Về chiều, khi sân nhà hàn Nghị đã gần vắng hẳn, bỗng một người đàn ông đến gọi cổng. Người ấy gầy còm, xanh xao bẩn thỉu, hôi hám vận cái quần vải ta màu đất đồi và một cái áo hương bạc, rách, vá lung tung, trùm không kín một cái áo cánh lụa màu vỏ xó.
Cùng đi với người ấy, một đứa con gái chừng mười tuổi, làn tóc dài xõa hai bên vai đóng khung lấy khuôn mặt hốc hác, má hõm, mắt sâu, môi thâm nhợt. Thoáng trông, người ta có thể so sánh đứa bé với cái xác chết, nhất nó lại đứng im không động đậy, để mặc đàn ruồi bay vo ve, và bâu lên đầu, lên cổ. Nhưng nhìn kỹ thì người ta thấy nó cũng dễ coi và có lẽ sẽ trở nên đứa con gái nhan sắc nữa, nếu nó được ăn no, được mặc đủ.
- Các người vào có việc gì?
Nghe câu nói của anh gác cổng, người đàn ông giật mình, run sợ:
- Thưa cậu, tôi vào hầu quan, có việc...
- Việc gì?
- Thưa cậu, tôi đến bán hầu quan đứa con...
Người canh cổng cười:
- Bán hầu quan hàn con bé này ấy à?... Rõ đồ ma đói!
- Thưa cậu, cậu làm phúc cứ cho tôi vào hầu...
- Đấy thì vào. Rồi có bị tống cổ ra mới biết thân!
Im lặng, cái lưng khom khom cúi gò xuống, người kia dắt con qua ba lần cổng vào tới sân. Bốn năm con chó béo tốt, khỏe mạnh, dữ tợn chạy ùa ra sủa, khiến hai bố con đứng nép người vào bên tường hoa, và hốt hoảng cầm nón xua đuổi. Tiếng quát tháo ở trong nhà:
- Ăn xin thì ngồi ở cổng ngoài kia chứ, sao lại sồng sộc vào trong sân?
- Thưa cậu, tôi có phải ăn xin đâu. Tôi vào hầu quan hàn có tí việc.
- Việc gì?
- Thưa cậu, cho tôi vào hầu quan.
Ông hàn Nghị đương vui sướng đứng ngắm nghía đôi lộc bình sứ vẽ long ám vừa mua được bằng một giá rất rẻ. Nghe tiếng “hầu quan” có vẻ lễ phép, ông ta bước ra thềm hỏi:
- Cái gì thế, hở?
Người lạ dắt con lại gần khúm núm:
- Bẩm, con đem bán hầu quan...
- Bán cái gì?
- Bẩm... bẩm...
- Bẩm mãi! Bán cái gì?
Bẩm bán đứa con gái đây.
Ông hàn nhìn đứa bé, cất tiếng cười ha hả:
- Bán con nỡm này à?
Bà hàn nghe nói bán con cũng chạy ra rồi bảo chồng:
- Mua của khỉ ấy về, chỉ tổ tốn cơm, Ngữ ấy làm gì được?
Tuy bà ta nói thế, nhưng trong lòng nghĩ thầm: “Chà! Nhà nhiều việc, neo người. Chả gì nó cũng làm được gạo. Mà có tốn kém là mấy!” Liền cười hỏi người bố:
- Anh bán con bé này?
- Bẩm vâng.
- Bán, giời ôi! Anh hãy hỏi xem tôi có làm phúc nuôi cho không đã nào. Người gầy thầy cơm đấy, anh ạ. Hạng này ăn thì rất khỏe, nhưng chả làm được trò trống gì đâu.
Vừa nói, bà hàn vừa vỗ vào cái bụng ỏng của con bé như khi người ta mua con lợn, thử xem thịt có chắc không.
- Bẩm quan bà, con là học trò nghèo.
Ông hàn Nghị lại cất tiếng cười, nói khôi hài:
- Giá tôi có con gái kén chồng thì tôi đã ra cho hàn sĩ một câu đối thử tài!
Giữa lúc ấy, một người con gái y phục tân thời rất lịch sự từ cổng khoan thai bước tới. Ông hàn ngây người đứng nhìn, rồi hỏi:
- Ai đấy? Cô là ai?
Người kia đáp:
- Thưa cụ, tôi là con gái cậu mợ tôi.
- Cô nói gì, tôi không hiểu?
- Thưa cụ, cụ đã quên tôi rồi. Hôm nọ, cụ cùng ông tây lại đến chơi nhà tôi.
- À! Cô là con gái ông cả Phương!
- Vâng, chính thế.
Bà hàn vẫn ghét Nga. Bà cho con gái tân thời kia đã về làng để làm bại hoại cả thuần phong mỹ tục của làng đi. Vì thế, bà nguýt dài một cái, quay ngoắt vào trong nhà, lẩm bẩm:
- Đời thủa nhà ai lại con gái mặc quần trắng như có trở, để răng trắng ởn như vợ thằng ngô!
Ông hàn mỉm cười hỏi mỉa:
- Ý chừng cô muốn biết hôm nào bán đấu giá?
Nga nghiễm nhiên, thẳng thắn đáp lại:
- Không, thưa cụ, hôm nào bán thì mặc cụ chứ! Tôi chỉ đến bán cho cụ cái vòng vàng này thôi.
