Ông viết cho ai? Hơn ba mươi năm qua - từ khi tôi trở thành nhà văn - đây là câu hỏi mà tôi thường nghe nhất từ cả độc giả lẫn cánh phóng viên. Động cơ tùy thuộc vào thời gian và địa điểm, cũng như mức độ hiếu kỳ, song họ đều hỏi bằng một giọng nghi ngờ, trịch thượng như nhau.

Quãng giữa thập niên 1970, khi tôi quyết định trở thành tiểu thuyết gia, câu hỏi này phản ánh thứ quan điểm thiển cận nhưng phổ biến rằng nghệ thuật và văn chương là những thứ xa xỉ không dành cho một quốc gia nghèo không thuộc phương Tây vốn đang vật vã để tham gia thời hiện đại. Cũng có ý kiến rằng người “có giáo dục và trình độ như ông” mà phục vụ cho nước nhà với tư cách bác sĩ chống dịch bệnh hay kỹ sư xây cầu thì có lẽ hữu ích hơn. (Jean- Paul Sartre ủng hộ quan điểm này trong đầu những năm 1970 khi nói nếu ông là một trí thức người Biafra[1] thì ông sẽ không viết tiểu thuyết.)

Những năm về sau, những người đặt câu hỏi đó quan tâm hơn vào việc tìm hiểu xem tôi hy vọng bộ phận nào của xã hội có thể đọc và ngưỡng mộ tác phẩm của mình. Tôi biết đây là một câu hỏi bẫy, vì nếu tôi không trả lời, “Tôi viết cho những người nghèo nhất, bị áp bức nhất của xã hội!” tức thì tôi sẽ bị cáo buộc bảo vệ lợi ích của giai cấp địa chủ và tư sản Thổ Nhĩ Kỳ - ngay cả khi tôi được nhắc nhở rằng bất kỳ nhà văn tử tế, trong sáng nào tự xưng mình viết cho nông dân, công nhân, và những người nghèo mạt rệp thì thị tức là viết cho những người hầu như không biết chữ. Trong những năm 1970, khi mẹ tôi hỏi tôi viết văn cho ai, cái giọng sầu thảm và lo lắng của mẹ khiến tôi hiểu rằng thực ra mẹ muốn hỏi, Con định kiếm sống như thế nào? Và khi bạn bè hỏi tôi viết văn cho ai, chút giễu cợt trong giọng điệu của họ đủ để ta hiểu ý họ muốn nói rằng ai mà thèm đọc sách do một người như tôi viết cơ chứ.

Ba mươi năm trôi qua, tôi nghe câu hỏi này thường xuyên hơn bao giờ hết. Điều này liên quan nhiều hơn tới sự thể là tiểu thuyết của tôi đã được dịch ra bốn mươi ngôn ngữ. Đặc biệt trong mười năm qua, số lượng phỏng vấn viên ngày càng đông đảo dường như lo rằng tôi có thể hiểu nhầm họ, nên có khuynh hướng thêm rằng, “Ông viết bằng tiếng Thổ, vậy ông chỉ viết cho người Thổ hay ông cũng nghĩ đến lượng độc giả rộng hơn, những người có thể đọc bản dịch tác phẩm của ông?” Cho dù chúng tôi nói chuyện trong hay ngoài Thổ Nhĩ Kỳ, câu hỏi đó luôn đi kèm cùng một nụ cười mỉm đầy nghi ngờ và trịch thượng, khiến tôi phải kết luận rằng, nếu tôi muốn tác phẩm của tôi được chấp nhận là đúng đắn, chân thực, tôi phải trả lời, “Tôi chỉ viết cho người Thổ.”

Trước khi chúng ta xem xét bản thân câu hỏi - vì nó chẳng thành thực cũng chẳng nhân đạo - chúng ta phải nhớ rằng sự trỗi dậy của tiểu thuyết trùng hợp với sự trỗi dậy của quốc gia. Khi những tiểu thuyết vĩ đại của thế kỷ 19 được viết ra, nghệ thuật tiểu thuyết về mọi phương diện là nghệ thuật quốc gia. Dickens, Dostoyevsky và Tolstoy viết cho một tầng lớp trung lưu đang trỗi dậy, những người có thể nhận ra từng thành phố, con đường, ngôi nhà, căn phòng, chiếc ghế trong sách của tác giả nước mình; họ có thể đắm mình trong cùng niềm vui thú mà họ tìm thấy trong thế giới thực và bàn luận chính cùng các ý tưởng đó. Vào thế kỷ 19, tiểu thuyết của những tác giả quan trọng trước hết xuất hiện trong phụ trương văn hóa nghệ thuật của những tờ báo quốc gia, vì tác giả của chúng đang phát ngôn với công chúng nước họ. Trong giọng kể của họ ta có thể cảm nhận được cảm giác bất an của một người yêu nước đầy âu lo mà mong ước sâu xa nhất là nước nhà được thịnh vượng. Đến cuối thế kỷ 19, đọc và viết tiểu thuyết nghĩa là tham gia cuộc thảo luận trên toàn quốc về những vấn đề hệ trọng với quốc gia.

