Thứ Sáu này ở Istanbul - tại quận Şişli, nơi tôi đã sống cả đời, trong tòa án ngay đối diện tòa nhà ba tầng mà bà tôi sống một mình suốt bốn mươi năm - tôi sẽ đứng trước tòa. Tội của tôi là đã “công khai phỉ báng bản sắc Thổ Nhĩ Kỳ”. Công tố viên sẽ đề nghị bỏ tù tôi ba năm. Có lẽ tôi phải nên lo lắng vì nhà báo người Thổ gốc Armenia Hrant Dink đã bị xét xử trước cùng tòa án theo cùng một tội, theo Điều 301 của cùng đạo luật, và đã bị kết tội, nhưng tôi vẫn lạc quan. Vì, cũng như luật sư của mình, tôi tin rằng lý lẽ chống lại tôi là yếu; tôi nghĩ rằng tôi sẽ không phải ngồi tù.

Cho nên tôi thấy phần nào xấu hổ khi thấy phiến tòa của tôi bị phóng đại quá mức. Tôi biết quá rõ rằng hầu hết bạn bè Istanbul mà tôi đã tham vấn đều có lúc bị thẩm vấn nặng nề hơn và mất nhiều năm cho các thủ tục pháp đình và án tù chỉ vì một cuốn sách, chỉ vì họ đã viết một cái gì đó. Sống như tôi sống trong một đất nước tôn vinh các pasha, các vị thánh và cảnh sát bất cứ lúc nào có cơ hội nhưng từ chối tôn vinh các nhà văn cho đến khi họ trải qua nhiều năm trước tòa và trong tù, tôi không thể nói rằng tôi ngạc nhiên khi bị mang ra xét xử. Tôi hiểu tại sao bạn bè mỉm cười và nói cuối cùng tôi đã trở thành “một nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ đích thực”. Nhưng khi tôi phát ngôn những lời khiến tôi sa vào rắc rối, tôi không đi tìm kiếm sự tôn vinh đó.

Tháng Hai năm 2005, khi trả lời phỏng vấn một tờ báo ấn hành tại Thụy Sĩ, tôi nói rằng một triệu người Armenia và 30.000 người Kurd đã bị giết ở Thổ Nhĩ Kỳ; tôi còn phàn nàn rằng ở nước tôi bàn luận về những vấn đề này là điều cấm kỵ. Với các sử gia nghiêm túc của thế giới, ai cũng biết một số lớn người Armenia của đế chế Ottoman bị trục xuất, được cho là vì đã phản lại đế quốc Ottoman trong Thế chiến thứ nhất, và nhiều người trong số họ bị tàn sát dọc đường; các phát ngôn viên Thổ Nhĩ Kỳ, phần lớn là nhà ngoại giao, tiếp tục khẳng định rằng con số người chết thấp hơn nhiều con số giới khoa học đưa ra, và việc tàn sát không bị coi là diệt chủng bởi vì nó không có tính hệ thống, và rằng trong thời kỳ chiến tranh người Armenia cũng giết lắm người theo đạo Hồi.

Tuy nhiên, tháng Chín vừa qua, mặc dù nhà nước phản đối, ba trường đại học rất có uy tín của Istanbul phối hợp với nhau tổ chức một hội nghị gồm các học giả cởi mở trước những quan điểm không được tán thành bởi đường lối chính thống của Thổ Nhĩ Kỳ. Từ đó, lần đầu tiên trong chín mươi năm, đã có bàn luận công khai về chủ đề này - việc này diễn ra bất chấp lo ngại về Điều 301.

