nhủ Shylock hãy ghi nhớ rằng, khi tất cả chúng ta đều cầu xin sự xót thương, thì chính lời cầu nguyện đó cũng phải dạy chúng ta biết mở lòng khoan dung. Thế nhưng, Shylock chỉ đáp lại bằng cách lạnh lùng đòi hỏi thi hành hình phạt được ghi trong khế ước. "Hắn không có khả năng trả tiền sao?" Portia cất tiếng hỏi. Bassanio liền ngỏ ý dâng trả lão Do Thái khoản tiền ba nghìn ducat nhiều lần tùy ý muốn; nhưng Shylock nhất mực khước từ và khăng khăng đòi cho bằng được một bảng thịt trên người Antonio. Bassanio bèn khẩn khoản xin vị tiến sĩ luật trẻ tuổi hãy tìm cách lách luật một chút để cứu mạng Antonio. Nhưng Portia điềm tĩnh đáp rằng những điều luật một khi đã được thiết lập thì tuyệt đối không bao giờ được phép thay đổi. Nghe Portia nói rằng luật pháp không thể thay đổi, Shylock đinh ninh rằng nàng đang đứng về phía mình, liền hào hứng kêu lên: "Một vị Daniel tái thế giáng lâm tòa án! Hỡi vị thẩm phán trẻ tuổi khôn ngoan, ta kính phục ngài biết bao! Trông ngài già dặn hơn nhiều so với tuổi đấy chứ!"
Portia bấy giờ mới yêu cầu Shylock đưa tờ khế ước để nàng xem xét; đọc xong, nàng tuyên bố: "Bản hợp đồng này đã bị vi phạm, và căn cứ vào đây, lão Do Thái hoàn toàn có quyền hợp pháp để đòi một bảng thịt do chính tay hắn cắt ở vị trí gần trái tim Antonio nhất." Rồi nàng quay sang Shylock, thuyết phục: "Hãy rủ lòng thương: nhận lấy số tiền này và cho phép ta xé bỏ khế ước." Nhưng tên Shylock tàn nhẫn nhất quyết không chịu buông tha chút tình người nào, hắn đanh thép tuyên bố: "Ta thề bằng linh hồn mình, chẳng có thế lực nào trên cõi đời này có thể lay chuyển được ta." "Vậy thì, thưa Antonio," Portia nói, "ông hãy chuẩn bị lồng ngực đón nhận lưỡi dao đi." Và trong lúc Shylock đang hí hửng mài sắc một con dao dài để cắt cho bằng được một bảng thịt, Portia quay sang hỏi Antonio: "Ông còn điều trối trối trăng gì nữa không?" Antonio với sự phó mặc điềm tĩnh liền đáp rằng ông chẳng còn mấy lời để nói, bởi tâm trí ông đã sẵn sàng đón nhận cái chết. Rồi ông quay sang Bassanio: "Hãy đưa tay cho cậu đây, Bassanio! Vĩnh biệt cậu! Đừng đau buồn vì ta vướng vào tai họa này vì cậu. Hãy gửi lời thăm hỏi đến người vợ quý phái của cậu, và kể cho nàng nghe ta đã yêu mến cậu nhường nào!" Trong niềm đau đớn tột cùng, Bassanio nghẹn ngào đáp: "Antonio ơi, tôi đã kết hôn với một người hiền thê quý giá như chính sinh mạng mình; nhưng ngay cả sinh mạng ấy, vợ tôi, hay cả thế giới này cũng chẳng thể sánh bằng mạng sống của anh; tôi sẵn sàng hy sinh tất cả, dâng hiến tất cả cho con quỷ dữ đứng đây để cứu thoát anh."