Nhưng ngày nay viết tiểu thuyết mang ý nghĩa hoàn toàn khác, và việc đọc tiểu thuyết văn học cũng vậy. Thay đổi đầu tiên đến vào nửa đầu thế kỷ 20, khi sự kết duyên giữa tiểu thuyết văn học và chủ nghĩa hiện đại mang lại cho nó vị trí nghệ thuật cao quý. Cũng đáng kể như sự thay đổi trong truyền thông mà ta thấy trong hơn ba mươi năm qua: Trong thời đại truyền thông toàn cầu, nhà văn không còn là người phát ngôn đầu tiên và duy nhất cho tầng lớp trung lưu của nước họ mà là những người có thể phát ngôn, và phát ngôn ngay lập tức, cho độc giả của “tiểu thuyết văn học” trên toàn thế giới. Độc giả văn học ngày nay đợi chờ một cuốn sách mới của García Márquez, Coetzee hay Paul Auster cùng một cách như những thế hệ độc giả trước đợi chờ tác phẩm mới của Dickens - như những tin tức mới nhất. Độc giả trên thế giới của những tiểu thuyết gia thuộc nhóm này lớn hơn nhiều so với lượng độc giả mà sách của họ có thể vươn tới trong nước họ.

Nếu chúng ta khái quát hóa câu hỏi - Nhà văn viết cho ai? - chúng ta có thể nói rằng họ viết cho độc giả lý tưởng của họ, những người thân yêu của họ, chính họ, hoặc không ai cả. Đây là sự thật, nhưng không phải toàn bộ sự thật. Vì nhà văn ngày nay cũng viết cho những ai đọc họ. Từ chỗ này chúng ta có thể hiểu rằng nhà văn ngày nay dần càng ít viết cho cái đa số ở nước họ (những người không đọc họ) mà viết cho cái thiểu số nhỏ độc giả văn học trên thế giới những người có đọc họ. Như vậy chúng ta có: Những câu hỏi châm chích, cũng như những nghi ngờ về ý định thực sự của nhà văn, chúng phản ánh một cảm quan bất ổn về cái trật tự văn hóa mới đã dần trở nên hiện hữu trong hơn ba mươi năm qua.

Những người bực dọc nhất về chuyện này là các bình luận viên và các thể chế văn hóa của các quốc gia không thuộc phương Tây. Không chắc chắn về vị thế của mình trên thế giới, không sẵn sàng thảo luận các vấn đề khủng hoảng quốc gia hiện tại hoặc những vết đen trong lịch sử nước họ dưới tầm nhìn quốc tế, những nhóm người đó ngờ vực một cách tất yếu về các tiểu thuyết gia - những người nhìn lịch sử và chủ nghĩa quốc gia từ quan điểm phi quốc gia chủ nghĩa. Theo quan điểm của họ, tiểu thuyết gia mà không viết cho độc giả trong nước là lạ hóa đất nước của họ cho mục đích “tiêu dùng ngoại quốc” và bày đặt ra những vấn đề không có cơ sở trong thực tại. Có sự ngờ vực song song ở phương Tây, nơi nhiều độc giả tin rằng văn chương địa phương nên tiếp tục là văn chương địa phương, thuần khiết và trung thành với gốc rễ dân tộc; nỗi lo sợ thầm kín của họ là nếu anh trở thành nhà văn “thế giới” viết dựa trên những truyền thống bên ngoài nền văn hóa của mình, anh sẽ đánh mất tính chân thực. Người cảm thấy mối lo sợ này nhạy bén nhất là một độc giả mong muốn mở một cuốn sách và bước vào một đất nước tách biệt với thế giới, mong đợi chứng kiến những tranh cãi nội bộ của quốc gia đó, rất giống như người ta có thể chứng kiến cuộc cãi lộn của gia đình nhà bên cạnh. Nếu một nhà văn viết cho đối tượng độc giả bao gồm những người đọc trong những nền vãn hóa khác nói những ngôn ngữ khác, thì huyễn tưởng này cũng chết.

Vì tất cả nhà văn đều có khao khát cháy bỏng là viết chân thực mà - thậm chí sau bao nhiêu năm này - tôi vẫn thích được đặt câu hỏi tôi viết văn cho ai. Nhưng trong khi tính chân thực của một nhà văn tùy thuộc vào khả năng giao cảm với thế giới mà anh ta đang sống, nó cũng phụ thuộc rất nhiều vào khả năng anh ta tự hiểu vị trí đang thay đổi của chính mình trong thế giới đó. Chẳng lấy đâu ra một người đọc lý tưởng không bị ràng buộc bởi những cấm đoán xã hội và huyền thoại quốc gia, cũng như không hề tồn tại cái gọi là tiểu thuyết gia lý tưởng. Nhưng - cho dù là quốc gia hay quốc tế - chính là vì các độc giả lý tưởng mà các tiểu thuyết gia viết văn, trước hết bằng cách tưởng tượng người đọc đó hiện hữu, và rồi bằng cách viết sách với người đọc đó trong đầu.

❀ ❀ ❀

[1] Biafra: một nước cộng hòa ly khai ở Đông Nam Nigeria, chỉ tồn tại từ tháng Năm năm 1967 đến tháng Giêng năm 1970.