Ký ức mạnh mẽ nhất của tôi về Cuốn sách đen là về những ngày cuối tôi viết cuốn này. Năm 1988, sau ba năm làm việc, khi kết cục đã ở trong tầm mắt, trong một quãng thời gian ngắn tôi tự nhốt mình trong một căn hộ trống trên đỉnh một tòa nhà mười bảy tầng mới xây ở Erenköy, ở đó tôi không làm gì khác ngoài viết. Vợ tôi đang ở Mỹ, không ai biết số điện thoại của tôi nên chuông điện thoại chẳng bao giờ đổ, và tất cả những người có khả năng lôi tôi ra khỏi cuộc phiêu lưu của Galip và thế giới tưởng tượng mà tôi đã chìm quá sâu vào đều ở xa. Tôi không gặp gỡ ai trừ hai người họ hàng tử tế sống trong cùng khu căn hộ thỉnh thoảng mời tôi sang ăn tối; mỗi khi chìm đắm quá sâu và đầy ám ảnh bên trong một cuốn sách mình ưa thích là tôi luôn luôn mất liên lạc với thế giới bên ngoài như thế.

Nhưng ngồi trong xó của mình, tôi không thể đưa Cuốn sách đen đến hồi kết. Tôi đã mất gần năm năm để viết cuốn sách này. Khi ngồi ở cái chốn xa xôi ấy, cố gắng viết cái cuốn sách khước từ kết thúc này, một nỗi sợ kỳ quặc và khổ sở bắt đầu làm hỏng niềm vui thú viết cũng như nỗi cô đơn của tôi, một nỗi sợ dần giống như nỗi sợ mà Galip, nhân vật chính của cuốn sách, gánh chịu. Trong khi vô vọng tìm kiếm người vợ của mình khắp Istanbul, anh gặp hết ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác nhưng không thể có chút hứng thú nào trong những đường hầm ngầm, những kẻ trông giống Türkan Şoray[1], hay mọi cột báo cũ mà anh duyệt qua, mất mát của anh là nỗi đau quá lớn. Cũng như vậy, trong khi việc viết cuốn sách tiến triển và cuốn sách trở nên bao quát hơn, niềm khoái cảm viết trở nên sâu đậm hơn, thì tôi lại không thể hứng thú với thực tế ấy bởi vì cái mục tiêu đầy ám ảnh lẩn tránh tôi. Tôi cô độc trong u sầu, như Galip. Tôi bỏ bê cả việc cạo râu hằng ngày và không để tâm gì đến quần áo. Tôi nhớ một tối nọ lang thang như một bóng ma trên những con phố nhỏ của Erenköy, xách một túi ni lông nhàu nhĩ và đội một cái mũ, một cái áo mưa thiếu vài cái khuy, và một đôi giày thể thao cũ rích bong cả đế. Tôi đi vào một tiệm ăn xưa hay tiệm buffet gì đấy và ngấu nghiến đồ ăn, khiến người ta nhìn tôi đầy thù nghịch. Nửa tháng một lần cha tôi đến đưa tôi đi ăn, và tôi nhớ ông nói ông lo lắng thế nào về tình trạng bẩn thỉu, lộn xộn của căn hộ, vẻ lụn bại của tôi, và về cuốn sách mà dường như tôi không thể hoàn thành này.

Như Galip, tôi cảm thấy cô đơn cùng cực - có lẽ tôi cảm thấy như thế để có thể mang cảm xúc ấy vào trong cuốn sách - nhưng anh ta bị u sầu bủa vây, còn sự cách ly của tôi là vì cáu bẳn. Bởi người ta sẽ không hiểu rằng cuốn sách này đang dần trở nên lạ lùng hơn, bởi vì họ so nó với những tiểu thuyết truyền thống, bởi nó khó hiểu, bởi họ sẽ trỏ vào những phần mờ mịt của cuốn sách để chứng minh đó là thất bại, và cũng có lẽ vì tôi sẽ không bao giờ hoàn thành cuốn sách; tôi đã viết một cuốn sách trật chìa. Cuốn sách đen chứng tỏ với tôi rằng tầm vóc một cuốn sách không phải là khả năng giải quyết các vấn đề văn chương và cấu trúc đặt ra trong cuốn sách đó mà là độ lớn và tầm quan trọng của các câu hỏi tác giả đề cập và mức độ mà tác giả đó cống hiến cho công việc này, cho dù tuyệt vọng đến đâu chăng nữa. Cũng khó như việc viết nên những cuốn sách hay, khó mà tạo ra các đề tài để một nhà văn có thể hiến trọn năng lượng sáng tạo của mình, mọi thứ anh ta có trong mình, cho các đề tài ấy trong cả phần đời còn lại.

