- Chưa kê bàn à, mợ?

- Nào cô ả, cô ấy đã dậy cho đâu.

- Thôi, mợ gọi thằng Uyên lên khiêng bàn với mợ cũng được. Để cho Nga nó ngủ. Tối qua nó thức khuya thì phải.

- Phải, nó thức khuya để làm bánh, tôi cũng biết thế. Nhưng nó không dậy thì lấy đâu ra bàn, lấy đâu ra ghế ngựa mà kê làm bàn ăn?

Phương cười:

- Ừ nhỉ! Còn phong lưu chán! Ờ mà tôi phải viết giấy mời thằng Rạng.

Vợ buồn rầu:

- Cậu mời nó làm gì?

- Cho nó tức.

Phương cười nhắc lại:

- Cho nó tức. Cho nó tức uất người lên.

- Việc gì nó phải tức?

- Lại không tức? Nó trông thấy bộ đồ ăn năm trăm bạc của mình mà nó lại không tức được?

- Ừ mà dẫu nó có tức nữa, như thế phỏng có ích gì cho mình không?

- Thì hãy trêu tức được nó.

- Để sinh thù oán thêm mãi vào.

Phương yên lặng ngẫm nghĩ rồi quả quyết mở ví lấy một cái danh thiếp viết mấy hàng chữ sau này:

“Nhân ngày sinh nhật vợ tôi, gọi là có bữa tiệc khá xoàng, mời cậu sang dự với chúng tôi cho vui và tiện thể mừng cho vợ tôi và tôi”.

Chàng đọc lại, mỉm cười:

- Hừ! Có mấy chữ ranh viết cũng không gọn. Thế mà mợ cứ khuyên tôi viết tiểu thuyết với đoản thiên.

- Cậu thử đọc tôi nghe nào.

- Mợ phủ chính cho nhé? Đây mợ đọc!

Phương đưa danh thiếp cho vợ xem, rồi chống hai tay vào hai bên sườn đứng ngắm một lượt năm gian nhà cổ, rộng thênh thang, đầy những cột gỗ to và nhẵn bóng với những kèo, những xà, những bẩy, những dấu chạm trổ tỉ mỉ công phu!

- Trong nhà cổ bài trí những đồ đạc kiểu mới! Mà thế này mới vệ sinh. Nhà chứa toàn một thứ không khí trong sạch, tha hồ hấp, tha hồ hít, không bao giờ sợ hết.

Vợ thở dài:

- Đã đến lúc quẫn bách về ở nhờ nhà thờ, cậu còn trêu tức nó vào làm gì. Nhỡ quá chén nó nói mỉa cho mấy câu, chỉ thêm khổ tâm.

- Thôi, hãy xếp chúng nó vào một bên, Lan ạ, mà nghĩ đến bữa tiệc đã.

Lan biết rằng những lúc đọc tên mình ra như thế là chồng mình hoặc cảm động âu yếm, hoặc bực tức đau đớn lắm. Nàng liền vui vẻ đáp lại:

- Phải đấy, Phương ạ, xếp hẳn chúng nó vào một bên, và quên chúng nó đi.

Lan đã quay xuống nhà, Phương còn dặn với:

- Nhưng thế nào cũng đưa ngay thiếp sang mời cậu Rạng nhé.

Đứng lại một mình, Phương mỉm cười, nghĩ tới tình cảnh riêng, nghĩ một cách thản nhiên, không buồn rầu hiện tại, cũng không nhớ tiếc thời dĩ vãng.

Phương là con trưởng một gia đình cự phú. Tuy nhà bốn anh em, nhưng phần gia tài chàng được hưởng cũng còn to lắm: một cái ấp ở Phú Thọ rộng tới ngoài ba nghìn mẫu vừa ruộng vừa đồi, và vài tòa nhà cho thuê ở thành phố Hà Nội.

Lan, vợ chàng, là con quan, nhà cũng giàu có chẳng kém nhà chàng.

Gặp thời kinh tế khủng hoảng. Nhưng nếu cần kiệm và nhút nhát thì cũng còn giữ vững được, để đợi thời khá hơn. Phương và Lan lại không thế. Hai người chỉ muốn làm to, chỉ muốn thi hành ngay bản chương trình đã cùng nhau phác định.

Cái ý chính trong bản chương trình ấy là nâng cao trình độ dân quê về đường vật chất cũng như về đường tinh thần.

Về đường vật chất thì điều thứ nhất Phương nghĩ tới là vấn đề nhà cửa và đường phố. Chàng nhờ một người bạn kiến trúc sư vẽ kiểu nhà thích hợp với dân quê, rồi bắt các nông phu điền tốt trong ấy làm theo. Nếu có quá tốn kém thì chàng chu cấp cho ít nhiều.

Hồi mấy năm 1928-1930, ai về chơi đồn điền của Phương cũng phải kinh ngạc, khi ngắm qua những đường đi rộng rãi, những phố xá sạch sẽ, và những nếp nhà lợp ngói, lợp tranh cao ráo, sáng sủa, hay khi tò mò để mắt tới những đứa trẻ y phục gọn gàng cắp sách đi học.

