Tôi bắt đầu viết cuốn Cuộc đời mới giữa chừng một tiểu thuyết khác, theo một cách thức mà tôi chưa từng có thể mường tượng ra. Tôi đang viết cuốn tiểu thuyết sau này sẽ trở thành Tên tôi là Đỏ. Tôi được mời dự một liên hoan bên Úc, và sau một chuyến bay dài tôi đến nơi. Họ đưa tôi và một số nhà văn khác đến một khách sạn. Ba chúng tôi - nhà thần kinh học Oliver Sacks, nhà thơ Miroslav Holub và tôi - sau đó cùng đi ra phía bờ biển. Bờ biển như vô tận, bầu trời xám, biển lặng và hầu như cũng xám. Không khí ngưng đọng, gần gũi. Tôi đứng trên rìa một lục địa mà hồi bé tôi thấy như là đầu một con ngựa. Sacks biến mất về phía mép biển cùng với bảng màu vẽ của mình. Holub đi kiếm cuội và vỏ sò và chẳng mấy chốc cũng không thấy dạng. Còn lại một mình tôi trên bờ biển vô tận. Đó là một thời khắc bí ẩn. “Tôi là nhà văn!” một cách lạ lùng đột nhiên tôi tự nhủ. Tôi hạnh phúc vì đang sống, đứng ở nơi này, ở trong thế giới này. Tối hôm đó người ta mời các nhà văn chúng tôi đến dự một bữa tiệc linh đình, nhưng tôi mệt nên không đi. Tôi đứng xem bữa tiệc từ ban công khách sạn; âm thanh và ánh đèn từ khu vườn xa lọc qua vòm lá của cây cối. Với tôi, quan sát một bữa tiệc từ một khoảng cách cũng nói lên quan điểm của nhà văn trước cuộc đời. Đúng lúc đó, Oliver Stacks bước ra ban công phòng bên. Tôi bảo ông ấy tôi không ngủ được sau chuyến đi dài. Ông vào phòng lấy cho tôi mấy viên thuốc ngủ. “Tôi cũng không ngủ được, vậy chia nhau mấy viên thuốc này nhé,” ông nói. “Tôi không bao giờ dùng thuốc ngủ,” tôi nói câu đó theo kiểu có thể nói, Tôi không bao giờ chơi ma túy. “Tôi cũng không,” Sacks nói, “nhưng để trị jet lag[1] đây là cách duy nhất.”

Ông là một nhà thần kinh học và nhà văn mà tôi ngưỡng mộ, nên tôi nhận viên thuốc từ tay ông, cảm ơn ông, về lại phòng mình, nuốt viên thuốc, lên giường nằm, và chờ đợi trong hy vọng. Nhưng giấc ngủ không đến. Cái ý nghĩ đến với tôi ban nãy - rằng tôi là nhà văn - giờ bị trộn lẫn với ngưỡng vọng tới “sự tinh khiết”, tới chân lý. Tôi nằm trên giường trong bóng tối, ngẫm nghĩ về cuộc đời mình. Tôi cảm thấy như thể chỉ có hạnh phúc và viết một cái gì đó ra trò thì mới mang lại bình yên cho tâm hồn. Tôi nhổm dậy khỏi giường như kẻ mộng du, lấy một cuốn sổ ghi chép còn mới nguyên mà tôi luôn mang theo người, ngồi xuống bên bàn trong căn phòng rộng ấy, và bắt đầu viết: Một ngày nọ tôi đọc được một cuốn sách và từ đó cả cuộc đời tôi thay đổi. Hàng năm trời câu này đã ở trong trí tôi. Từ lâu tôi đã muốn bắt đầu một cuốn tiểu thuyết bằng câu ấy. Nhân vật trong truyện cũng sẽ giống tôi. Độc giả sẽ không biết gì về cuốn sách mà nhân vật đã đọc, chỉ biết những gì xảy ra đối với nhân vật sau khi anh ta đọc xong. Độc giả sẽ sử dụng kiến thức ấy để hình dung ra cuốn sách nào chàng thanh niên đã đọc. Tôi viết đoạn đầu tiên của Cuộc đời mới theo cách này, và chẳng mấy chốc tôi bị vướng trong đó. Tôi rất vui về điều ấy. Tôi tạm ngưng viết cuốn Đỏ và viết cuốn này trong vòng hai năm, lúc nào cũng trung thành với hình thức, với bài thơ, mà dưới dáng vẻ đó nó đã xuất hiện.