Nghe đến đây, dẫu người phụ nữ nhân hậu ấy chẳng hề cảm thấy phật ý khi chồng mình bày tỏ tình cảm sâu đậm dành cho một người bạn chân chính như Antonio bằng những lời lẽ mạnh mẽ nhường ấy, Portia vẫn không kiềm chế được mà chen vào: "Vợ anh hẳn sẽ chẳng lấy làm vui vẻ gì nếu có mặt ở đây để nghe anh đưa ra lời đề nghị này đâu." Ngay lúc đó, Gratiano – kẻ vốn thích bắt chước hành vi của chủ nhân – nghĩ rằng mình cũng phải tấu lên một câu đối thoại giống hệt Bassanio. Thế là trước mặt Nerissa – người đang cất bút ghi chép trong bộ dạng thư lý ngay bên cạnh Portia, anh cất giọng: "Tôi có một người vợ, xin minh chứng là tôi hết lòng yêu thương nàng; tôi chỉ ước gì nàng đang ở trên thiên đường, miễn là nàng có thể thỉnh cầu vị thế lực nào ở đó lay chuyển được tâm can tàn độc của tên Do Thái chó má này." Nerissa lạnh lùng đáp: "Thật may là anh dám ước nguyện điều đó sau lưng nàng, bằng không anh sẽ chẳng thể có nổi một mái ấm yên bình đâu."
Shylock bấy giờ sốt ruột réo lên: "Chúng ta đang phí hoài thời gian; xin hãy tuyên án." Giờ phút ấy, toàn bộ công đường chìm trong bầu không khí chờ đợi đầy nghẹt thở, và trái tim ai nấy đều oằn mình vì nỗi xót thương dành cho Antonio.
Portia cất tiếng hỏi liệu chiếc cân đã sẵn sàng để cân lượng thịt hay chưa, rồi nàng quay sang bảo lão Do Thái: "Shylock, ông phải chuẩn bị sẵn một vị y sĩ bên cạnh, kẻo hắn mất máu đến chết." Shylock với mục đích đinh ninh từ đầu là muốn Antonio phải kiệt huyết mà chết, liền hách dịch đáp: "Trong khế ước không hề ghi điều đó." Portia bình thản đáp lời: "Trong khế ước không ghi, nhưng há chẳng phải thế sao? Tốt hơn là ông nên làm việc đó vì lòng từ thiện." Nghe vậy, câu trả lời duy nhất mà Shylock thốt lên là: "Ta chẳng tìm thấy chữ nào; chuyện đó không có trong khế ước." "Vậy thì," Portia phán quyết, "một bảng thịt trên người Antonio thuộc về ông. Luật pháp cho phép và tòa án chuẩn y. Và ông có thể cắt phần thịt ấy ra khỏi lồng ngực hắn. Luật pháp cho phép và tòa án chuẩn y." Một lần nữa Shylock reo lên phấn khích: "Hỡi vị thẩm phán thông thái và chính trực! Một Daniel đã giáng lâm tòa án!" Đoạn hắn lại hí hửng mài sắc con dao dài, trân trân nhìn Antonio và gằn giọng: "Mau lên, chuẩn bị đi!"
Portia điềm tĩnh chặn lại: "Khoan đã, thưa lão Do Thái; vẫn còn điều khoản khác. Tờ khế ước này không hề trao cho ông dù chỉ một giọt máu; nguyên văn câu chữ quy định rõ ràng là 'một bảng thịt'. Nếu trong quá trình cắt một bảng thịt ấy mà ông làm đổ dù chỉ một giọt máu của người Thiên Chúa giáo, toàn bộ điền trang và tài sản của ông theo luật pháp Venice sẽ bị tịch thu sung công quỹ nhà nước." Và bởi Shylock hoàn toàn bất khả thi trong việc cắt một bảng thịt mà không làm vương vãi dù chỉ một giọt máu của Antonio, phát kiến vô cùng khôn ngoan của Portia – chỉ rõ thứ được nêu trong hợp đồng là thịt chứ không phải máu – đã cứu mạng Antonio trong gang tấc. Trước sự thán phục dành cho sự minh triết kỳ diệu của vị tiến sĩ luật trẻ tuổi vì đã nghĩ ra mưu kế tuyệt vời này, những tràng pháo tay hoan hô vang dội khắp mọi ngóc ngách công đường. Gratiano ngay lập tức mượn lại câu nói khi nãy của Shylock để châm biếm: "Hỡi vị thẩm phán thông thái và chính trực! Hãy nhìn cho rõ đây, hỡi lão Do Thái, một Daniel đã giáng lâm tòa án!"
