Chúng tôi buồn phiền vì vô khối tin đồn về chuyện chúng tôi đến từ đâu, chúng tôi là ai, chúng tôi đi đâu, và ai vẽ chúng tôi. Về bản chất, chúng tôi không phải loại có thể dễ dàng bị lừa dối bởi chuyện ngồi lê đôi mách, và chúng tôi cũng không bị dao động bởi những câu chuyện, dù thật hay bịa, mà người ta kể về mình. Hiển nhiên, chúng tôi chẳng mảy may đoái hoài đến những gì giới học thuật nói, cũng như những bàn tán vớ vẩn nghe được khi người ta đem bức tranh vẽ chúng tôi ra soi mới. Như con lừa đứng cùng, chúng tôi thuộc về thế giới này; chúng tôi thận trọng bước qua nó và biết chính xác mình đang đi đâu. Chúng tôi lo người ta đã trở nên quá sức bận bịu trong các tranh luận về nguồn gốc chúng tôi và đích đến có thể của chúng tôi đến nỗi người ta quên mất chúng tôi là một bức tranh. Chúng tôi sẽ thích hơn nếu quý vị quan tâm đến chúng tôi không phải vì chúng tôi đến từ góc tối nhất của một câu chuyện lạc trong một lịch sử bị bỏ quên mà vì chúng tôi là một bức tranh. Chúng tôi yêu cầu quý vị nhìn chúng tôi theo cách này: thưởng thức sự hiện diện toàn vẹn, những màu sắc khiêm tốn của chúng tôi, và cách chúng tôi đắm chìm trong trò chuyện.

Nhìn thấy mình trong tình trạng này, không có hồ dán, giấy dang dở, được phác thảo thật vội vã và bằng những nét thô kệch như thế - điều này làm chúng tôi vui. Bởi vì người họa sĩ đã lựa chọn không vẽ chân trời đằng sau chúng tôi hay mặt đất, bãi cỏ và những bông hoa mà trên đó chúng tôi bước đi thật nặng nề do vậy ông khiến chất mạnh bạo thô sơ của chúng tôi càng thêm rõ. Ánh nhìn bị hút vào những ngón tay khổng lồ, quần áo thô ráp, những cử chỉ khỏe khoắn và lành mạnh ràng buộc chúng tôi với mặt đất. Hãy chú ý vẻ hoảng hốt trong mắt con lừa và tia nhìn quỷ sứ trong mắt chúng tôi; hãy nhìn vẻ hoảng sợ trong cái nhìn của chúng tôi, như thể có điều gì làm chúng tôi sợ hãi. Cùng lúc, từ cái cách quyến rũ mà họa sĩ vẽ con lừa, cái lối ẩu tả ông phác thảo chúng tôi, và màu sắc ông phết lên má chúng tôi, phải thấy rõ không khí nhẹ nhõm. Nỗi sợ bạn thấy trong mắt chúng tôi, sự hoảng loạn, vội vã, và vẻ báo động hài hước, khoảng trống xung quanh chúng tôi - tất cả những thứ này gợi ra rằng có một điều gì đó quan trọng đang diễn ra. Như thể là một ngày nào đó cách đây hàng trăm năm, ba người chúng tôi và con lừa đang ngao du trên đường thì tình cờ chúng tôi gặp một họa sĩ - như ai cũng có thể gặp trong một câu chuyện - và họa sĩ này, ơn Thượng đế, họa sĩ bậc thầy này ghi nhận lại chúng tôi trên giấy, khéo léo như thể - cho phép chúng tôi dùng một cụm từ của một thời đại khác - ông chụp ảnh chúng tôi. Họa sĩ bậc thầy lấy một tờ giấy thô cùng một cây bút đen ra và vẽ chúng tôi nhanh đến nỗi chộp được anh chàng lắm mồm trong bọn chúng tôi khi anh ta đang há miệng, phô hàm răng xấu xí vênh vang. Chúng tôi muốn quý vị thưởng thức hàm răng xấu xí, những sợi lông trên mặt, những bàn tay vụng về giống như tay gấu, và mọi biểu hiện bẩn thỉu, mệt mỏi, bệ rạc hay thậm chí độc ác khác mà chúng tôi có trong những bức tranh khác. Chỉ cần nhớ: không phải quý vị đang mỉm cười với chúng tôi, mà là mỉm cười với bức tranh vẽ chúng tôi.