Khi viết cuốn sách, tôi bỏ ra thật nhiều thời gian đi đến những thị trấn nhỏ không quá xa Istanbul - những thị trấn thuộc vùng Marmara, nơi tôi lấy làm bối cảnh cho cuốn Ngôi nhà im lặng. Thực ra, mọi thành phố lớn ở Thổ Nhĩ Kỳ đều dần đâm ra giống như các thị trấn tỉnh lẻ (thay vì các ngôi làng lớn) và theo nghĩa này, Istanbul cũng là một thị trấn nhỏ. Các thị trấn tỉnh lẻ Thổ Nhĩ Kỳ phản ánh một cái gì đó khác hơn các tiểu thuyết tỉnh lẻ của Reşat Nuri Güntekin[2] xưa: “Một thống đốc, một giám đốc nha địa chính, vài công dân hàng đầu, một chủ đất, một giáo viên theo phái Kemalist, và một thầy tế.” Không khí của một thị trấn Anatolia hôm nay được tạo ra bởi các cửa hàng chuỗi Arcelik và Aygaz, các sảnh cá cược, các tấm kính plexi, truyền hình - tất cả cùng thương hiệu - và các hiệu thuốc tây, tiệm bánh ngọt, bưu điện, và bệnh viện tồi tàn nơi lúc nào cũng có một hàng người ở trước cửa. Có thể tôi nói quá, nhưng tôi muốn thêm điều này: Ziya Gökalp, kiến trúc sư và nhà tuyên huấn hàng đầu của chủ nghĩa quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ, định nghĩa một quốc gia thông qua văn hóa chung của nó, ngôn ngữ chung, lịch sử chung và các yếu tố khác tương tự. Theo một nghĩa nào đó, ông ta đang đi kiếm tìm các nguyên tắc của nước Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại thống nhất mà ông hy vọng tạo ra. Nhưng ngày nay điều giúp cho Thổ Nhĩ Kỳ thống nhất không phải là ngôn ngữ, lịch sử hay văn hóa. Mà là các nhà phân phối của Arcelik và Aygaz, các điểm cá độ bóng đá, bưu điện và các cửa hàng đồ gỗ Butterfly. Những mối quan tâm được tập trung hóa này có mạng lưới trải rộng toàn quốc, và tính thống nhất mà nó gợi ra mạnh mẽ hơn nhiều lần so với tính thống nhất do Ziya Gökalp đề xuất.

Thực ra, chúng ta đều gặp phải các hội nghị bán hàng đâu đó. Hầu hết diễn ra trong các khách sạn năm sao. Bất cứ lúc nào đến một khách sạn như vậy, chúng ta bắt gặp những đám đông xỏ tay túi quần, ngắm các du khách, tìm kiếm trò vui, và nếu đó là đầu giờ sáng và họ đã uống một chút, có lẽ họ sẽ trở nên trẻ con một chút, như người ta thường như thế khi thi hành nghĩa vụ quân sự. Những nhân viên bán hàng này sẽ trải qua hai ba ngày tại các hội nghị bán hàng. Họ nhìn thấy nhau, gặp gỡ nhau, cùng nhau chia sẻ bất kỳ triết lý nào mà công ty họ muốn truyền đạt về bản sắc công ty, và từ đó sinh ra một sự hào hứng trẻ thơ, một cảm giác huynh đệ, và không khí bạn hữu giữa cánh đàn ông mà chúng ta đã biết quá rõ trong đất nước này. Nói chung, các bà vợ không đi dự các hội nghị này.

Công ty muốn nhân viên bán hàng của mình quen thuộc với những “chương trình khuyến mãi” của mình cũng như những cập nhật về hình ảnh công ty. Cho nên nếu là một nhà sản xuất ti vi, sẽ có một tháp ti vi ở đại sảnh; nếu là một công ty dược phẩm, sẽ có một núi thuốc hay tượng đài tương tự về mức tiêu thụ thuốc viên. Như trong các hội kín, việc tạo ra một bản sắc - một cảm quan về “chúng ta” - là điều quan trọng bậc nhất, nên bạn sẽ thấy tên công ty được in trên xâu xỏ chìa khóa, các cuốn sổ xinh xắn, bao thư, bút chì và bật lửa mà họ phát làm quà cho mọi người. Những món quà đó cũng mang các biểu tượng và logo tạo ra bản sắc đó, cái cảm quan “chúng ta” đó.