Nhận ra âm mưu tàn độc của mình đã hoàn toàn thất bại, Shylock với gương mặt tái mét vì hụt hẫng bèn cúi đầu nhận rằng hắn sẽ đồng ý lấy tiền; và Bassanio vui mừng khôn tả xiết trước ơn cứu mạng bất ngờ dành cho Antonio, liền hét lớn: "Tiền đây rồi!" Nhưng Portia giơ tay ngăn lại, cất giọng: "Khoan đã; chẳng việc gì phải vội; lão Do Thái sẽ chẳng nhận được gì ngoài hình phạt; thế nên hãy chuẩn bị đi, Shylock, mau cắt thịt đi; nhưng hãy nhớ là tuyệt đối không được làm đổ dù chỉ một giọt máu, cũng không được cắt quá hoặc thiếu dù chỉ một drachma; nếu chênh lệch dù chỉ bằng sức nặng của một sợi tóc nhỏ nhoi, theo luật pháp Venice, ông sẽ bị kết án tử hình và toàn bộ tài sản sẽ bị tịch thu sung công quỹ." "Hãy đưa tiền cho tôi và để tôi đi," Shylock hoảng hốt kêu lên. "Tôi đã chuẩn bị sẵn đây," Bassanio tiếp lời: "tiền ở ngay đây."
Shylock vừa toan bước đến nhận tiền thì Portia lại tiếp tục ngăn chặn: "Khoan đã, lão Do Thái; ta vẫn còn một đòn trói buộc ông. Theo luật pháp Venice, tài sản của ông đã bị tịch thu sung công quỹ vì tội mưu sát một công dân của nước cộng hòa, và sinh mạng của ông giờ đây đang nằm hoàn toàn ở sự khoan hồng của ngục công tước; thế nên, hãy quỳ xuống và cầu xin ngài ấy ban ơn tha tội cho ông đi."
Công tước bấy giờ mới cất tiếng phán bảo Shylock: "Để nhà ngươi thấy được sự khác biệt trong tinh thần nhân ái của người Thiên Chúa giáo chúng ta, ta ban ơn tha tội chết cho nhà ngươi trước cả khi ngươi cất lời cầu xin; một nửa tài sản của ngươi thuộc về Antonio, nửa còn lại sung vào công quỹ nhà nước."
Vị thương gia hào hiệp Antonio liền lên tiếng xin từ bỏ phần tài sản thuộc về mình trong khối gia sản của Shylock, với điều kiện Shylock phải ký vào văn bản chuyển nhượng lại toàn bộ số tài sản ấy cho con gái hắn cùng chồng nàng sau khi hắn qua đời. Antonio vốn biết rằng lão Do Thái chỉ có duy nhất một cô con gái vừa mới bất tuân lệnh cha để kết hôn với một thanh niên theo đạo Thiên Chúa tên là Lorenzo – một người bạn thân của Antonio – khiến Shylock tức giận đến mức từ mặt và truất quyền thừa kế của nàng.
Lão Do Thái đành ngậm ngùi chấp thuận điều kiện này; và khi dã tâm trả thù tan thành mây khói, lại bị tước đoạt sạch sành sanh gia sản, hắn thều thào: "Tôi thấy trong người không được khỏe. Xin hãy để tôi về nhà; cứ sai người đem văn bản theo sau, tôi sẽ ký nhượng lại một nửa tài sản cho con gái." "Cút đi, và nhớ ký kết cho đàng hoàng," Công tước lạnh lùng phán: "và nếu nhà ngươi ăn năn hối cải tội ác tàn độc của mình để cải đạo sang Thiên Chúa giáo, nhà nước sẽ khoan hồng miễn cho ngươi khoản tiền phạt là nửa gia sản còn lại."
Công tước ra lệnh phóng thích Antonio và tuyên bố giải tán phiên tòa. Ngài hết lời ca ngợi trí tuệ cùng sự minh triết tài tình của vị tiến sĩ luật trẻ tuổi, đồng thời thân thiết ngỏ lời mời vị khách quý về dinh thự dùng bữa tối. Portia – người đang ôm ấp dự định quay trở về Belmont trước cả chồng mình – liền cung kính đáp: "Thưa điện hạ, thần vô cùng cảm tạ ơn trên, nhưng thần buộc phải lên đường ngay lập tức." Công tước tỏ ý tiếc nuối vì vị ân nhân không uyển chuyển ở lại dùng bữa; đoạn quay sang Antonio, ngài dặn dò: "Hãy hậu tạ vị hiệp sĩ này; bởi theo thiển ý của ta, anh mang ơn ngài ấy quá đỗi sâu nặng."
