Tôi thường nghĩ rằng thảm họa mang người ta lại gần với nhau. Trong những trận cháy lớn của Istanbul thời thơ ấu và sau trận động đất năm 1999, thôi thúc đầu tiên của tôi là đi tìm người khác để chia sẻ những gì tôi trải qua với họ. Nhưng lần này, khi ngồi đối diện màn hình ti vi trong căn phòng nhỏ gần bến phà - trong một tiệm cà phê mà những người đánh xe ngựa, khuân vác và bệnh nhân lao phổi thường lui tới - xem tòa tháp đôi sụp đổ, tôi cảm thấy cô đơn cùng cực.

Truyền hình Thổ phát trực tiếp ngay sau khi máy bay đâm tòa tháp thứ hai. Đám đông nho nhỏ trong tiệm cà phê im lặng sững sờ nhìn những hình ảnh khó tin chớp nhóa trước mắt, nhưng họ dường như không bị chấn động quá mức. Có một lúc tôi muốn đứng dậy nói: Tôi cũng từng sống giữa những tòa nhà ấy, từng đi dạo trên những con phố ấy không một xu dính túi, đã gặp những con người trong các tòa nhà ấy, đã từng sống ba năm trong đời tôi ở thành phố ấy. Nhưng thay vì vậy tôi cứ im lặng, như thể mơ về con đường dẫn mình vào một im lặng thẳm sâu hơn bao giờ hết.

Không chịu đựng nổi những gì thấy trên màn hình nữa, tôi bỏ đi ra đường hy vọng sẽ tìm thấy người khác có cảm giác giống mình. Một lát sau, trong đám người chờ phà tôi thấy một phụ nữ khóc. Bằng vào cung cách của người phụ nữ ấy và vẻ biến đổi của chị, ngay lập tức tôi có thể nhận thấy chị khóc không phải vì có người thân yêu ở Manhattan mà bói vì chị nghĩ sắp tận thế. Khi còn bé, tôi đã nhìn thấy nhiều phụ nữ cũng khóc quẫn như thế khi cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba đe dọa biến thành Thế chiến thứ ba. Tôi cũng đã trông thấy những gia đình trung lưu Istanbul tích lũy hàng túi đậu lăng và mì ống trong bếp nhà họ. Quay lại tiệm cà phê, khi câu chuyện dần được sáng tỏ trên màn hình ti vi, tôi chăm chú xem như mọi con người khác trên thế giới.

Một lát sau, khi lại cuốc bộ trên phố, tôi chạm mặt một trong số những hàng xóm của mình:

“Ông Orhan, ông thấy không? Người ta ném bom nước Mỹ.” Ông giận dữ thêm vào, “Mà cũng đáng đời.”

Ông già này không theo một tôn giáo nào; ông sống bằng nghề làm vườn và sửa chữa vặt, và vào các buổi tối ông uống rượu và cãi cọ với vợ; ông chưa xem những cảnh gây sốc trên truyền hình; ông chỉ nghe nói rằng mới có một hành vi thù nghịch xảy ra đối với nước Mỹ. Mặc dù sau ông hối vì mấy nhận xét giận dữ ban đầu, còn lâu ông mới là người duy nhất mà tôi nghe thấy bộc lộ quan điểm đó. Điều này bất chấp thực tế rằng - như ở nhiều nơi khác trên thế giới - sự ghê tởm hành vi khủng bố tàn bạo này là giống nhau. Tuy nhiên, sau khi nguyền rủa những kẻ mang lại chết chóc cho bao nhiêu người vô tội, họ sẽ thốt ra từ nhưng và bắt đầu lên giọng phê phán ám chỉ hoặc công khai về tư cách cường quốc toàn cầu của Mỹ. Có lẽ rằng khi một thảm họa vừa mới xảy ra, sau khi những kẻ khủng bố vì muốn kích động sự phân hóa giả giữa những người Thiên Chúa giáo và đạo Hồi mà đã giết bao nhiêu mạng người vô tội, mà ta lại đi tranh cãi về vai trò của nước Mỹ thì thật không phù hợp mà cũng không thể chấp nhận được về mặt đạo đức. Nhưng trong trạng thái bừng bừng của cơn giận dữ chính đáng, một số người có thể tuôn ra những quan niệm quốc gia chủ nghĩa có thể dẫn đến việc giết chóc nhiều người vô tội hơn nữa: Và như vậy, họ mời mọc một phản ứng.

