Trên các bức tường ở các nơi ngã ba, ngã tư thành phố Hà Nội, người ta thấy dán những tờ yết thị màu vàng rộng bản có hai chữ lớn “TỰ ĐỘNG”.
Lại gần người ta sẽ nhận rõ, vẽ màu đỏ hai bàn tay gân guốc nắm chặt cái “volant”, và viết đè lên trên những dòng chữ đen sau này:
Tuần báo ra ngày thứ năm.
Có đủ các mục về chính trị, xã hội, thương mại, văn chương và phụ nữ, do các nhà văn có chân tài soạn.
Số đầu ra ngày 1-10-19... sẽ có những bài:
1) Mấy lời phi lộ của Tự Động.
2) Mỹ thuật và ô tô, của họa sĩ Nguyễn văn Duy.
3) Tôi làm thầu khoán, phóng sự của Trần đình Điển.
4) Nhan sắc, của cô Đỗ mộng Nga.
5) Đêm thu mơ màng, truyện ngắn của cô Song Thu.
6) Một đời, truyện dài của Đỗ như Phương.
Và nhiều bài khác rất hay, rất mới, rất vui của toàn các văn sĩ đã có tiếng tăm trong làng báo và làng văn.
Đón xem sẽ biết.
Ở phía bờ hồ Hoàn Kiếm, đứng trước tờ quảng cáo ấy, dán trên bức tường đầu trái một nhà ở phố Hàng Đào trông ra hồ, một bọn thiếu niên bình phẩm thành thạo về đủ phương diện mỹ thuật, chính trị văn chương:
- Họ vẽ hai bàn tay với cái “vô-lăng”, là ngụ ý nhiều lắm đấy. Hai bàn tay sắt đưa đường chỉ lối cho quốc dân, như hai bàn tay của người tài xế lái xe ô tô vậy.
- Lại màu đỏ nữa, ý nghĩa lắm: la main rouge. Trông hùng dũng lắm, mà mỹ thuật lắm.
- Cố nhiên! Trông ban biên tập có họa sĩ Nguyễn văn Duy kia mà!
- Nhưng mà sao lại mỹ thuật và ô tô nhỉ?
- Có lẽ đó là một bài văn hài hước hay trào phúng.
Có người mỉm cười nói:
- Thì hãy đợi báo ra rồi hãy bình phẩm có hơn không. Tôi thì tôi nghe chữ “tự động” như có nghĩa là ô tô.
Mọi người cười rộ. Một người láu lỉnh đáp:
- Phải, tự động xa, tự động xa. Nhớ ngày Nam Phong mới ra đời, ông Phạm Quỳnh cũng gọi xe ô tô là tự động xa. Biết đầu tự động đây lại không là tự động xa, và tờ báo Tự Động lại không chỉ là một tờ báo quảng cáo ô tô!
Tiếng cười lại phá lên một lần nữa. Một chàng đeo kính trắng ý chàng muốn khoe rằng ta giỏi chữ Nho, giảng nghĩa:
- Tự động là tự mình động đậy, tự mình chuyển động, không phải theo ai, không nhờ sức ngoài, không chịu ảnh hưởng ở ngoài sai khiến. Hai chữ “tự động” của người ta hay lắm đấy chứ. Báo Tự Động của người ta là một tờ báo tự lập, không sống về phụ cấp của chính phủ hay của một nhà tư bản nào. Tự hoạt động để sống một cách vẻ vang.
Hết bàn về tên báo, họ tán đến tên người:
- Nguyễn văn Duy, Trần đình Điển, Đỗ như Phương, toàn những tên mới lạ trong làng báo.
- Lại có cả một nữ sĩ nữa: nữ sĩ Đỗ mộng Lan.
Một người cười, đáp:
- Nữ sĩ có râu! Họ chỉ bịa, chứ làm quái gì có nữ sĩ nữ siếc gì.
- Thế cô Nguyễn thị Kiêm, cô Phạm thị Nga, cô Thụy An thì sao?
- Những tên ấy cũng bịa đặt cả đấy, chứ thực ra làm quái gì có cô Kiêm, cô Nga, cô Thụy An.
- Anh đa nghi quá!
- Không phải tôi đa nghi, nhưng tôi quả quyết rằng ở nước ta không có, hay chưa có nữ sĩ. Họ viết lách gì được? Đến chúng mình còn chả ra hồn, nữa là!
Câu chuyện đến đó thì tan. Mấy ông độc giả tương lai của báo Tự Động rủ nhau đi Gô-đa.
Trong khi ấy thì ở phố Đường Thành hẻo lánh, các nhân viên tòa soạn báo Tự Động làm việc để xuất bản số đầu kịp vào ngày đã định.
Từ hôm được phép ra báo, tòa soạn tạm kiêm trị sự hội họp ầm ĩ đã đến lần thứ tám thứ chín rồi, mà vẫn chưa tìm thấy tôn chỉ đích đáng.
- Thế nào ông chủ nhiệm?