Công tước cùng các nghị viên bước ra khỏi tòa án; lúc này, Bassanio mới tiến lại gần Portia và thưa: "Thưa vị hiệp sĩ cao quý, tôi và người bạn Antonio ngày hôm nay đã được cứu thoát khỏi những hình phạt kinh hoàng nhờ vào trí tuệ của ngài, cúi xin ngài hãy rộng lòng đón nhận khoản tiền ba nghìn ducat vốn là món nợ của lão Do Thái." Antonio tiếp lời: "Và chúng tôi sẽ mãi mãi mang ơn ngài, gắn kết trọn đời trong tình bằng hữu và sự phụng sự."
Mặc cho họ nài nỉ thế nào, Portia vẫn kiên quyết không nhận tiền; nhưng khi thấy Bassanio vẫn khẩn khoản ép nàng nhận lấy một chút quà tạ ơn, nàng liền bảo: "Hãy tháo đôi găng tay của anh ra trao cho tôi; tôi sẽ giữ nó làm kỷ niệm vì anh." Nói đoạn, trong lúc Bassanio tháo găng tay, ánh mắt nàng sắc sảo liếc thấy chiếc nhẫn chính tay nàng trao tặng đang nằm ngự trị trên ngón tay chàng. Hóa ra, việc đòi lấy đôi găng tay thực chất chỉ là cái cớ tinh vi để nàng tước đoạt chiếc nhẫn nhằm tạo nên một trò đùa tinh quái khi diện kiến Bassanio dưới hình hài quen thuộc; và ngay khi trông thấy chiếc nhẫn, nàng lập tức đổi giọng: "Vì tình cảm của anh, tôi sẽ xin luôn chiếc nhẫn này vậy." Bassanio vô cùng bối rối và hoảng hốt khi vị luật sư lại cất lời đòi hỏi đúng duy nhất vật kỷ vật mà chàng không tài nào dứt bỏ được. Chàng ấp úng phân trần trong nỗi ngượng ngùng rằng mình không thể trao chiếc nhẫn ấy đi, bởi đó là món quà của người vợ hiền và chàng đã thề trọn đời giữ gìn nó; thay vào đó, chàng sẵn sàng dâng hiến chiếc nhẫn giá trị nhất tại Venice và sẽ tìm kiếm nó bằng mọi cách công khai. Nghe vậy, Portia vờ vưng giận dỗi ra mặt, lạnh lùng quay lưng bước khỏi công đường và ném lại câu nói: "Thưa ngài, chính ngài đã dạy cho tôi cách từ chối một kẻ ăn mày rồi đấy."
"Bassanio thân mến," Antonio khẩn khoản lên tiếng, "hãy giao chiếc nhẫn ấy cho ngài ấy đi; xin hãy đặt tình bằng hữu của tôi cùng công ơn to lớn mà ngài ấy đã cứu giúp lên trên nỗi bất bình của người vợ." Cảm thấy xấu hổ vì sự bội bạc vô ơn của mình, Bassanio cuối cùng cũng xuôi lòng, vội vã sai Gratiano đuổi theo để trao chiếc nhẫn cho Portia. Ngay lúc ấy, cô thị tùng Nerissa – người lúc nãy cũng vừa trao tặng Gratiano một chiếc nhẫn trong bộ dạng thư lý – liền cất lời nài nỉ anh trao lại chiếc nhẫn đó cho nàng, và Gratiano (vốn chẳng muốn tỏ ra kém cạnh sự hào hiệp trước chủ nhân) cũng vui vẻ tháo ra trao tặng. Cả hai người phụ nữ đều thầm cười khà trong bụng khi nghĩ đến cảnh tượng khi về đến nhà, họ sẽ tra khảo những đức lang quân của mình ra sao về tội đem bán hay ban phát nhẫn cưới, rồi đanh thép thề thốt rằng các đức ông chồng đã đem chúng làm vật định tình cho mộtả đàn bà lẳng lơ nào khác.
