Đi xem phim ở Istanbul
Bộ phim Nữ hoàng Cleopatra được công chiếu rộng rãi khắp thế giới vào năm 1964, nhưng, như thường lệ, mãi hai năm sau đó, chúng tôi - những người sống ở Istanbul - mới có cơ hội được xem vai diễn của Richard Burton và Elizabeth Taylor. Ngày ấy, vài năm sau khi được công chiếu các bộ phim mới đến với chúng tôi, bởi vì các nhà phân phối Thổ Nhĩ Kỳ không trả nổi khoản tiền Hollywood đòi cho đợt chiếu phim ra mắt, nhưng điều này không làm nhụt đi lòng khao khát của Istanbul dành cho những viên ngọc mới nhất của văn hóa phương Tây. Trái lại, khi đọc chuyện ngồi lê đôi mách mới nhất về chuyện tình cảm giữa Burton và Taylor, và thấy những tin tức và ảnh khêu gợi của những cảnh lộ liễu nhất trong Nữ hoàng Cleopatra, dân Istanbul sẽ sốt ruột thở dài nói, “Ôi, không biết khi nào nó mới chiếu ở đây.”
Nghĩ lại về cái ngày xem Nữ hoàng Cleopatra lần đầu tiên ấy, cái mà tôi nhớ nhất - và điều này cũng đúng đối với một số xuất phẩm nặng ký khác của Mỹ - không phải bản thân bộ phim mà là sự hào hứng khi xem nó. Tôi nhớ Liz Taylor - người gợi ra không phải hình ảnh Nữ hoàng Cleopatra mà là sự nghiệp điện ảnh chói sáng của chính bà trong cảnh hàng trăm nô lệ khiêng ngai vàng của bà với nghi lễ thành kính; tôi nhớ đám thuyền chèo căng buồm trên biển của trường quay Panavision, chứ không phải Địa Trung Hải, xanh sẫm, và nhớ Rex Harrison, người tương hợp với hình ảnh của riêng tôi về Julius Caesar, dạy con trai Octavian của ông cách đi lại và cư xử xứng với hoàng đế. Nhưng hơn cả, tôi nhớ tôi ngồi tại chỗ của mình mà nhìn những giấc mơ riêng bày ra trước mắt, từ những tấm màn đến góc xa nhất, và, trong cùng khoảng không gian đó, bản thân mình bước vào cõi tồn sinh.
Tôi biết giải thích thế nào về những gì diễn ra trong khoảng không gian đó? Như hầu hết tầng lớp trung lưu Tây hóa của Thổ Nhĩ Kỳ và hầu hết mọi người thuộc thế hệ tôi, tôi rất hiếm đi xem phim “trong nước”. Khi ra rạp, tôi muốn tất cả những điều bình thường - chìm mình trong ảo vọng, bước vào một câu chuyện trong bóng tối, và bị hóp hồn bởi những con người đẹp đẽ ở những nơi chốn đẹp đẽ - nhưng cũng là để đối mặt với phương Tây và để vui vẻ khi ở đó. Về nhà, tôi sẽ lặp lại bằng tiếng Anh những lời khinh miệt mà người anh hùng đẹp trai, máu lạnh đó thốt ra trong cảnh ly kỳ nhất. Như nhiều bạn cùng trang lứa, tôi hết sức chú mục đến cách anh ta gấp khăn tay trước khi nhét vào túi, cách anh mở chai whiskey, và cách anh chồm tới trước mồi thuốc cho phụ nữ; tôi cũng để ý những phát minh mới nhất của phương Tây, chẳng hạn đài bán dẫn và lò nướng bánh mì. Dẫu từng chinh phục toàn bộ vùng Balkan và vây hãm Vienna, dẫu đã đọc toàn bộ sách của Balzac qua các bản dịch tiếng Thổ được Bộ Giáo dục tài trợ, người Thổ chẳng bao giờ có được tiếp xúc gần gũi với đời sống riêng tư của phương Tây như trong rạp chiếu phim.
Điều này khiến việc đi xem phim cũng vui như đi du lịch hay nhậu nhẹt: Trong phim, chúng tôi đến đối mặt với Người Khác. Mọi thứ đều sẵn sàng để khiến cuộc gặp gỡ này căng thẳng. Mắt chúng tôi không muốn nhìn gì khác; tai chúng tôi không dung thứ tiếng sột soạt của giấy gói hay tiếng nhai hạt tóp tép. Chúng tôi đến ngồi ở chỗ này để quên đi phiền muộn, để quên câu chuyện đau đớn đó là quá khứ và tương lai của chúng tôi, và quên đi những âu lo câu chuyện này mang lại. Để dành trọn bản thân cho hình ảnh của người khác, và câu chuyện của họ, chúng tôi sẵn lòng từ bỏ bản thân mình, ít nhất trong một lúc. Như một cái khung có thể biến một bức tranh son dầu thành một báu vật, bóng tối của rạp phim loại trừ mọi thứ khác để đóng khung chúng tôi và những ảo vọng của chúng tôi.