Nhưng chúng tôi biết người họa sĩ bậc thầy mới là mối quan tâm lớn nhất của quý vị. Thật đáng thương khi quý vị thuộc về một thời đại khi người ta không biết cách yêu một bức tranh mà không cần trước hết biết họa sĩ là ai. Thôi được: Tên ông ấy là Muhammad Siyah Qalam, tức Muhammad Bút Đen. Từ chủ đề và phong cách vẽ của ông có thể thấy rõ họa sĩ của chúng ta cũng là người vẽ nhiều bức tranh khác về dân du cư chúng tôi. Nhưng tất cả các học giả đều đồng ý rằng chữ ký trên mép bức tranh mãi về sau mới được thêm vào. Chúng tôi có thể xác nhận giả thiết của họ.

Người vẽ chúng tôi không ký tên trên bức tranh, vì ông thuộc về một thời đại mà việc kể chuyện và phẩm chất nghệ thuật quan trọng hơn việc ghi tên tác giả. Nói thật với quý vị, chúng tôi chẳng mảy may phiền lòng. Dù gì thì chúng tôi được vẽ ở một thời xa xưa khi mục đích của một bức tranh là để minh họa một câu chuyện, cho nên với chúng tôi phục vụ cho các câu chuyện thật tốt là đủ lắm rồi. Nhưng rất lâu sau khi các câu chuyên này đã bị lãng quên, trong một thời đại có khuynh hướng chấp nhận chúng tôi như là những bức tranh độc lập hơn, một người hầu lâu năm với cặp mắt tinh tường trong Dinh Topkapı dưới triều Ahmed Đệ nhất (1603- 17) đã tự ý thêm chữ ký này vào một số bức tranh. Tuy nhiên, nó khá nguệch ngoạc, nên “Bút Đen” được coi như là một sự gán ghép hơn là một chữ ký.

Cái ước muốn kết nối chúng tôi với một họa sĩ bậc thầy dẫn đến một sai lầm xa hơn, vì chữ ký này cũng xuất hiện trên các bức tranh khác được đặt trong (vì bất cứ lý do nào) cùng album, cho dù chúng không có gì gần gũi về mặt phong cách hay chủ đề với bức tranh vẽ chúng tôi. Chỉ vì chúng tôi ở trong cùng album, tên là album Fatih, họ cho tất cả chúng tôi chữ ký giống nhau. Tuy nhiên, các sử gia Dust Muhamad, Qadi Ahmad và Mustafa Ali, những người thấy cần viết đôi lời về các họa sĩ Ba Tư và Ottoman vĩ đại, không hề đề cập đến Siyah Qalam. Nói cách khác, chúng tôi không biết gì về họa sĩ khéo léo và tài ba của chúng tôi ngoại trừ tên ông.

Nhưng, như một điều an ủi cho những ai quá lo đến việc hình dung cho chúng tôi một phong cách chung, một cái tên, một chữ ký, và một bậc thầy, hãy để chúng tôi nói thế này: Cái tên mà chúng tôi được trao, Bút Đen, chỉ những bức vẽ viền trắng đen mà các nhà văn Ba Tư ưa thích trong thế kỷ mười sáu. Nên chúng ta có thể rút ra kết luận này: Bút Đen không phải là tên của họa sĩ người đã phác thảo chúng tôi vội vã khi ba chúng tôi tán gẫu và thong thả đi trên con đường dài của mình, mà là tên phong cách ông sử dụng.

Nhưng nếu đúng như vậy, thì chúng ta biết nói gì về những màu đỏ và lam chói lợi mà ông tóe khắp người chúng tôi?

Gần như mọi điều người ta nói về chúng tôi đều mâu thuẫn với nhau, và chúng tôi thấy tất cả rất buồn cười. Có hàng đống bài báo, lý thuyết và hội thảo học thuật để xác định xem chúng tôi từ đâu đến - để chứng minh chúng tôi là người Uighur, Thổ, Mông cổ hay Ba Tư, để xác định rằng chúng tôi sống ở một thời điểm nào đó giữa thế kỷ 12 và thế kỷ 15 - nhưng sau nhiều năm lịch thiệp mâu thuẫn nhau, các học giả chẳng tiến gần hơn với việc đưa ra một bằng chứng xác định hay thuyết phục liên kết chúng tôi với một thời gian hay địa điểm cụ thể. Tất cả những gì họ làm là khơi dậy nghi ngờ.

Những người Thổ, bị những huyền thoại lãng mạn mang tính dân tộc chủ nghĩa ôm ấp, ưa xác định rằng chúng tôi đến từ Mông Cổ hoặc Trung Á. Và nhìn vào các ma thần, quỷ và quỷ sứ dễ thương xuất hiện trong cùng các album, họ muốn liên hệ chúng tôi với những ông đồng bà cốt. Phát ngôn nhân danh chính mình, chúng tôi thích cái thực tế là những sinh vật đáng sợ nhưng duyên dáng này cùng mang những biểu hiện ranh ma như nhau và được vẽ với cùng những nét vẽ cong, thô. Bởi vì những con quỷ được vẽ tương tự khác trong cùng album có vẻ như mang nguồn gốc Trung Hoa, một vài học giả cho rằng chúng tôi thậm chí đến từ nơi xa hơn nữa, có lẽ thậm chí từ Trung Hoa; điều này có ý nghĩa với những linh hồn du cư của chúng tôi, đánh thức tình yêu của chúng tôi đối với con đường, và do đó nó cũng làm chúng tôi vui.