Trở về đến nhà, tâm trạng Portia ngập tràn trong niềm hoan hỉ thanh thản – thứ cảm xúc tuyệt vời luôn đồng hành cùng sự minh triền vì đã làm được một việc nghĩa. Tinh thần phơi phới của nàng đón nhận mọi cảnh vật lướt qua mắt: ánh trăng dường như chưa bao giờ rực rỡ đến thế; và khi vầng trăng dịu êm ấy khuất sau làn mây mỏng, ánh đèn hắt ra từ dinh thự ở Belmont lại càng làm mãn nguyện tâm hồn lãng mạn của nàng. Nàng quay sang bảo Nerissa: "Ánh sáng kia đang rọi sáng đại sảnh nhà chúng ta đấy; một ngọn nến nhỏ nhoi có thể chiếu rọi xa đến nhường nào, thì một việc làm thiện lương giữa cõi đời đầy rẫy bất công cũng tỏa sáng rực rỡ bấy nhiêu." Nghe văng vẳng tiếng âm nhạc cất lên từ dinh thự, nàng lại thì thầm: "Ta tưởng như khúc nhạc ấy ngân nga ngọt ngào hơn bội phần so với ban ngày."
Portia và Nerissa bước vào trong nhà, thay lại bộ y phục nữ nhân quen thuộc và chờ đợi sự xuất hiện của những người chồng chẳng mấy chốc sẽ theo sát bước chân cùng Antonio. Bassanio vừa dắt người bạn quý giới thiệu với tiểu thư Portia, những lời chúc mừng và chào đón nồng nhiệt của nàng còn chưa dứt, họ bỗng nghe văng vẳng tiếng cãi vã chí chóe giữa Nerissa và chồng trong một góc phòng. "Lại cãi vã nhau rồi sao?" Portia lên tiếng chất vấn. "Có chuyện gì thế?" Gratiano hậm hực đáp: "Thưa tiểu thư, chỉ vì một chiếc nhẫn mạ vàng rẻ tiền mà Nerissa tặng tôi, trên khắc dòng chữ hệt như thơ văn trên dao găm thợ rèn: 'Yêu ta xin chớ rời xa'."
Nerissa đanh thép cãi lại: "Ý nghĩa bài thơ hay giá trị chiếc nhẫn thì dính dáng gì chứ? Lúc trao cho anh, chính mồm anh đã thề sẽ gìn giữ nó cho đến tận lúc nhắm mắt xuôi tay; thế mà giờ đây anh thản nhiên thừa nhận đã đem nó cho tên thư lý của viên luật sư. Tôi thừa nhận là anh đã đem dâng nó cho một ả đàn bà nào rồi." "Xin thề có đôi bàn tay này," Gratiano phân trần, "tôi thực sự đã trao nó cho một thiếu niên, một dạng tiểu đồng vặt vãnh, lùn tịt chẳng cao hơn cô là bao; hắn chính là thư lý của vị tiến sĩ trẻ tuổi bằng tài biện hộ thông minh đã cứu mạng Antonio đấy. Tên ranh con lắm mồm ấy cứ khẩn khoản xin nó như một thứ tiền công, và tôi không tài nào từ chối nổi để giữ cái mạng này." Portia nghiêm giọng: "Anh thật đáng trách, Gratiano, khi dám buông bỏ món quà đầu tiên của người vợ. Tôi từng trao cho chúa tể Bassanio một chiếc nhẫn, và tôi dám cá là chàng chẳng bao giờ đời nào chịu trao nó đi vì bất cứ thứ gì trên đời." Để biện minh cho lỗi lầm của mình, Gratiano vội vàng lôi Bassanio vào cuộc: "Chúa tể Bassanio nhà chúng ta cũng đã đem chiếc nhẫn của ngài ấy tặng cho vị tiến sĩ luật rồi; thế rồi tên tiểu đồng thư lý kia – kẻ đã vất vả mài giũa ngòi bút – mới nài nỉ xin xỏ chiếc nhẫn của tôi."