Những cuốn sách như thế này, sách mà bạn cống hiến cả cuộc đời bạn - như bản thân cuộc đời -, chúng đưa bạn tới nơi bạn muốn đi, nhưng rất chậm rãi. Nơi chốn mới mẻ này, đất nước xa lạ này, không nghi ngờ gì nữa được tạo thành từ dĩ vãng, ký ức và những giấc mơ của chúng ta; trong những ngày viết Cuốn sách đen, những điều này trộn lẫn với những lo sợ và bất an, những điềm bất tường về chết chóc và cô đơn đến ám tôi trong khi tôi viết thâu đêm tới sáng, hút thuốc hết điếu này đến điếu khác. Đây là gợi ý đầu tiên cho bạn về cái nằm ở bên kia; đó cũng là niềm an ủi đầu tiên của bạn. Một lần nữa sự bướng bỉnh vô vọng của bạn đã cứu bạn, chứ không phải kỹ năng khéo léo của bạn. Bất chấp sự kiên nhẫn bướng bỉnh mà tôi tin tưởng gấp nhiều lần hơn cái người ta gọi là kỹ năng, có những quãng thời gian tôi sợ cuốn sách sẽ chẳng đi đến đâu cả, rằng những trang tôi đã viết này sẽ không dẫn tôi hay độc giả đến đâu ngoại trừ một trạng thái mịt mờ. Điều đó sẽ khiến tôi lao vào chỗ tuyệt vọng. Khi viết Cuốn sách đen, dường như thể là tôi do dự giữa một cuộc tìm kiếm ý nghĩa mang tính cá nhân sâu sắc, một trạng thái mất phương hướng hời hợt, và một tình trạng u tối chỉ có thể sinh ra từ khao khát viết một cái gì đó vĩ đại. Trong những lúc ngồi một mình, điều khiến tôi day dứt nhất là những tình huống tệ hại nhất mà những căng thẳng này gọi ra: tôi có thể đã bỏ ra năm năm trời của cuộc đời mình cho một cuốn sách chẳng có giá trị gì; tôi có thể đã thất bại. Giờ đây tôi nghĩ rằng với những người như tôi những lo sợ ấy là có tính chất chữa bệnh, ở chỗ những cá thể như thế chỉ có thể viết bằng cách trải nghiệm bất an và căng thẳng.

Ý tưởng ban đầu của Cuốn sách đen là một cái gì đó đặt trong bối cảnh cuối những năm 1970, gọi lên tính thơ của những đường phố tuổi thơ tôi và bao gồm cả tình trạng vô chính phủ của Istanbul, quá khứ cũng như hiện tại. Trong một nhật ký bắt đầu viết từ năm 1979, tôi viết về một trí thức ba mươi lăm tuổi bỏ nhà ra đi, về những trải nghiệm của anh ta qua một kỳ nghỉ cuối tuần dài, về một trận đá bóng diễn ra trong dịp cuối tuần đó và rồi biến thành một thảm kịch quốc gia, về những đợt cúp điện và đường phố của Istanbul, về không khí những bức tranh của Brueghel (tuyết) cũng như Bosch (quỷ dữ), về Mesnevi[2], về Shahname[3], và về Ngàn lẻ một đêm.

Khi những ý nghĩ đầu tiên này thành hình trong đầu tôi, tôi chưa xuất bản Cevdet Bey và các con trai, nhưng tôi đã nghĩ tới một nhân vật là nghệ sĩ và thậm chí đã nghĩ ra một nhan đề, “Bức tiểu họa tan vỡ”. Những ồn ào và hỗn độn bất tận của Istanbul, những trí thức của thành phố, những tiệc tùng hào nhoáng mà họ dự, những buổi họp mặt gia đình, những đám tang, các cuộc thi sắc đẹp, những trận đá bóng - tôi hình dung ra hết mọi thứ này ngay lập tức, và như mọi khi tôi thích thú với những mơ mộng và kế hoạch cho cuốn tiểu thuyết tên là Cuốn sách đen này mà tôi sẽ viết trong tương lai hơn là những cuốn sách tôi đang viết vào thời điểm đó (một tiểu thuyết chính trị không bao giờ hoàn thành, Ngôi nhà im lặng, và Pháo đài trắng).