Những học giả nào cho rằng các con quỷ trong một vài bức tranh chịu sự ảnh hưởng của Shahname (Cuốn sách về các vị vua), hay cho rằng về phong cách chúng tương tự những bức được vẽ ở Dinh Whitesheep ở Tabriz, thường có khuynh hướng đặt chúng tôi vào trong biên giới Iran. Sau rốt, hầu hết học giả có khuynh hướng xem chúng tôi thuộc về những chiến lợi phẩm của cuộc chiến tranh mà hoàng đế Ottoman vĩ đại Selim Đệ nhất giành phần thắng trước người Safavid ở Chaldiran vào năm 1514. Có những người thậm chí đã nghiên cứu khăn choàng đầu hình chuông màu đỏ mà bạn chúng tôi choàng và nhất định cho rằng chúng tôi phải là người Nga.

Sự ngưỡng mộ và nghi ngờ mà những phỏng đoán này nhen nhóm nên có một số điểm chung với sự ngưỡng mộ chúng tôi hy vọng đánh thức dậy trong lòng quý vị bằng cách yêu cầu quý vị thưởng thức chúng tôi như thưởng thức những bức tranh vẽ. Trước hết, có sự kinh ngạc, nỗi sợ, và nghi ngờ mà tự bức tranh khuấy động. Rồi có một vẻ bí ẩn mà các lời đồn đoán và giả thuyết về nguồn gốc của chúng tôi gợi lên. Chúng tôi tự hào vì là những bức tranh đánh đố nhất, được bàn luận nhiều nhất, tranh cãi nhiều nhất từ góc hẻo lánh nhất của thế giới. Còn về những thứ mà họ viết về chúng tôi - vâng, đúng là chúng có làm chúng tôi khó chịu, do cái khuynh hướng quên chúng tôi là tranh. Nhưng mọi lý thuyết họ đưa ra về chúng tôi trong thành lũy vĩnh hằng của lịch sử nghệ thuật, mọi nghi ngờ, sợ hãi và ngưỡng mộ mà nhiều nhà quan sát đã chồng chất cho chúng tôi - tất cả chúng đều cho chúng tôi một vẻ duyên dáng đáng yêu.

Điều chúng tôi thực sự muốn nói là: Đừng cố hình dung ra liệu chúng tôi đến từ Trung Hoa, Ấn Độ, Trung Á, Iran, Transoxonia hay Turkistan nữa. Đừng cố xác định chúng tôi đến từ đâu và đi đâu nữa, mà thay vào đó hãy chú ý vào nhân tính của chúng tôi. Xem thử chúng tôi bận bịu với những thứ đang diễn ra như thế nào. Mắt chúng tôi mở rộng và chúng tôi đắm chìm trong công việc. Chúng tôi đang cố gắng tự bảo vệ mình và, thậm chí khi nỗi hoảng hốt của chúng tôi tăng lên, chúng tôi vẫn nói chuyện với nhau. Sự nghèo khổ của chúng tôi là rõ rệt, cũng như nỗi sợ của chúng tôi, những chuyến đi bất tận của chúng tôi - chúng tôi là những kẻ chân trần to lớn, chúng tôi là ngựa, chúng tôi là những sinh vật kinh khủng - hãy cảm nhận sức mạnh của chúng tôi. Một ngọn gió đang thổi làm quần áo chúng tôi khẽ phất phơ; chúng tôi sợ và run rẩy nhưng vẫn tiếp bước trên đường. Cánh đồng ảm đạm mà chúng tôi định băng qua có nhiều điểm chung với tờ giấy không màu, không có gì đặc biệt mà trên đó chúng tôi được vẽ. Không đồi cũng chẳng núi nhô lên trên cánh đồng bằng phẳng này; chúng tôi không có tuổi, trong một thế giới vượt ngoài thời gian.