Nghe đến đây, Portia vờ vưng nổi giận đùng đùng, quay sang mắng nhiếc Bassanio vì dám đem chiếc nhẫn của nàng ban phát cho kẻ khác; nàng quả quyết Nerissa đã dạy cho nàng hiểu rõ sự thật, rằng nàng thừa biết đã có một mả đàn bà nào đó đang giữ chiếc nhẫn trong tay. Bassanio vô cùng hoảng hốt và đau khổ vì đã vô tình xúc phạm người vợ yêu dấu, chàng khẩn thiết thề thốt: "Không, xin thề danh dự, tuyệt đối chẳng có mả đàn bà nào chạm tay vào nó cả, mà là một vị tiến sĩ luật liêm khiết – người từng từ chối khoản tiền ba nghìn ducat của tôi và chỉ khẩn khoản xin chiếc nhẫn làm kỷ niệm; khi tôi từ chối, ngài ấy đã phật ý bỏ đi. Portia hiền thảo ơi, tôi biết phải làm sao đây? Tôi bị kẹt giữa mớ hổ thẹn khôn cùng vì sự vô ơn giả tạo ấy nên đành buộc phải sai người đem chiếc nhẫn đuổi theo trao cho ngài ấy. Xin hiền thê lượng thứ; giả sử nàng có mặt ở đó lúc bấy giờ, tôi tin chính nàng cũng sẽ phải nài nỉ gặng xin chiếc nhẫn để dâng tặng vị đại ân nhân xứng đáng ấy."
"Ôi!" Antonio đau đớn thốt lên, "Chính tôi mới là căn nguyên bất hạnh gây ra những cuộc cãi vã này."
Portia vội vã an ủi Antonio đừng bận lòng, rằng sự hiện diện của ông luôn được chào đón nồng nhiệt bất chấp mọi chuyện. Antonio liền xúc động nói: "Tôi từng dâng hiến thân xác này vì Bassanio; và nếu không nhờ vị ân nhân mà chồng nàng đã trao nhẫn, giờ đây tôi đã vùi thây dưới suối vàng. Tôi dám lấy cả sinh mạng ra làm vật thế chấp để cam đoan rằng, chúa tể của nàng sẽ không bao giờ phản bội lời thề với nàng nữa đâu." "Vậy thì anh hãy làm người bảo lãnh cho chàng đi," Portia vừa nói vừa trao chiếc nhẫn: "hãy cầm lấy chiếc nhẫn này và dặn chàng phải gìn giữ nó cẩn thận hơn chiếc nhẫn trước."
Khi Bassanio cúi xuống nhìn kỹ chiếc nhẫn, chàng bàng hoàng nhận ra đó chính là chiếc nhẫn mà mình đã trao đi trước đó; và bấy giờ Portia mới mỉm cười tiết lộ thân phận vị tiến sĩ luật trẻ tuổi, còn Nerissa chính là cậu thư lý ngày hôm đó. Trong niềm kinh ngạc và sự vỡ oà hạnh phúc khôn tả, Bassanio ngỡ ngàng nhận ra chính lòng dũng cảm cùng sự trí tuệ cao cả của người vợ hiền đã cứu mạng Antonio.
Portia nồng nhiệt chào đón Antonio một lần nữa, đồng thời trao tận tay ông những bức thư vô tình lọt vào tay nàng, trong đó thông báo tin tức xác thực rằng toàn bộ những con tàu của Antonio từng bị đồn là chìm nghỉm ngoài khơi nay đã cập bến an toàn. Thế là mọi khởi đầu bi thảm trong câu chuyện về vị thương gia giàu có đều trôi vào dĩ vãng, nhường chỗ cho vận may bất ngờ ập đến. Mọi người có dư thời gian để cười vang trước trò cười tinh quái về những chiếc nhẫn cùng những đức lang quân ngớ ngẩn chẳng nhận ra chính vợ mình – trong khi Gratiano vui vẻ cất tiếng thề thốt bằng những vần thơ ngộ nghĩnh rằng
... suốt cuộc đời này, chàng chẳng sợ hãi một điều chi
nặng nề bằng cách bảo vệ cho thật tốt chiếc nhẫn của Nerissa.