- Thế nào? Còn thế nào nữa? Báo được phép xuất bản thì mình xuất bản. Có thế thôi; rõ rệt như ban ngày, giản dị như hai lần một là hai, còn bàn tán gì nữa.
- Nhưng tôn chỉ. Tờ báo phải có tôn chỉ. Anh ra báo để làm gì?
Nghe câu hỏi của Phương, Duy phá lên cười:
- Để làm gì? Lọ là anh còn phải hỏi! Về phần tôi thì tờ “Tự Động” ra đời chỉ cốt để quảng cáo cho hãng ô tô nhà tôi. Có thế mới nuốt trôi được hai trăm bạc phụ cấp của ông chủ hãng xe. Còn về phần anh và anh Điển thì mục đích viết báo hẳn là để đăng những truyện ngắn, truyện dài, những bài nghị luận xán lạn của các anh mà các anh đã không có hân hạnh được đăng lên trên các tờ báo cũng theo mục đích như tờ báo “Tự Động”, hay nói văn vẻ hơn, cũng thờ một tôn chỉ như tờ Tự Động của chúng ta, nghĩa là chẳng có chỉ gì ráo. Vả lại...
Phương cáu kỉnh hỏi gắt:
- Vả lại sao nữa?
- Vả lại xưa nay... lúc xin ra báo, người ta vẫn nêu bừa lên một mục đích vu vơ hay mập mờ để dễ được phép, rồi khi đã được phép, người ta viết đủ các thứ táp nham, hổ lốn. Tôi biết có tờ báo văn chương đăng toàn những bài bàn về chính trị, có tờ báo Nông-thương chưng toàn các mục văn chương khó tiêu, dịch những sách của Marcel Proust, Paul Claudel. Tôi thấy cả trên một tờ báo Y-khoa người ta viết kín hằng chục trang để cãi vã về hai thuyết duy tâm, duy vật nữa. Vậy thì trên tờ báo của ta mỗi cái ta muốn viết gì thì viết.
Tiên vỗ tay khen:
- Khá! Ăn nói ra dáng giám đốc một tờ báo lắm!
Bàn tán hồi lâu rồi ngã ngũ chia công việc ra như thế này. Tự Động có hai phần. Một phần rất ngắn, nói về ô tô để tờ báo có vẻ là một tờ báo ô tô. Như thế chính phủ và ông chủ hãng ô tô sẽ không bắt bẻ vào đâu được. Về phần ấy chữ tự động có nghĩa là ô tô, và riêng giám đốc Nguyễn văn Duy đứng chủ trương. Còn phần thứ hai thì giao hẳn cho chủ bút Đỗ như Phương trông coi. Phương và các biên tập trứ danh muốn viết gì thì viết: truyện ngắn, truyện dài, cả những bình phẩm văn chương nữa, tùy ý. Nếu buồn quá thì thỉnh thoảng Phương có thể nêu lên một vấn đề xã hội hay triết lý gì đó để cãi nhau với các báo khác cho vui. Ông chủ hãng ô tô có kì kèo lôi thôi rằng bài vở viết ra ngoài giới hạn một tờ báo ô tô, thì Duy sẽ bảo đó là mục đích câu độc giả. Độc giả có nhiều thì sự quảng cáo ô tô mới có công hiệu.
Về phần thứ hai này, nghĩa chữ Tự Động đã sai lạc hẳn đi rồi. Độc giả sẽ hiểu như những người đứng xem tờ quảng cáo trên kia, hoặc chẳng hiểu gì càng hay.
Thế rồi ngày mồng một tháng mười, như lời “kính cáo” gửi cho các bạn đồng nghiệp, Tự Động ra số đầu “chào quốc dân”.
Buổi trưa hôm ấy, tòa soạn đi lượn các phố để xem bán “báo nhà”: Duy cho bộ tham mưu đi xem xét tình hình bên địch. Bên địch đây hẳn là độc giả.
Mấy tiếng “Tự Động báo ơ” rao bằng đủ các giọng cao, thấp, đục, trong làm cho Điển sung sướng, cảm động, suýt ứa nước mắt. Chàng bảo Phương:
- Chữ Tự Động thế mà kêu!
Phương mỉm cười đáp:
- Kêu gì? Nghe chắc nình nịch. Nga nó bảo giá đặt là Tứ Đồng hay Tứ Đống thì dễ rao hơn nhiều, “Tứ Đồng báo ơ!” đấy, anh nghe có kêu hơn không?
- Không, tôi nói là ý nghĩa kêu, chứ không phải âm thanh kêu.
- Nhưng tên báo chỉ cần có âm thanh kêu mà thôi, vì âm thanh có kêu, người ta mới nghe thấy tiếng rao mà gọi mua chứ.
Duy thì thầm hỏi Tiên:
- Anh Lèng phèng phèng ơi, anh đã trông thấy người nào đọc hay mua báo nhà chưa?
Tiên mỉm cười chua chát, đáp lại:
- Chưa, anh ạ. Nhưng giá anh cứ gọi tôi là Tiên thì có lẽ dễ hiểu và tiện gọn hơn. Theo “état civil” của tôi thì tôi vẫn là người Việt Nam kia mà.