Một khi quý vị bắt đầu cảm nhận được nhân tính của chúng tôi, chúng tôi nghĩ chẳng bao lâu nữa quý vị rồi sẽ bắt đầu cảm thấy những con quỷ trong chúng tôi. Chúng tôi biết rằng- ngay cả khi chúng tôi sợ những con quỷ ấy - chúng tôi cũng được làm từ cùng chất liệu. Hãy nhìn những cái sừng của những sinh vật ấy, và lông của chúng, lông mày cong veo của chúng; thân thể chúng tôi cũng cong như thế. Đôi tay và cặp chân bè của chúng cũng thô kệch như của chúng tôi, nhưng hãy xem chúng tràn trề sức sống như thế nào! Trước tiên hãy nhìn mũi lũ quỷ ấy, và rồi nhìn mũi chúng tôi; hãy hiểu rằng chúng tôi là anh em và hãy sợ chúng tôi. Nhưng chúng tôi thấy quý vị mỉm cười ngay với cái ý nghĩ rằng quý vị phải sợ chúng tôi.

Chúng tôi biết, có một lý do bi thảm tại sao chúng tôi không thể làm quý vị run sợ. Những câu chuyện mà chúng tôi từng thuộc về đã mất đi rồi. Cũng y như quý vị không biết chúng tôi là ai, chúng tôi đến từ đâu, hoặc chúng tôi đi đâu, quý vị thậm chí không biết chúng tôi khớp vào phần nào của câu chuyện, và như thế còn tệ hơn. Sau khi trải qua bao nhiêu cuộc phiêu lưu sai lầm và thảm kịch, sau khi cuốc bộ những quãng đường dài như thế, gần như chúng tôi cũng đã quên đi câu chuyện của mình, quên chúng tôi là ai.

Chúng tôi nghe những tiếng phản đối giận dữ về việc chúng tôi là người Thổ, Mông cổ, hay người xứ Tabriz. Nhiều thế kỷ sau khi được vẽ, chúng tôi được gắn với nhiều dân tộc, quốc gia, câu chuyện. Con quỷ răng bén, móng tay nhọn, cười nham nhở đằng kia - có lẽ nó đã bắt một trong chúng tôi đi, ai biết đi đâu, có lẽ xuống thế giới ngầm. Nên vâng, ví dụ, như nhiều nhà hiền triết trong quý vị đã đoán, chúng tôi có thể đến từ thiên sử thi Ba Tư vĩ đại, Cuốn sách về các vị vua, và có thể là chúng tôi thể hiện cảnh con quỷ khổng lồ Akvan chuẩn bị ném người anh hùng Rüstem đang ngủ xuống biển Caxpi. Nhưng còn các bức vẽ khác thì sao? Chúng miêu tả khoảnh khắc nào, và chúng thuộc về câu chuyện nào? Khi ba chúng tôi cùng đi trên đường với con lừa, chúng tôi thổi hồn vào phân cảnh nào từ câu chuyện bị lãng quên nào?

Quý vị không biết. Thôi thì chúng tôi kể cho quý vị một bí mật. Chúng tôi đang đi từ một nơi xa xôi ở châu Á, cùng với con lừa, thì chúng tôi gặp một họa sĩ người vẽ chúng tôi giống như tạc - quý vị đã biết điều này quá rồi còn gì. Nào, bây giờ thì nhìn anh bạn kia mà quý vị có thể thấy xuất hiện đằng sau con lừa: Bức vẽ của chúng tôi nằm bên trong cặp giấy mà anh ta kẹp dưới cánh tay. Khi đêm đến, tất cả chúng tôi ngồi cùng nhau trong một căn lều thắp nến, người kể chuyện này, có lẽ một người không quá khác anh chàng nhà văn mà giây phút này đang sử dụng chúng tôi như cái miệng của anh ta, sẽ kể chúng ta nghe câu chuyện này. Để thêm vào sự sảng khoái của chúng tôi, và để đảm bảo câu chuyện của anh ta đọng lại trong trí chúng tôi, anh ta sẽ rút bức tranh mà quý vị bây giờ đang nhìn ra cho chúng tôi xem. Chúng tôi sẽ không phải là bức tranh đầu tiên anh ta khoe, mà cũng không phải bức cuối cùng. Mọi bức tranh anh ta đưa ra sẽ minh họa câu chuyện của chúng tôi.

Nhưng sau nhiều thế kỷ phiêu bạt, thất bại và thảm họa, các câu chuyện của chúng tôi bị mất đi. Những bức tranh từng minh họa cho câu chuyện ấy thất tán khắp thế giới. Bây giờ ngay cả chúng tôi cũng quên mình từ đâu đến. Chúng tôi đã bị lột bỏ những câu chuyện và căn cước của mình. Nhưng được vẽ ra đã là điều thích thú.

Ngày xưa có một người kể chuyện nhìn chúng tôi và - có lẽ bởi vì anh ta chia sẻ sự bất ổn của chúng tôi - bắt đầu câu chuyện như thế này:

“Chúng tôi buồn phiền vì vô khối tin đồn về chuyện chúng tôi đến từ đâu, chúng tôi là ai, chúng tôi đi đâu, và ai vẽ chúng tôi.”