Kiến trúc là môn nghệ thuật Ottoman thượng hạng, và nó vươn tới đỉnh cao với Thánh đường Selimiye ở Edirne[1]. Trong những năm bảy mươi, khi đang theo học kiến trúc ở Istanbul và còn bận tâm nhiều đến các nguyên tắc căn bản của những công trình kiến trúc Ottoman vĩ đại, đặc biệt những công trình do Sinan[2] thiết kế, tôi đã có một chuyến đi đặc biệt đến Edirne chỉ để chiêm ngưỡng nó. Thánh đường vẫn như tôi nhớ trong lần viếng thăm đầu cùng với cha tôi mười năm trước đó, dáng mái vòm đơn vĩ đại của nó vươn cao trên khoảng không gian mênh mông, ngự trị quang cảnh vùng này từ cách nhiều dặm. Không công trình Ottoman nào khác in dấu ấn lên một thành phố theo cách này. Mặc dù Edirne đầy những tòa nhà lịch sử đẹp như tranh vẽ, chúng dường như đều trông nhỏ bé hơn bên cạnh thánh đường này và mái vòm vĩ đại của nó. Sinan xây thánh đường này cho Selim Đệ nhị từ năm 1569 đến năm 1575, khi sức mạnh văn hóa và quân sự Ottoman đang ở đỉnh cao. Vào thế kỷ 16, khi các hoàng đế Ottoman xâm nhập châu Âu lần đầu, kinh đô giờ đã bị lãng quên này trở nên trung tâm - và biểu tượng - của kế hoạch đế quốc này.

Đế chế càng lớn mạnh, nhu cầu tìm kiếm trung tâm của nó càng thúc bách. Thánh đường Selimiye thể hiện thôi thúc trung tâm hóa của người Ottoman ngay từ trong thiết kế của nó, cũng như mọi công trình khác của Sinan và thật ra là mọi kiến trúc tôn giáo Ottoman vĩ đại: Giấc mơ muốn xây dựng một thánh đường thành - dù nhìn từ trong hay bên ngoài - một khối vĩ đại đơn nhất, với một mái vòm đơn ngự trị. Các thánh đường Ottoman vĩ đại của những thời kỳ trước, như những công trình giai đoạn đầu của Sinan, có vô số mái vòm nhỏ và bán vòm, và vẻ đẹp của chúng nằm ở sự phối hợp hài hòa giữa mái vòm lớn nhô cao không rõ ràng lắm từ trung tâm và các mái bán vòm, tháp chịu lực và trụ xung quanh nó. Với Thánh đường Selimiye, mà Sinan gọi là thành tựu đỉnh cao của mình, tham vọng bao trùm là thay thế sự hỗn độn này bằng một mái vòm khổng lồ. Những năm hai mươi tuổi, khi đang theo học kiến trúc, bạn bè trong lớp và tôi đều nhìn thấy giữa khao khát xây một mái vòm trung tâm và bộ máy kinh tế và chính trị tập quyền nhẫn tâm của đế chế có sự liên hệ với nhau. Nhưng trong một cuốn sách viết dưới tên ông do bạn ông nhà thơ Sai chấp bút, Sinan tuyên bố ông lấy cảm hứng từ Thánh đường Hagia Sophia.

Được dựng xung quanh mái vòm vĩ đại của Selimiye là bốn tòa tháp, những tháp cao nhất trong thế giới đạo Hồi; chúng cũng phản ánh các mối quan tâm trí thức sóng đôi định hình nên thiết kế của thánh đường: cuộc tìm kiếm một trung tâm, và khao khát về cân đối. Bên trong hai trong số các tháp giáo đường này là ba cầu thang riêng rẽ và không bao giờ giao nhau dẫn đến ba ban công riêng rẽ, một kỳ công về sự hòa hợp vốn tương đồng với bố cục phi thời gian của tòa nhà. Nhưng sau khi người ta lóa mắt trước sự cân đối quá mức của ngoại thất, thì vẻ cân đối đơn giản tinh khiết của nội thất hiện ra như một cú sốc. Cú sốc này tiết lộ chìa khóa bí mật đối với mọi tư duy kiến trúc Ottoman: ngoại thất hoành tráng bố cáo sự thịnh vượng và hùng cường của Đế chế Ottoman và sự vĩ đại vĩnh cửu của các hoàng đế cần phải được liên hợp với những không gian bên trong tinh khiết lôi kéo các tín đồ vào cuộc giao tiếp trực tiếp với Thượng đế. Cũng như với mọi thánh đường Ottoman vĩ đại khác, nội thất của thánh đường Selimiye lấy sức mạnh của nó không phải từ các bức tranh, vật trang trí và trang hoàng mà từ các đường nét tron tru, sạch sẽ. Bước vào bên trong nó là quên đi quyền lực, quyết tâm, của cải, và kỹ thuật bậc thầy của Đế chế Ottoman và các hoàng đế của nó và thay vào đó cúi đầu trước thứ ánh sáng huyền bí rọi vào qua vô số cửa sổ bé tí; là để nhìn vào sự giao nhau giữa ánh sáng và bóng tối và nhìn thấy trong đó sự nhỏ bé của con người. Nhưng đây không phải là một phong cách kiến trúc làm choáng ngợp khách tham quan bằng những đường thẳng đứng bóp nát tâm hồn; đó là một kiến trúc vòng khẳng định tính độc tôn của nhân loại - umma - và gọi ra tính giản đơn của sự sống và cái chết.

Khi chúng ta đứng bên trong công trình kiệt tác của Sinan, chính các cân đối hiển lộ và vô hình của ông thu hút ta; chính bố cục thượng hạng của thánh đường gọi ra sự hoàn hảo của Thượng đế trong vẻ tinh khiết mạnh mẽ và đơn giản của mái vòm, của đá để trần, và tám cây cột mỏng mảnh.

❀ ❀ ❀

[1] Edirne: kinh đô của Đế chế Ottoman từ 1365 đến 1453.

[2] Mimar Sinan (1490-1588): kiến trúc sư trưởng của Đế chế Ottoman, chịu trách nhiệm xây dựng hơn 300 công trình quan trọng.