Chúng ta đều biết rằng nếu chiến dịch này càng kéo dài, quân đội Mỹ càng tìm cách thỏa mãn đất nước của mình bằng cách giết thêm người vô tội ở Afghanistan và những nơi khác, sự căng thẳng nung nấu giữa phương Đông và phương Tây sẽ càng thêm trầm trọng, và do đó rơi vào cái bẫy của những tên khủng bố đích thực mà chiến dịch này muốn trừng phạt. Hiện tại sẽ là đáng trách về mặt đạo đức nếu ai đó cho rằng vụ khủng bố tàn bạo này là phản ứng trước sự thống trị thế giới của Mỹ. Tuy nhiên, cần phải hiểu được tại sao hàng triệu người sống ở các quốc gia nghèo và bên lề, đã mất thậm chí cả quyền tự định hình lịch sử của mình, lại cảm thấy giận dữ đến vậy đối với Mỹ. Điều này không có nghĩa chúng ta cho rằng sự giận dữ của họ có thể biện minh được. Quan trọng là phải nhớ rằng nhiều quốc gia theo đạo Hồi và Thế giới Thứ ba dùng thái độ bài Mỹ để bao biện cho những khiếm khuyết dân chủ và củng cố chế độ độc tài. Khi Mỹ kết đồng minh với những xã hội khép kín như Ả rập Xê ut, quốc gia tuyên bố rằng dân chủ và theo đạo Hồi là không thể hòa hợp, thì điều ấy chẳng có ích gì cho các quốc gia đạo Hồi đang nỗ lực thiết lập chế độ dân chủ thế tục. Cũng rất tương tự như vậy, thái độ chống Mỹ nông cạn hơn mà ta thấy ở Thổ Nhĩ Kỳ cho phép các quan chức lẵng phí và biển thủ tiền do các tổ chức tài chính quốc tế tài trợ và che giấu khoảng cách giàu nghèo ngày càng rộng. Nhiều người ở Hoa Kỳ ủng hộ chiến dịch này vô điều kiện, chỉ vì họ muốn thể hiện ưu thế quân sự của họ và dạy cho bọn khủng bố một “bài học” mang tính biểu tượng, và một số người còn vui vẻ thảo luận về những địa điểm có thể bị ném bom kế tiếp như thể họ đang chơi trò chơi điện tử, nhưng họ phải hiểu rằng những quyết định ban hành giữa chiến sự nóng bỏng chỉ có thể làm gia tăng sự giận dữ và cảm giác tủi nhục của hàng triệu người ở các quốc gia theo đạo Hồi nghèo trên thế giới trước một phương Tây tự cho mình là thượng đẳng. Người ta về phe với bọn khủng bố không phải vì đạo Hồi, cũng không phải vì nghèo, mà là vì cảm giác tủi nhục cùng cực trong khắp Thế giới Thứ ba.

Chưa khi nào trên thế giới khoảng cách giàu nghèo lại rộng như bây giờ. Người ta có thể lập luận rằng các quốc gia giàu trên thế giới tự mình thành công và do đó chẳng phải có trách nhiệm gì đối với cái sự nghèo của thế giới. Nhưng cũng chưa bao giờ đời sống của người giàu được phơi bày cho người nghèo của thế giới như ngày nay thông qua truyền hình và phim Hollywood. Ai đó có thể nói rằng người nghèo cũng có thể luôn luôn biết về huyền thoại các ông vua bà hoàng của họ. Nhưng trước đây chưa bao giờ những người giàu và người có quyền lực khẳng định lý lẽ, và quyền của mình một cách mạnh mẽ như thế.