Bảy năm trước khi xem Nữ hoàng Cleopatra, khi tôi mới năm tuổi, có một người đàn ông mà chúng tôi gọi là “ông chiếu phim” đến bãi đất trống gần căn nhà mùa hè của chúng tôi. Ông có một cái máy kỳ lạ: một máy chiếu xách tay mà ông bày biện trên một cái bàn. Trả cho ông năm kuruş là bạn có thể nhòm qua một lỗ nhỏ, quay một cái cần và xem một phim dài chỉ ba mươi giây. Tôi còn nhớ đã xem nhiều cảnh trong các bộ phim cũ lắp ráp qua quýt theo cách này, nhưng tôi không hề nhớ mình đã xem gì. Còn lại trong tâm trí tôi chỉ là cảm giác ngây ngất sau khi chờ đến lượt mình, được chui vào dưới tấm vải đen phủ cái máy để ngăn ánh sáng và lần mò tìm cái lỗ nhòm trong bóng tối. Chúng tôi không chỉ đến mặt đối mặt với Người Khác trong rạp chiếu phim: Cái chúng tôi xem khiến mọi thứ dường như siêu phàm trong phạm vi một khoảnh khắc.
Đây là lý do tại sao - bất kể câu chuyện là gì - cái Người Khác ưa trêu đùa của rạp chiếu phim đánh thức khao khát của chúng tôi: về tình bạn, những vui thú của cuộc sống thường ngày, hạnh phúc, quyền lực, tiền bạc, và tình dục, và dĩ nhiên về việc đào thoát khỏi tất cả những thứ này và những đối lập của chúng. Tôi nhớ sự hiếu kỳ và đê mê của mình khi săm soi những bức ảnh tạp chí chụp Liz Taylor trong vai Cleopatra bán khỏa thân đằm mình trong một bồn tắm sữa tuyệt diệu. Lúc đó tôi mười hai tuổi, và thân thể ngôi sao điện ảnh của bà đã kéo tôi vào một thế giới mới mẻ của tội lỗi và khao khát. Nỗi băn khoăn lo lắng của tôi ấy là do những cảnh báo đáng sợ của các giáo viên trung học, những bạn bè lo sợ về chứng lao phổi, và báo chí phổ thông: Phim, cũng như thủ dâm, làm hại não của trẻ em và làm hỏng mắt chúng, và cái thế giới ảo một khi đã nắm thóp được chúng có thể không bao giờ buông chúng ra và do đó cắt lìa chúng khỏi thực tại.
Ắt hẳn là để làm loãng bớt mối nguy và hào hứng của những cuộc gặp gỡ với Người Khác mà dân Istanbul của thời kỳ Nữ hoàng Cleopatra có khuynh hướng nói chuyện trong khi xem phim. Một số cảnh báo cho người anh hùng thánh thiện về kẻ thù mà chàng không thấy ở sau lưng chàng; một số khác tuôn ra lời lẽ nặng nề đối với các nhân vật phản diện, nhưng hầu hết sẽ thảng thốt la lên bất cứ khi nào những người trên màn ảnh phô bày một thói quen hay thực hiện một nghi thức gây sốc toàn diện: “Nhìn kìa! Cô gái kia ăn cam bằng dao và nĩa!” Điều này tạo ra một mức độ lạ lẫm mà ngay Brecht cũng không bao giờ hình dung nổi, và đôi khi nó còn mang một màu sắc quốc gia chủ nghĩa. Khi Goldfinger, bao quanh là những vũ khí và thiết bị công nghệ tối tân nhất, mời James Bond thuốc lá Thổ Nhĩ Kỳ, nói rằng đây là thuốc lá ngon nhất thế giới, nhiều người xem phim thậm chí còn vỗ tay hoan hô kẻ phản diện. Ở những cảnh mà các nhà kiểm duyệt Thổ thấy quá dài và những cảnh yêu đương mà họ đã cắt tất cả những hình ảnh khiếm nhã, sự căng thẳng yên lặng trong khán giả những lúc đó sẽ biến thành những trận cười đùa rộ lên.
Có những khoảnh khắc mà dục vọng như gần đến nỗi có thể sờ được - sống động như những giấc mơ đẹp trên màn ảnh nhưng đủ thực để khước từ chúng - và có lẽ chính là nhằm nhắc nhở chúng tôi rằng chúng tôi không cô độc và ngồi trong bóng tối một cách vô ích mà đang ở rạp với đồng bào của mình nơi người ta chèn vào màn năm phút giữa giờ, màn này ở Istanbul chúng tôi gọi là Giải lao. Tục lệ này là để cho những người bán hàng u buồn len lỏi giữa các lối đi để bán kem hay bắp rang còn những khán giả nghiện ni cô tin thì đốt thuốc; mặc dù phương Tây đã bỏ những màn giữa giờ này từ lâu rồi nhưng tôi vẫn phải nói đôi điều với các vị trưởng giả ẻo lả hay phàn nàn rằng giải lao giữa giờ không cần thiết, rằng chúng hủy hoại sự trọn vẹn của bộ phim, bởi vì cá nhân tôi nợ chúng rất nhiều - tính cả bài viết này.
Cách đây năm mươi năm, trong giờ Giải lao ở nơi mà bây giờ chúng ta gọi là Emek Sinemasi (Rạp Lao động) và ngày đó được gọi là Melek Sinemasi (Rạp Thiên thần), cha và mẹ tôi, mỗi người đi cùng đám bạn của mình, đi ra sảnh, và họ gặp nhau lần đầu ở đây. Vì sự tồn tại của tôi là nhờ vào cuộc gặp gỡ tình cờ này ở rạp chiếu bóng, tôi không có lựa chọn nào ngoài về phe với những nhà văn đã nói quá hùng hồn về món nợ của họ đối với môn nghệ thuật này.