Dựng trên một đồi cao, dưới bóng mát rặng cây rọc và cây trẩu, nhà trường trong đồn điền thực là một học hiệu kiểu mẫu, thoáng, rộng, hợp vệ sinh. Đó là nơi học tập không những của con em cánh nông phu, mà cả của những người lớn tuổi, vì Lan nói với chồng rằng nàng không muốn trong ấp có một người nào không đọc được báo chí quốc ngữ.

Nếu vợ chồng Phương chỉ muốn có thế, chỉ muốn khắp người hàng ấp biết chữ và ăn ở theo vệ sinh thì sự khủng hoảng kinh tế dù mãnh liệt đến đâu cũng vị tất đã đánh đổ nổi công trình hợp nhân đạo của họ.

Nhưng hai người lại muốn tiến một bước quá dài. Thấy thóc lúa bị đình trệ không bán ra ngoài được, và hiểu rằng thế nào cũng phải rút bớt số điền tốt, - nghĩa là gây nên cái nạn thất nghiệp, - thoạt tiên Phương đã tưởng tìm ngay được thuốc chữa nổi cái bịnh nan y kia là để các nông phu trở nên tiểu điền chủ tạm thời. Họ chỉ việc nộp cho chàng đủ số tiền góp thuế hằng năm. Còn trâu bò, cày bừa thì họ phải bỏ tiền ra mua mà dùng, nếu họ không muốn thuê bằng một giá rẻ của chủ ấp.

Cố nhiên khi nào thời dư dật trở lại thì những ruộng chia cho bọn nông phu lại vẫn thuộc quyền sở hữu của Phương và bọn kia lại sẽ là hoặc những điền tốt ăn công, hoặc những người cấy rẽ chia lúa.

Vấn đề kinh tế Phương tưởng giải quyết như thế đã ổn thỏa lắm rồi. Ngờ đâu giá thóc gạo một ngày một hạ, bọn nông phu không kiếm đủ tiền ăn và tiền góp thuế. Đến nỗi họ phải tự bắt buộc trả lại ruộng chủ, tuy ruộng ấy đã hầu như là tư sản của họ.

Phương buồn rầu, chán nản, lo lắng.

Một hôm chàng hớn hở, sung sướng chạy vội về nhà bảo vợ:

- Lan ơi, giải quyết xong rồi.

Lan kinh ngac hơn:

- Giải quyết xong cái gì thế, mình?

Như nhát búa bổ nhập xuống củi, Phương đáp:

- Vấn đề khủng hoảng.

Rồi chàng thuật cho vợ nghe những ý tưởng vừa vụt nẩy nở trong óc chàng:

Chàng ra chợ chơi, gặp một người đàn bà gánh hai lường sơn đi qua. Chàng hỏi cách thức trồng sơn thì người ấy nói khó khăn lắm, vì số phận những người trồng và vặn sơn đều ở trong tay các lái buôn Tàu và Nhật: Họ muốn trả giá cao, hạ tùy ý; mình giữ giá thì họ bảo nhau không mua nữa, thế là đắt rẻ thế nào cũng phải bán cho họ.

Phương nói tiếp:

- Thì ra, mình ạ, một nguồn lợi lớn cho dân ta ở hạt Phú Thọ. Sao ta lại không mở mang các công việc trồng sơn, chế sơn và làm các đồ sơn dùng trong nước mà hiện ta phải mua ở ngoại quốc?

Trong một tháng trời, hai vợ chồng Phương với một người bạn kỹ sư hóa học thất nghiệp bàn soạn, phân chất sơn.

Thế là nửa năm sau, bao nhiêu đồi trước kia trong mía, trồng sắn, trồng khoai hay bỏ hoang đã xanh tươi những cây sơn mới lớn.

Và, trên một đồi rộng dựng lên rất mau san sát những dãy nhà lợp ngói. Đó là xưởng chế sơn của đồn điền Phương-Lan. Gần mười vạn bạc vốn để dành tiêu vào đó. Tiêu vào đó cả mười vạn vay thêm ở nhà ngân hàng bằng cách ký quỹ đồn điền.

Kết quả: thất bại!

Sự thất bại mau chóng đến nỗi chỉ bốn năm sau, đồn điền cùng các xưởng, các nhà máy đều bị chủ nợ tịch biên bán đấu giá.

Khi vợ chồng con cái rời ấp ra đi, Phương vui vẻ trỏ các đồn sơn bảo Lan:

- Mình ạ, sơn đã bắt đầu cắt được rồi đấy. Mà sơn ở xóm Trung lại có phần tốt hơn sơn Tiên Kiên.

Nga buồn rầu bảo cha:

- Cậu còn khen sơn tốt làm gì cho đau lòng. Tốt thì cũng thuộc vào tay người khác rồi.

Nghe con nói, Phương cười nói:

- Con vẫn không hiểu nghĩa đời người. Cậu mợ đã bao lần dạy con rằng mục đích sống ở đời là làm việc. Còn kết quả của việc ta làm, ta được hưởng hay người khác được hưởng phỏng có khác gì. Ta ngắm đồi sơn thấy tốt là ta đủ sung sướng nghĩ tới công trình của ta.

- Nhưng người khác đến chiếm một cách bất công để gia đình ta bị khốn đốn.

- Biết thế nào là bất công, mà việc gì ta khốn đốn. Điều cần nhất đối với cậu là người chủ đồn điền đến kế chân cậu chịu theo đuổi công trình của cậu. Thế là đủ rồi.