Sự thật rằng nhà nước sẵn sàng bỏ ra nhiều công sức đến thế để ngăn người dân Thổ biết điều gì đã diễn ra đối với những người Armenia của đế chế Ottoman đã chứng tỏ điều ấy là cấm kỵ. Lời lẽ của tôi hẳn nhiên gieo thịnh nộ kể cũng đáng đời lắm: Nhiều tờ báo mở hẳn các chiến dịch công kích tôi, có vài nhà giữ mục cánh hữu (nhưng không nhất thiết là theo đạo Hồi) thậm chí còn nói rằng nên làm cho tôi “câm mõm” vĩnh viễn; các nhóm cực đoan quốc gia chủ nghĩa tổ chức mít tinh biểu tình phản đối sự phản bội của tôi; và người ta còn đốt sách của tôi ở nơi công cộng. Như Ka, nhân vật trong truyện Tuyết, tôi khám phá ra cái cảm giác phải rời bỏ thành phố yêu dấu của mình một thời gian vì quan điểm chính trị là như thế nào. Vì tôi không muốn thêm vào vụ lùm xùm ầm ĩ và thậm chí còn không muốn nghe về nó, đầu tiên tôi giữ im lặng, đằm mình trong một nỗi xấu hổ lạ lùng, tránh né công luận và ngay cả từ ngữ của chính mình. Thế rồi một tỉnh trưởng ra lệnh đốt sách của tôi; sau khi tôi trở về Istanbul, công tố viên quận Şişli bắt đầu mở hồ sơ truy tố tôi; và tôi chợt thấy mình là đối tượng quan tâm của quốc tế.

Động cơ của những người chỉ trích tôi không phải là thù địch cá nhân, và cũng không phải họ chỉ thể hiện thù nghịch đối với tôi; tôi đã biết rằng vụ của tôi là một ví dụ của một vấn đề đáng được thảo luận ở cả Thổ Nhĩ Kỳ lẫn thế giới bên ngoài. Điều này phần nào bởi vì tôi tin rằng cái làm cho danh dự của một quốc gia bị hoen ố không phải là việc bàn luận về những điểm đen trong lịch sử mà là sự loại trừ bất kỳ thảo luận nào về đề tài ấy. Điều này cũng bởi vì tôi tin rằng ngăn cấm thảo luận về người Armenia dưới thời Ottoman là ngăn cấm quyền tự do ngôn luận ở Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, và thật ra hai vấn đề này liên quan mật thiết tới nhau. Cho dù tôi khá thoải mái nhờ mối quan tâm của mọi người đối với tình trạng gay go của tôi và những cử chỉ ủng hộ hào hiệp, cũng có những lúc tôi cảm thấy khó chịu khi thấy mình mắc kẹt giữa đất nước mình và phần còn lại của thế giới.

Chuyện khó khăn nhất là phải giải thích vì sao một đất nước chính thức cam kết gia nhập Liên minh châu Âu lại muốn bỏ tù một tác giả mà sách được biết đến nhiều ở châu Âu, và tại sao tấn kịch này phải diễn ra “dưới con mắt phương Tây” (mượn chữ của Conrad). Nghịch lý này không thể lý giải cho trôi được bằng sự ngây ngô đơn giản, ganh tị hay bất dung thứ, và nó cũng không phải là nghịch lý duy nhất có liên quan. Tôi phải nói gì về một đất nước khăng khăng rằng người Thổ, không như người phương Tây láng giềng, là những người đầy lòng yêu thương, không có khả năng diệt chủng, trong khi các nhóm chính trị quốc gia chủ nghĩa lại đe dọa giết tôi? Đâu là logic đằng sau những phàn nàn của nhà nước rằng kẻ thù của họ truyền bá những tường trình dối trá về hậu duệ của Ottoman khắp địa cầu, trong khi nó lại truy tố và bỏ tù hết nhà văn này đến nhà văn kia, qua đó quảng bá một hình ảnh Người Thổ Khủng Khiếp trên toàn thế giới? Khi nghĩ về vị giáo sư mà nhà nước yêu cầu trình bày kết luận của mình về những người thiểu số ở Thổ và những người do đã làm ra các báo cáo không làm người ta thỏa mãn mà bị truy tố, hay cái tin rằng giữa lúc tôi bắt đầu bài luận này và bắt đầu viết câu mà bạn đang đọc, thêm năm nhà văn và nhà báo nữa đã bị ghép tội theo Điều 301, tôi tưởng tượng Flaubert và Nerval, hai vị cha đỡ đầu của Đông phương học, sẽ gọi những sự cố này là kỳ quặc, mà đúng là như thế.