Ông hàn đỡ lấy, nói:
- Vàng thật đấy à?
Nga giọng khinh bỉ:
- Thực hay giả, cụ nhìn khắc biết.
Ông hàn nghĩ thầm: “Hoài quá! sao hôm nọ không xin tịch biên cả bộ tư trang của con bé!”
- Cô định cầm?
- Thưa cụ, cụ mua tôi cũng bán. Chẳng nói giấu gì cụ, cậu tôi vừa nhận làm thư ký một sở buôn ở Hà Nội. Lúc mới dọn nhà, thế nào chả tốn phí, vậy tôi đeo cái vòng này cũng là thừa, bán đi để giúp cậu tôi chút ít.
- Cô định bán bao nhiêu?
- Thưa cụ, giá vàng hẳn cụ chẳng lạ gì, vì nghe nói cụ mua luôn. Vậy cụ cứ cân lên thì biết giá đáng bao nhiêu. Còn tiền công làm vòng, tôi xin biếu cụ.
- À! Tưởng cần tiền thì cô để rẻ kia, chứ tính giá vàng thì còn nói làm gì.
Bà hàn ở trong nhà nghe nói cha con Phương sắp rời đi Hà Nội, thì mừng quýnh chạy ra hỏi thăm:
- Thế nào cô Nga, ông nhà ta ra ở Hà Nội đấy à?
- Thưa cụ vâng.
- Sao lại vội đi thế? Tôi đã định thong thả sang thăm ông bà, mà cứ bận mãi... Cô có cái vòng đẹp nhỉ?
- Thưa cụ, tôi đem sang bán cho hai cụ đấy ạ.
- Để mà dùng, chớ sao lại bán?
- Thưa cụ nhà tôi cần tiền tiêu.
Hàn Nghị vẫn xoắn lấy cái ý nghĩ buôn bán:
- Cần tiền thì bán rẻ đi một chút chứ lị!
Nga lạnh lùng:
- Thôi, cụ không mua thì thôi, tôi sẽ đem đi Hà Nội bán cho kim hoàn.
Bà hàn chừng muốn gia đình Phương chóng có tiền thu xếp rời làng đi ngay cho bà hết chướng mắt, nên bảo chồng:
- Sao ông không giúp cô ấy? Cô ấy đã bằng lòng bán theo giá vàng thì mua cho cô ấy. Đằng nào cũng là tiền để dành. Để vàng còn hơn để bạc.
Hàn Nghị ngẫm nghĩ:
- Cũng được. Nhưng giá vàng mới hạ, chỉ còn có năm mươi nhăm đồng thôi đấy.
- Thưa cụ, năm mươi tám đồng chứ.
- Có đâu!
- Nếu cụ bằng lòng mua thì tôi để rẻ cho cụ lấy năm mươi bảy đồng thôi.
- Thế cái vòng của cô có được một lạng không?
- Thưa cụ, già một lạng kia đấy. Nhưng tôi chỉ tính một lạng.
- Phải, phải trừ những chỗ hàn, gắn ra nữa chứ.
Cân xong, hàn Nghị nhất định chỉ trả năm mươi sáu đồng. Nga mỉm cười nhận tiền. Nàng chợt trông thấy gã thiếu niên nàng thường gặp trên đường làng với bộ âu phục “kinh niên” mà có lẽ anh chàng cho là hợp thời trang lắm.
Hàn Nghị thấy nàng đăm đăm nhìn vào phía trong nhà thì cũng quay lại:
- Kìa cậu hai, cậu chưa viết thư cho tôi à?
- Bẩm thầy, con sắp viết đây.
Nga chào ông bà hàn, toan quay đi. Lúc ấy người bán con lại mon men đến gần, lè nhè kêu van:
- Bẩm quan, quan thương cho chúng con.
- Anh định lấy bao nhiêu?
- Bẩm cho con bao nhiêu con cũng xin vâng.
Bà hàn kêu:
- Giời ơi! Nói đùa thế thôi, có cho không thì tôi nuôi làm phúc, chứ còn hòng tiền với nong thì đưa con đi nơi khác.
Nga tò mò hỏi:
- Thưa cụ, họ bán gì thế?
- Họ bán con. Đấy, cô có mua của quí ấy thì mua.
Nga đứng lại dịu dàng vuốt tóc con bé:
- Tên em là gì?
- Thưa cô, tên là Tuất.
- Em lên mấy?
- Thưa cô, con lên mười?
- À! Lên mười, tuổi tuất. Vì thế tên em là Tuất, phải không?
- Vâng.
- Em ngoan lắm nhỉ!
Bà hàn bảo Nga:
- Đấy, cô mua lấy mà nuôi.
- Thưa cu ai lại bán con?
Người bố nghe nói ứa nước mắt, nhìn Nga:
- Thưa cô, nhưng mà đói, cả nhà đói. Mẹ cháu mất rồi. Cháu còn hai đứa em nhỏ nữa.
Nga cảm động:
- Vì thế, bác đem bán bớt đi? Nhưng luật pháp cấm bán con. Kẻ nào bán con sẽ bị tù tội, bác có biết không?
- Này tôi đãi. Nga mở ví lấy đưa cho người đàn ông khổ sở ba hào, rồi không chờ người ấy cảm ơn, nàng chào ông bà hàn một lần nữa và quay đi thẳng.