Đâu đó trong cùng quãng thời gian ấy, có một ngày đặc biệt nọ có ảnh hưởng đến hình thức và ý niệm mà cuốn sách rốt cuộc đảm nhận. Năm 1982, hai năm sau cuộc đảo chính và ngay trước khi hiến pháp mới hạn chế nghiêm trọng quyền tự do được áp đặt thô bạo không cho công luận lấy một cơ hội phản biện, người em họ của tôi gọi điện nói rằng một đội làm truyền hình Thụy Sĩ đã đến Istanbul để làm một chương trình về hiến pháp mới và đang tìm kiếm những trí thức sẵn lòng phê phán hiến pháp trước máy thu hình: Tôi có biết ai đủ dũng cảm để làm việc ấy không? Tôi bỏ ra hai ngày tiếp theo rong ruổi qua thành phố - các trường đại học và các nhà xuất bản bách khoa thư, các đại lý quảng cáo và các phòng tín tức, đi từ nhà nọ sang nhà kia, cố tìm các trí thức có thể sẵn lòng phát biểu. Nhưng vì các cuộc điện thoại ngày đó - cũng như bây giờ - luôn bị giám sát, tôi buộc phải đi gặp từng ứng cử viên một, chỉ để rồi tất cả đều lần lượt từ chối. Bởi vì sự đàn áp trí thức của nhà nước và quân đội đã tương đương mức của Liên Xô, tôi cảm thấy rằng các nhà báo, nhà văn và những người tử tế khác từ chối lời mời của tôi là đúng, và tôi cảm thấy hết sức tội lỗi khi buộc họ rơi vào tình trạng tiến thoái lưỡng nan về đạo đức. Đội truyền hình nước ngoài, ngồi đợi trong một căn phòng ở Pera Palas, thậm chí còn bảo tôi rằng nếu bất kỳ ai đồng ý nói chuyện, họ có thể rọi đèn từ phía sau để làm tối các gương mặt. Cuối cùng họ nói nếu không có vị trí thức nào sẵn lòng nói chuyện với họ, họ sẽ phỏng vấn tôi thế chỗ (như trong Cuốn sách đen, khi không tìm thấy Celal, Galip nói chuyện thay cho anh ta), nhưng tôi không có lòng tin vào chính tôi và cũng không có can đảm.

Có quá nhiều phân mảnh của ký ức được đưa vào trong Cuốn sách đen theo một hình thức được biến đổi đôi chút mà nếu liệt kê ra ở đây thì sẽ là quá ngạo mạn. Nhưng tôi vẫn muốn mọi người biết rằng tôi đã nỗ lực tái hiện Nişantaşinhư tôi biết ngày ấy, rằng tôi đã chú ý đến tên các con phố, các đại lộ, không khí của chúng. Rằng việc Alaaddin là một người có thật chủ một cửa hàng có thật bên cạnh đồn cảnh sát là điều mà nhiều người biết qua các bài anh ta trả lời phỏng vấn trên báo sau khi cuốn tiểu thuyết được phát hành ở Thổ Nhĩ Kỳ. Tôi luôn luôn vui khi nhìn thấy những bài báo mà Alaaddin cắt ra trưng bày trên các cửa sổ và trong các góc cửa hàng, Cũng như tôi thích thú giới thiệu anh với các dịch giả (“Alaaddin này, đây là Vera; cô ấy sắp làm cho anh nổi tiếng ở Nga đấy!”) và thực tế là có những độc giả hiếu kỳ đến từ khắp thế giới để đi tìm anh. Với những ai đã giải được trò ghép những chữ cái đầu và tìm ra một tòa nhà tên là Nhà Pamuk ở chỗ tòa nhà Trái tim Thành phố tọa lạc trong cuốn tiểu thuyết, họ cũng sẽ đoán được rằng tôi đã sử dụng nhiều tình tiết khác trong cuộc sống của tôi theo cùng một cách, từ tiếng cót két của thang máy cho đến mùi của cầu thang bộ và những trận cãi cọ trong các gia đình Tây hóa. Sau khi cuốn sách được xuất bản, họ hàng của tôi, gây chuyện với cuốn tiểu thuyết cho đến câu cuối cùng, tiếp tục những vụ cãi cọ trong nhà như là một thể loại trò đùa hậu hiện đại, đầu tiên đưa nhau ra tòa vì những sự vụ tài sản rồi lại tụ tập với nhau trong các bữa ăn ngày lễ.