Nói như vậy, vở kịch mà ta thấy đang lần hồi mở nút, tôi nghĩ không phải là vở kịch lố bịch và bí hiểm đặc thù đối với Thổ Nhĩ Kỳ; đúng hơn, đó là biểu hiện của một hiện tượng toàn cầu mà chúng ta chỉ mới bắt đầu thừa nhận và bây giờ phải bắt đầu xử lý, cho dù thận trọng đến thế nào. Những năm gần đây chúng ta đã chứng kiến sự trỗi dậy đáng kinh ngạc về kinh tế của Trung Quốc và Ấn Độ, và sự bành trướng nhanh chóng của tầng lớp trung lưu ở cả hai quốc gia này, tuy vậy tôi nghĩ chúng ta sẽ không thực sự hiểu được những con người là một phần của cuộc chuyển hóa này chừng nào chúng ta chưa chứng kiến đời sống riêng tư của họ được phản ánh trong tiểu thuyết. Bất kể bạn gọi những tầng lớp đặc tuyển mới này là gì, đám tư sản không thuộc phương Tây hay quan lại mới giàu, thì họ, cũng như những người đặc tuyển Tây hóa ở nước tôi, cảm thấy buộc phải tuân theo hai hướng hành động riêng rẽ và dường như không tương thích để hợp pháp hóa của cải và quyền lực mới tích lũy của họ. Đầu tiên, họ phải biện minh cho tốc độ gia tăng nhanh chóng về của cải bằng cách bắt chước lối ăn nói và cách hành xử của phương Tây; rồi khi đã tạo ra nhu cầu cho những kiến thức ấy, họ tự cho mình có trách nhiệm dạy dỗ đồng bào của mình. Khi người ta phê phán họ vì phớt lờ truyền thống, họ phản ứng bằng cách giương ra một thứ chủ nghĩa quốc gia độc địa và cố chấp. Những tranh cãi mà một quan sát viên ngoại quốc có thể gọi là những điều kỳ quặc có thể đơn giản là các va chạm giữa các chương trình chính trị và kinh tế và những khát vọng về văn hóa mà chúng sinh ra. Một mặt, có sự hối hả muốn gia nhập kinh tế toàn cầu; mặt khác, là thứ chủ nghĩa quốc gia cáu bẳn xem tự do tư tưởng và dân chủ đích thực như là những phát minh của phương Tây.

V. S. Naipaul là một trong những nhà văn đầu tiên mô tả đời sống riêng tư của tầng lớp đặc tuyển cầm quyền không thuộc phương Tây tàn bạo, giết chóc của kỷ nguyên hậu thực dân. Khi tôi gặp nhà văn Nhật Bản vĩ đại Kenzaburo Oe ở Hàn Quốc, tôi nghe nói ông cũng bị những kẻ cực đoan quốc gia chủ nghĩa công kích sau khi ông phát biểu rằng những tội ác xấu xa mà quân đội nước ông phạm phải trong những cuộc xâm lược Hàn Quốc và Trung Quốc nên được thảo luận cởi mở ở Tokyo. Sự cố chấp mà nhà nước Nga thể hiện trước những người Chechnya và các nhóm thiểu số và quyền dân sự khác, các vụ tấn công quyền tự do ngôn luận bởi những người quốc gia chủ nghĩa theo đạo Hindu ở Ấn Độ, và việc lặng lẽ thanh trừng sắc tộc Uighur của Trung Quốc, tất cả được nuôi dưỡng bởi những mâu thuẫn giống nhau.

Khi các tiểu thuyết gia của ngày mai chuẩn bị thuật lại cuộc sống riêng tư của tầng lớp đặc tuyển mới, chắc chắn họ sẽ trông đợi phương Tây phê phán những giới hạn mà nhà nước của họ đặt ra đối với quyền tự do ngôn luận. Nhưng giờ đây những lời dối trá về cuộc chiến Iraq và tường trình về các nhà tù bí mật của CIA đã làm tổn hại nặng nề đến uy tín của phương Tây ở Thổ Nhĩ Kỳ và các quốc gia khác đến nỗi ngày càng khó cho những người như tôi cổ xúy cho một nền dân chủ phương Tây đích thực ở phần này của thế giới.