Một công dân bình thường sống trong một quốc gia nghèo, theo đạo Hồi, phi dân chủ sẽ, giống như một công chức vất vả kiếm sống trong một nước vệ tinh Xô viết trước đây hay ở bất kỳ quốc gia Thế giới Thứ ba nào, quá biết rằng nước mình chỉ có một phần nhỏ của cải thế giới ra sao; anh ta cũng biết rằng anh ta sống dưới những điều kiện khắc nghiệt hơn nhiều so với đồng nghiệp ở phương Tây, và cuộc đời của anh ta sẽ ngắn ngủi hơn nhiều. Nhưng chuyện chưa kết ở đó, vì đâu đó trong tâm trí anh ta có nỗi nghi ngờ rằng chính cha ông của anh ta là những người chịu trách nhiệm cho sự đau khổ của anh. Thật là hết sức xấu hổ khi thế giới phương Tây hầu như không đoái hoài đến cái cảm giác tủi nhục tràn ngập của hầu hết con người trên thế giới, một tủi nhục mà những người ấy đã cố vượt qua sao cho không đánh mất lý trí hay cách sống hay lao vào con đường khủng bố, chủ nghĩa quốc gia cực đoan hay tôn giáo cực đoan. Các tiểu thuyết gia hiện thực huyền ảo trình bày sự ngu ngơ và nghèo khó của họ một cách cải lương, trong khi các nhà văn viết du ký tìm kiếm những thứ lạ lùng thì nhắm mắt trước cái thế giới riêng tư muộn phiền của họ, khi họ ngày ngày gánh chịu sự sỉ nhục với lòng thương cảm và những nụ cười đau đớn. Nếu phương Tây chỉ nhăm nhe đi kiếm cái lều nào, cái hang nào, hay thành phố xa xôi nào che giấu bọn khủng bố đang chế tạo quả bom kế tiếp thì hoàn toàn là không đủ, và cũng không đủ nếu chỉ ném bom cho chúng không ngóc mặt lên nổi; thách thức đích thực là phải hiểu đời sống tinh thần của những người nghèo, những dân tộc tủi nhục, không được tin cậy đã bị loại trừ khỏi tình huynh đệ.

Kêu gọi chiến đấu, những diễn văn sặc mùi quốc gia chủ nghĩa và những cuộc mạo hiểm quân sự bốc đồng chỉ đạt được những mục tiêu hoàn toàn trái ngược. Những hạn chế mới về thị thực mà các quốc gia phương Tây áp đặt lên những ai sống bên ngoài Liên minh châu Âu, những biện pháp kiểm soát hạn chế sự di chuyển của những ai đến từ các nước theo đạo Hồi hoặc các nước nghèo không thuộc phương Tây khác, sự nghi ngờ lan tràn đối với người theo đạo Hồi và tất cả những thứ không thuộc phương Tây, những công kích thô bỉ đánh đồng khủng bố và cuồng tín với văn minh đạo Hồi - với mỗi ngày mới trôi qua, chúng chỉ đưa ta xa cách hơn khỏi lập luận sáng suốt và khỏi hòa bình. Nếu một ông già nghèo xơ trên một hòn đảo ở Istanbul có thể nhất thời tán thành vụ tấn công khủng bố ở New York, hay nếu một thiếu niên Palestine mòn mỏi vì sự chiếm đóng của Israel có thể nhìn với vẻ ngưỡng mộ khi quân Taliban tạt a xít vào mặt phụ nữ, thì cái thúc đẩy họ không phải là đạo Hồi cũng không phải cái món ngớ ngẩn mà người ta gọi là cuộc chiến giữa Đông và Tây, cũng không phải sự nghèo khổ; mà đó là sự bất lực sinh ra từ sự tủi nhục thường xuyên, từ sự thất bại trong việc làm cho người ta hiểu mình, lắng nghe tiếng nói của mình.

Khi vấp phải phản đối, những người hiện đại hóa giàu có sáng lập nên Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ đã không chịu bỏ công hiểu tại sao người nghèo không ủng hộ họ; thay vào đó, họ thực thi ý chí của họ bằng những dọa dẫm về pháp lý, cấm đoán và trấn áp quân sự. Kết quả là cuộc cách mạng chỉ thành công nửa vời. Ngày nay, khi nghe người ta trên thế giới kêu gọi phương Đông gây chiến tranh với phương Tây, tôi sợ chúng ta sẽ nhanh chóng nhìn thấy thế giới đi theo con đường của Thổ Nhĩ Kỳ, nơi đã hầu như trải qua thiết quân luật liên tục. Tôi sợ rằng một phương Tây tự đắc, tự cho mình là đúng sẽ đưa cả phần còn lại của thế giới theo con đường của Người Dưới Hầm của Dostoyevsky, tuyên bố hai cộng hai bằng năm. Không gì nuôi dưỡng sự ủng hộ “người theo đạo Hồi” tạt a xít nitric vào mặt phụ nữ tốt hơn là việc phương Tây từ chối hiểu cơn giận của những kẻ dưới đáy.