Bởi vì cuốn sách lấy bối cảnh những chốn nơi tôi trải qua tuổi thơ của mình và bởi vì nó kể câu chuyện về một người tầm tuổi tôi, dĩ nhiên tôi thường xuyên được hỏi có bao nhiêu phần của tôi trong con người Galip. Những chi tiết vụn vặt trong đời của tôi - những chuyến đi mua sắm, ngắm cửa hàng của Alaaddin qua cửa sổ, nói chuyện với Kamer Hamm thật, lủi thủi một mình những tối thứ Bảy, đi dạo ngoài phố ban đêm - có lẽ giống Galip. Nhưng nỗi cô đơn thuộc về bản chất của Galip, nỗi u sầu ngấm vào anh như một căn bệnh, và tình trạng u tối buồn thảm của cuộc đời anh thì không - tôi vui sướng nói rằng các vết thương của tôi không quá sâu. Tôi ganh tị với Galip về khả năng chịu đựng sự nhẫn nhục, sự nghiêm nghị và nỗi đau của anh, cũng như tôi ngưỡng mộ tính lạc quan lặng lẽ của anh về cuộc sống bất chấp tất cả những gì anh phải gánh chịu. Chính là vì không mạnh mẽ như Galip nên tôi đã trở thành nhà văn.

Tôi bắt tay vào viết Cuốn sách đen năm 1985 trong căn phòng ký túc bé xíu của tôi ở Đại học Iowa. Cửa sổ phòng tôi trông ra rừng, nơi đám cây sồi phát xạ ánh đỏ của mùa thu. Rồi tôi tiếp tục đến ở với vợ tôi trong khu nhà dành cho sinh viên ở Đại học Columbia, tại đây tôi tiếp tục viết cuốn sách bên chiếc bàn mua ở khu Harlem kê cạnh một ô cửa sổ trông ra Công viên Morningside. Mỗi khi ngước mắt lên, tôi sẽ thả mắt nhìn lối đi rộng rãi chạy dọc theo mép công viên nơi lũ sóc nhảy thoăn thoắt và những tay buôn ma túy cướp của khách bộ hành (kể cả tôi) và giết nhau ngay trước mắt tôi, và nơi mà người ta từng thấy Dustin Hoffman chờ vào vai trong phim Ishtar, một bộ phim thất bại não nề. Sau đó tôi làm việc trong một căn phòng chiều mét hai chiều mét tám trong thư viện Đại học Columbia, nơi chứa bốn triệu cuốn sách. Căn phòng của tôi, luôn luôn xanh khói thuốc, ở trên đỉnh tòa nhà trông ra sân trung tâm của trường nơi thường xuyên có hàng trăm sinh viên qua lại. Tôi tiếp tục viết cuốn sách trong căn hộ penthouse trên phố Teşvikiye Caddesi nơi tạo ý tưởng cho văn phòng bí mật của Celal (lò sưởi và sàn gỗ cót két cọt kẹt theo cùng một cách) và trên đảo Heybeliada, trong một căn nhà mùa hè mà về sau được bán đi (từ cửa sổ tôi có thể nhìn thấy rừng và bóng tối của biển ngoài xa). Từ căn hộ ở Erenköy, nơi tôi viết những trang cuối cùng, tôi có thể thấy hàng chục ngàn cửa sổ, và vào những đêm tôi hết sức hoan hỉ viết và hút hết gói thuốc này tới gói thuốc khác, tôi sẽ ngắm ánh sáng lam của ti vi lần lượt biến mất khỏi các ô cửa sổ. Hồi tưởng những ngày ấy, khi tai tôi quen với sự yên tĩnh của Istanbul (và tiếng lũ chó sủa xa xa, tiếng cây cối xào xạc, tiếng còi xe cảnh sát, tiếng xe đổ rác và tiếng những gã say); khi tôi muốn hút thuốc bao nhiêu tùy thích, và viết, tôi có thể thấy hồi ấy tôi hạnh phúc chừng nào - ngay cả khi tôi sống qua những khoái cảm và sợ hãi về sự rã rời tinh thần gây chóng mặt sẽ phủ xuống tôi lúc đêm dần về sáng, khi tôi lạc lối bên trong cái lõi bí ẩn của cuốn tiểu thuyết, cái lõi mà đôi khi còn đóng kín ngay cả với tôi.

❀ ❀ ❀

[1] Türkan Şoray (sinh năm 1945): diễn viên điện ảnh Thổ Nhĩ Kỳ.

[2] Mesnevi: tập thơ của nhà thơ Hồi giáo Rumi (1207-1273) chứa đựng nhiều triết lý Hổi giáo.

[3] Shahname: thiên đại sử thi của nhà thơ Ba Tư Ferdowsi (940-1020), tác phẩm có tâm quan trọng chính yếu trong văn hóa Ba Tư.