Món kẹo caramel Cuộc Đời Mới tôi mô tả trong cuốn sách là có thực; chúng vẫn còn được sản xuất khi tôi còn bé. Có những công ty khác sản xuất hàng nhái, và đây là một trong những chi tiết trong cuốn sách mà tôi khoái nhất, bởi vì Cuộc đời mới cũng là tên tiểu thuyết của Dante, những ngọn gió trong cuốn sách ấy có lẽ chỉ được cảm thấy phớt qua trong cuốn sách của tôi. Nói cách khác, Cuộc đời mới có ý chỉ món kẹo caramel phổ biến khắp Thổ Nhĩ Kỳ trong những năm 1950 và cũng có ý chỉ một cuốn sách của Dante.

Giữa khuya, khi bạn đang ngủ say, xe buýt của bạn đi vào một thị trấn nhỏ. Ánh đèn thị trấn nhợt nhạt, nhà cửa nhếch nhác. Không có ai ngoài đường. Nhưng qua những ô cửa sổ trên cao của xe buýt bạn có thể nhìn thấy một ngôi nhà rèm cửa để mở. Có lẽ đó là chỗ xe buýt dừng đèn đỏ. Và ngay giữa mọi hoạt động này, đột nhiên bạn thấy mình nhìn qua rèm cửa để mở của một ngôi nhà bên đường trong một thị trấn nhỏ mà bạn không quen biết ai, ở đó bạn thấy người ta mặc pyjama hút thuốc, đọc báo, hay xem bản tin thời sự khuya trước khi tắt ti vi. Bất cứ ai từng đi xe buýt đêm ở Thổ Nhĩ Kỳ đều trải qua điều này. Đôi khi mắt ta gặp ánh mắt của những người đó trong không gian riêng tư của nhà họ. Trong một tích tắc, bạn đi từ chỗ sáu mươi dặm một giờ đến chỗ dừng hẳn lại, để nhìn những chi tiết kỳ quặc nhất và suồng sã nhất trong cuộc sống quay chậm của họ. Đây là những khoảnh khắc không cân bằng, khi cuộc đời chỉ cho bạn, theo một cách thức bí ẩn, rằng thế giới được cấu thành từ biết bao cuộc sống khác nhau, biết bao con người khác nhau. Khi mở một cái tủ lạnh, ta thấy những cái lọ và cà chua khiến ta ganh tị về một cuộc đời khác cũng theo một cách thức y như vậy. Chúng ta so sánh bản thân với những người này. Chúng ta quan tâm đến khía cạnh này khía cạnh khác của cuộc đời họ, và chúng ta muốn ở trong những cuộc đời đó. Chúng ta mơ trở nên giống những người đó hơn, mơ trở thành họ. Bị hấp dẫn trước một cuộc đời khác tức là hiểu rằng cuộc đời riêng của chúng ta chỉ mang tính tương đối ra sao, trong khi cũng độc đáo.

Tôi quan tâm đến nhánh Sufi của đạo Hồi như là một nguồn cội văn chương. Tôi không chấp nhận nó như một thứ kỷ luật bao gồm các tư thế và hành vi rèn luyện tâm hồn, nhưng tôi lại xem văn chương chi phái Sufi là một kho báu. Khi ngồi bên bàn viết, là đứa con của một gia đình ủng hộ nền Cộng hòa, tôi sống như một người cam kết theo chủ nghĩa duy lý Descartes của phương Tây đến mức n. Lý luận nằm ở trung tâm sự tồn tại của tôi. Nhưng cùng lúc, tôi cố trải lòng mình hết mức trước những cuốn sách khác, những văn bản khác. Tôi không xem những văn bản ấy như chất liệu, tôi vui sướng đọc chúng - chúng mang lại cho tôi niềm vui. Niềm vui này nâng đỡ tinh thần tôi. Bất kể chạm đến cái gi, nó phải tính đến con người duy lý trong tôi. Có lẽ các cuốn sách của tôi nổi lên từ hai cực này, hút và đẩy nhau.

❀ ❀ ❀

[1] Jet lag: chứng rối loạn nhịp sinh học do thay đổi múi giờ đột ngột, thường xảy ra do bay từ múi giờ này sang mui giờ kia.

[2] Reşat Nuri Güntekin (1889-1956): nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch bản Thổ Nhĩ Kỳ.