- Anh dở hơi lắm! Anh không biết rằng khi nào tôi gọi anh là Lèng phèng phèng là tôi yêu anh lắm, đấy hân hạnh cho anh lắm hay sao. Nhưng anh chẳng ưng cái tên kêu ấy thì thôi vậy.
Đi qua một hiệu sách, Duy đứng lại ngắm nghía ngăn tủ kính và bảo Phương:
- Đẹp! Báo nhà đẹp thực!
Cả bốn người cùng vào. Tiên hỏi cô bán hàng:
- Ở đây có bán báo Tự Động mới xuất bản số đầu?
Cô hàng vồn vã:
- Thưa ông, có đấy ạ.
- Thưa cô, báo ấy có khá không?
- Thưa ông, chúng tôi cũng chưa xem.
Duy gật gù bĩu môi:
- Thưa cô buôn bán phải cẩn thận. Thiết tưởng cô nên đọc qua xem báo có khá không, để biết mà buôn nhiều hay ít.
Cô hàng mỉm cười lấy lòng khách:
- Thưa các ông, cứ lấy bừa đi, bán không hết trả lại nhà báo. Có tờ báo chẳng bán nổi một số nào cũng chả sao. Vả chúng tôi biết trước thế nào được ý khách hàng. Dù báo, hay sách chẳng ra gì mà chạy thì cũng phải lấy nhiều để bán chứ.
Tiên mỉm cười nhìn các bạn rồi lại hỏi cô hàng:
- Vậy báo “Tự Động” cô đã bán được nhiều chưa?
- Thưa ông, bán được vài số rồi. Bao giờ cũng vậy, báo mới ra đời bán chạy lắm. Độc giả tò mò muốn biết mặt mũi tờ báo mới ra sao.
- Nó làm gì có mặt mũi?
Thiếu nữ nghe câu cợt nhả của Duy, liền quay ngoắt vào phía sau tủ bán hàng, rồi bảo một người làm công ra tiếp khách.
- Thưa cô, tôi mua một số.
Ai nấy trố mắt nhìn, Tiên cầm một hào gõ xuống tủ kính.
- Mấy xu một số, thưa cô?
Nghe người kia nói năng có lễ độ, thiếu nữ lại tươi cười tiếp chuyện:
- Thưa ông, có năm xu.
Có năm xu thôi. Một tờ báo đẹp thế này, dày thế này mà giá chỉ có năm xu thôi?
Vâng có năm xu thôi.
Trả tiền xong bốn anh em lại kéo nhau đi lượn phố. Bỗng thấy thiếu Tiên. Phương còn đương nhớn nhác trông tìm thì đã thấy Tiên ở một hiệu tạp hóa bước ra, tay cầm gói thuốc lá. Lúc đó có anh bé bán báo lớn tiếng rao: “Tự Động báo ơ!” Tức thì một cậu học trò nhỏ tay cắp cặp lại mua. Bọn Phương sung sướng nhịn thở đứng nhìn: Lần đầu bọn họ mắt trông thấy người mua “báo nhà”.
Từ đó, đi một quãng. Tiên lại vào hiệu mua thứ nọ thứ kia, rồi lại có người gọi mua báo “Tự Động”. Nhưng lần thứ tư cậu bé mua tờ báo xong, đem đến đưa cho Tiên mà bảo rằng:
- Thưa ông, ông nhờ tôi mua báo “Tự Động” cho ông. Vậy tôi mua đây.
Ai nấy ngẩn mặt không hiểu. Tiên mau trí đáp liền:
- Cậu lầm tôi với người khác rồi. Tôi có nhờ cậu mua hộ báo đâu.
Thấy cậu bé ngơ ngác nhìn quanh, chàng nói tiếp:
- Thì không tìm được người nhờ mua, cậu cứ giữ lấy mà đọc. Báo “Tự Động” hay lắm và có ích lắm đấy, tôi cũng đã mua một tờ đây, và đọc cẩn thận lắm rồi.
Vừa nói chàng vừa giơ tờ báo mua ở hiệu sách ra. Các nhà bỉnh bút báo “Tự Động” vì quá tin tài mình nên không ngờ vực mẩy may về sự man trá có nhân đạo của Tiên. Thấy bạn băn khoăn, áy náy, muốn gặp một người mua báo nhà, Tiên đã lập mưu, biếu dúi sáu xu vào tay mấy người qua đường và thì thầm nhờ họ lớn tiếng gọi mua báo “Tự Động”. Đó là cách Tiên khuyến khích ngầm anh em bạn thân.
Bữa cơm chiều, Duy và Điển ăn thêm được mỗi người một bát, lại uống mỗi người một cốc rượu nho đầy, và buổi tối ai ai cũng vui lòng hởi dạ thức rất khuya để viết bài số báo sau.
Một tuần qua, tòa trị sự tính phác các món chi thu như sau này:
