Duy ngồi bàn giấy soạn bài vở số báo sau, trong lòng vẫn còn căm tức nghị Hào. Chàng lẩm bẩm: “Được, rồi bảo anh Phương viết một bài tường thuật hài hước!” Nhưng chàng nghĩ ngay đến lòng nhỏ nhen của các nhà viết báo hay thù vặt hão huyền, và phá lên cười một mình.

Có tiếng gõ cửa, Duy không quay lại, dõng dạc nói:

- Cứ vào!

Người gõ cửa là Nga. Nàng tiến đến bên bàn đưa cho Duy một tập giấy rộng bản viết chữ phẩm tím mà nói rằng:

- Thưa bác người ta gửi bài đăng báo.

Duy đỡ lấy lẩm nhẩm đọc: “Cô Nga yêu quí...”

- Thư người ta gửi cho cô, chứ có phải bài đăng báo đâu?

Nga vờ kinh ngạc:

- Thế ạ, thưa bác?

- Giá cô gọi là chú thì còn có lý hơn. Tôi là em anh Phương cũng đã quá lắm rồi.

- Cũng được. Chỉ sợ gọi bác là chú, người ta lại tưởng bác là em cháu, vì trông bác cũng chẳng già gì.

Ít lâu nay Duy cũng để ý đến Nga. Và chàng lờ mờ hiểu rằng nếu chàng lấy vợ thì có lẽ không người nào xứng đáng địa vị bằng con gái bạn. Nga có cảm tình với chàng, chàng vẫn không biết, vì sống với nhau như trong một gia đình, đã dễ mà phân biết được sự thân mật với lòng yêu đương? Hay cứ hỏi thẳng Nga? Như thế vẫn thẳng thắn đối với bạn, thẳng thắn đối với người con gái mà mình yêu thầm.

Trước kia, Duy vẫn do dự ngần ngại, e cái chức trách trong gia đình sẽ làm tổn hại đến nghệ thuật của mình. Nay sự do dự ấy không còn nữa thì chàng lại sợ bị từ chối. Vì chàng thấy chàng già quá. Năm nay chàng đã hai mươi bảy tuổi, mà Nga mới chưa đầy hai mươi với bao vẻ xinh tươi mơn mởn.

Nhưng hôm nay nghe Nga bảo thẳng cho mình biết rằng mình không già, nghĩa là không già hơn nàng mấy, Duy vụt chứa chan hi vọng.

Thấy Duy ngây người ra nghĩ, Nga hỏi:

- Không đăng được à, thưa bác, thưa chú?

Duy cười:

- Thì vẫn cố nhiên là không đăng được. Ai lại đăng thư tình lên báo bao giờ.

- Thư tình à?

Duy lật xem tên ký:

- Trinh, Trương hay Trọng đấy?

Nga cũng cúi xuống nhìn.

- Dễ Trương.

Duy giọng mỉa mai:

- Sao lại còn dễ? Người ta gửi thư cho cô mà...

Nga nói tiếp luôn:

- Mà cháu không biết tên người ta.

- Vô lý!

- Chú không tin?

Nga liền đem truyện hàn Nghị, chủ nợ của nhà mình thuật sơ lại cho Duy nghe một lượt rồi hỏi:

- Lão hàn đến tịch ký bộ đề ăn tây, hôm bác về chơi nhà cháu ở làng Lũng Thượng, bác còn nhớ?

Duy mải đọc thư, không nghe rõ lời Nga, bỗng chàng hét lên cười:

- Ồ, văn chương hay lạ.

- Thế sao lại còn không đăng được?

Duy hỏi:

- Mà hình như cô có phúc đáp thư của nó.

Nga thản nhiên đáp:

- Có. Một lần.

Duy hơi tái mặt. Nga nhác nhìn thấy, mỉm cười:

- Trả lời chứ đã nhận lời đâu?

- Cậu, mợ biết thì sao?

- Thì sao. Cháu đã nói với cậu cháu rằng cháu trả thù cho cậu cháu. Nhưng, như thế cũng đủ rồi. Bây giờ cháu nhờ bác đăng hộ cháu câu này vào hộp thư: “Cùng ông Trương ở làng Lũng Thượng. Những bài văn ông gửi qua tay cô Đỗ Mộng Ngn, bản báo thư ký, xin sẽ lần lượt đăng báo”.

Duy cười lớn:

- Khá! Khôi hài khá lắm. Phải để cô chủ trương một mục vui cười mới được.

- Một mục vui cười trong báo Tự Động, trong Auto Revue?

- Chứ sao? Nhưng hắn ta có đọc báo của mình đâu, thiết tưởng giá có đăng câu của cô vào hộp thư, hắn cũng không biết.

- Thế thì bác xoàng quá. Bác chẳng hiểu khoa tâm lý một tí nào. Tờ báo có cô Đỗ thị Mộng Nga viết mà anh chàng lại không đọc? Tôi chắc, không những hắn ta mua một năm, mà hắn ta còn làm quảng cáo cho báo mình nữa kia.

Duy ngửng lên nhìn Nga, lòng vừa kính mến vừa yêu đương. Chàng toan ngỏ lời ướm hỏi xem Nga có thuận làm vợ mình không, thì vừa lúc ấy có tiếng gõ cửa. Rồi một người mạnh bạo bước vào phòng vừa cười vừa nói:

- Chào ông chủ nhiệm.

Duy nghĩ thầm: “Thôi, chết tôi rồi. Ông này mà đến chơi thì chắc chắn là mất hết một buổi sáng nghe chuyện mở báo”.

Như đọc được tư tưởng của Duy, ông khách hỏi luôn:

- Ông bận? Nếu ông bận, xin để khi khác tôi lại đến.

Duy muốn đáp: “Vâng, quả thực tôi bận”, nhưng chàng chỉ mỉm một nụ cười rất tự nhiên giơ tay mời:

- Ông ngồi chơi. Thưa không, tôi không bận gì hết. Tôi rất vui lòng tiếp chuyện ông.

- Thưa ông hôm nay nghỉ?

- Vâng, hôm nay thứ năm.

- Báo của ông ra hôm nay, tôi vừa mua một số đây.

Vừa nói chàng vừa giở ra một tập báo. Rồi cười nói tiếp:

- Ông đã biết đấy, tôi rất thích nghề báo, và báo nào tôi cũng mua, cũng đọc. Tôi đọc cả những truyện kiếm hiệp, kiếm tiên nữa. Nhưng tôi không mua năm báo nào hết. Tội gì phải không, thưa ông? Mình ở Hà Nội, nghe trẻ rao ngoài phố, gọi vào mua một số. Như thế có phải tiện không? Mà lại tránh được cái nạn mất báo, khỏi phải mất công viết thư lên tòa báo đòi số khác...

Chàng kéo một thôi về cái lẽ mất báo, về cách xếp đặt vụng về trong ban trị sự của hết thảy các tòa báo chữ Pháp và chữ Việt.

- Rồi ông xem, khi nào báo của tôi ra đời, ông sẽ thấy cách tổ chức khôn khéo hoàn toàn. Hiện giờ, tôi đương ở thời kỳ điều tra, nhận xét, khảo cứu.

Chàng rút ra một quyển sổ con, nói tiếp:

- Đây này, ở cả trong này, “projet” mở báo ở cả trong này.

Duy rùng mình, lo sợ vì biết thế nào Phúc cũng đem cái kế hoạch mở báo ra nói cho mình nghe trong khoảng ít ra là một giờ đồng hồ. Ở Hà Nội, và ở tỉnh lỵ các thành phố Phúc đã đi qua, dễ trong hầu hết các giới trí thức, ít ai không một lần được nghe Phúc bàn về cái kế hoạch mở báo của chàng.

Phúc là một vị giáo sư khoa học có giá trị tại trường trung học. Chàng đã tòng học bốn năm ở bên Pháp và đã đậu cử nhân khoa học. Về nước, chàng được bổ ngay giáo sư và lương tháng kể cũng đã cao, có lẽ đến gần ba trăm bạc.

Nhưng trong thời kỳ học tập bên Pháp cũng như ngày nay trong thời kỳ dạy học, chàng chỉ chuyên nghiên cứu có một thứ báo chí. Chàng nói với hết thảy các bạn bè và những chỗ quen biết rằng nghề gõ đầu trẻ, chàng chỉ theo tạm, nghề chính của chàng là nghề viết báo, mở báo kia.

Theo tạm nhưng cũng đã hơn mười năm nay rồi. Đã có người nói đùa bảo chàng: “Nếu ông cứ dự định mãi thì tôi e ông sẽ xuống âm phủ mở báo cho Diêm vương và quỉ sứ đọc!” Phúc mỉm cười đáp lại: “Thà dự định suốt đời còn hơn là hấp tấp, luộm thuộm như những ông chủ báo tầm thường”.

Thế là Phúc có dịp nói đến những sự sai lầm, những sự kém cỏi, những sự xoàng xĩnh của hết thảy các tờ báo trong nước. Nào báo này không có tôn chỉ rõ rệt, báo kia tòa soạn vô học. Nhưng, chàng chê nhất về cách xếp đặt vội vàng, và cái vốn bỏ ra làm báo quá ít ỏi. Chàng nói:

- Mới ti toe một vài vạn đã đòi mở báo hằng ngày. Với tôi thì ít ra phải sau mươi vạn, phải, sau mươi vạn. Ông cho là to à? Tôi chỉ cho là vừa đủ. Vì những tiền quảng cáo đã hết năm vạn.

Muốn tỏ rằng đó là một sự quan hệ, rất quan hệ trong làng báo từ xưa tới nay, Phúc tháo kính ra lau đi lau lại, rồi đeo ngay ngắn lên cặp mắt cận thị hấp háy. Đoạn, chàng hắng dặng bảo chủ nhà:

- Giá bác cho uống nước?

Thế là câu chuyện kéo dài tưởng không bao dứt. Cái công trình quảng cáo tương lai ấy, ở Hà-thành còn ai không biết. Kẻ thì cũng vĩ đại và khôn kéo thực, nhưng nếu có năm vạn bỏ ra làm quảng cáo cho một tờ báo quốc ngữ.

Lần này ở phòng giấy nhà báo “Tự Động” cũng như mọi lần khác, khi nói đến đặt giải thưởng xe đạp vòng quanh Đông Dương, Phúc đứng dậy giơ hai tay lên trần, như một người thi xe đạp chuyên môn gần về đến đích buông tay lái ra để đáp lại tiếng tung hô của quần chúng:

- Vòng quanh Đông-Pháp! Vòng quanh Đông-Pháp! Ông tưởng tôi không làm nổi?

- Cũng như cuộc vòng quanh nước Pháp?

- Chứ lại gì!

Và báo của ông sẽ là tờ báo “Match An-nam”.

- “Match” là tờ báo thể thao. Còn tờ báo của tôi sẽ là tờ báo chính trị, xã hội, kinh tế, đủ cả. Cuộc vòng quanh Đông-Pháp chỉ là một trong những phương pháp quảng cáo mà thôi. Ông cho là không thể được à? Có thể được lắm chứ! Đây này...

Phúc đến chỗ treo bức địa đồ Đông Dương và như đã hầu thuộc lòng đường lối, trỏ tay nói rất mau:

- Đây này, bắt đầu từ Hà Nội, ta đi một mạch lên Lạng Sơn rồi Hà Giang, qua Cao Bằng Bảo Lạc. Ta bỏ Bảo Hà vì đến Bảo Hà tắc tị không đi Lào Cai được. Rõ đáng tiếc, vì nếu có đường Lào Cai thì ta sẽ được cái thú leo qua Chapa đi Phong Thổ. Vậy từ Hà Giang ta xuống Tuyên Quang, Bắc Giang, Bắc Mục, rồi theo đường Phú Thọ, Hưng Hóa, Hòa Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa, Vinh, Hà Tĩnh, Huế, Tourane, Qui Nhơn, Nha Trang, Phan Thiết, Sài Gòn, Bạc Liêu rồi lại lộn lên Rạch Giá, Sa Đéc, mà sang Phnom Penh, quanh một vòng hồ Tonlésap, ngược lên Paksé, Savannakhet rồi qua Vinh ra Hà Nội. Đấy ông coi, có thể lắm chứ. Như thế chỉ từ 20 đến 24 đoạn đường là cùng. Giải thưởng vòng quanh Đông-Pháp của báo... Tên báo sẽ tìm sau. Hiện giờ tôi chưa nghĩ tên báo vội.

Ngừng một lát và không thấy Duy bàn tán điều gì, Phúc lại hỏi:

- Ông tưởng cuộc vòng quanh Đông-Pháp có đủ ầm tiếng ở Viễn Đông không?

- Ầm tiếng lắm chứ!

- Ta sẽ mời người Nhật, người Tàu, người Nam Dương quần đảo, Ấn Độ, Xiêm La đến dự cuộc thi. Cuộc vòng quanh Pháp quốc có những bậc khổng lồ thì cuộc vòng quanh Đông Dương cũng sẽ có những bậc khổng lồ: “les géants du tour”!

Duy ngước mắt đăm đăm nhìn đồng hồ treo, và trả lời.

- Vĩ đại thực!

Ba chữ “vĩ đại thực” chỉ có nghĩa “hơn mười một giờ rồi!” Nhưng Phúc nói đương thích, đương hăng, đương theo đà, khó lòng mà kìm được:

- Ấy mới là một phương pháp quảng cáo, còn những phương pháp khác cũng vĩ đại như thế. Thí dụ... chẳng hạn bây giờ tôi mời mấy ông thủ quân của hội bóng tròn kha khá ở Hà Nội và ở các tỉnh đến tôi bảo: “Tôi quyên vào mỗi hội hai nghìn bạc; các ông cố kén cầu thủ thực giỏi và luyện tập thực công phu để tranh giải nay mai”, thì ông nghĩ sao?

Phúc gật gù nhìn Duy nhắc lại...

- Vâng, thì ông bảo sao?

- Thì các báo hàng ngày, hàng tuần sẽ nức nở khen ông là một nhà mạnh thường quân, chứ còn sao nữa?

- Thì vẫn, nhưng tôi muốn khuyến khích thể thao, không phải chỉ để trở nên một nhà mạnh thường quân. Tôi muốn thể thao sẽ đưa làn sóng người từ nơi này sang nơi khác. Chẳng hạn, tháng này ở Nam Định có cuộc đá bóng long trọng, mà tất phải long trọng khi nào cầu thủ sẽ toàn là những tay như Lý huệ Đường hay ít ra cũng như Tương, Gòong, Ba Già, Penhong cả thì bao nhiêu người thích thể thao ở các nơi Hải Phòng, Hà Nội, Huế, Sài Gòn sẽ phải kéo nhau đi xem đá bóng hết. Mỗi người ấy sẽ là một độc giả của báo tôi, vì báo tôi ra riêng một số về cuộc đá bóng long trọng kia. Nói tóm lại...

Duy mừng thầm, vì đoán chắc rằng đã đến nói tóm lại, là gần hết. Phúc ngẫm nghĩ một giây, rồi nói tiếp:

- Nói tóm lại là hết các phương pháp, chỉ có một mục đích: tìm độc giả mới, gây độc giả mới, nghĩa là những người xưa nay không bao giờ mó đến tờ báo. Làm thế nào cho những người ấy phải đọc báo, đó là mục đích những phương pháp quảng cáo của tôi. Ông tính hiện giờ tờ báo nhiều độc giả nhất in ra có một vạn số. Như thế sống sao được? Nếu báo chí chỉ có thể có một vạn độc giả thôi thì rất vô lý. Nhiều người không đọc báo chí vì không biết đến nó. Bây giờ khắp nhân gian trong cõi Đông Dương đều biết rằng tờ báo của tôi, thì ít ra trong một nghìn dân số cũng được một người đọc báo, vị chi ít nhất cũng có hai vạn rưởi rồi.

Phúc nhìn đồng hồ, đứng dậy nói:

- Chết chửa! Gần mười một giờ rồi. Ông sắp xơi cơm chứ!

Duy vui mừng, nhưng vì phép xã giao, cũng đáp vơ vẩn một câu:

- Được ạ.

Tức thì Phúc lại ngồi xuống ghế hỏi:

- Ông tính có thể được không? Quảng cáo như thế có ầm tiếng lên không?

Rồi chẳng kịp để Duy trả lời, chàng nói luôn:

- Xong việc quảng cáo đến việc lập tòa soạn.

Duy nghĩ thầm:

“Nếu việc lập tòa soạn cũng chu đáo như việc quảng cáo thì chắc chắn đến một giờ mình mới được ăn cơm sáng”.

Quả chàng đoán không sai. Việc lập tòa soạn rất khó khăn. Vì sự kén chọn cẩn thận lắm. Trước hết, Phúc bắt đầu loại hết những người làm báo không lành nghề ra mà chàng tặng cho những lời quá cay nghiệt. Người này đối với chàng chỉ là một văn sĩ, giá để ngồi một xó tỉ mỉ soạn những pho tiểu thuyết tình ủy mị cho đàn bà đọc thì hơn là để viết báo. Người kia là một nhà ngâm sơn vịnh nguyệt ở trong một tờ báo chính trị. Lại còn nhiều nhà văn coi tờ báo như nơi hẹn hò với tình nhân, không còn kính nể gì độc giả nữa.

Phúc tiếp:

- Cái đó là một phần lớn lỗi ở chủ báo.

Thế là Phúc có dịp nói đến chủ báo. Chàng không khen một ai và chàng chê đủ về các phương diện những ông bạn “đồng nghiệp” tương lai của chàng. Duy mỉa mai nói đùa:

- Còn ông sau này chắc hẳn là một ông chủ báo hoàn toàn?

- Chưa chắc. Tôi chỉ biết công cuộc mở báo của tôi to lắm. Và các phương pháp dự định tôi đem ra bàn, ai ai cũng phải phục.

Cái bụng đói làm cho Duy trở nên hơi ác. Chàng nghiêm trang đáp:

- Thưa ông, dự định không phải hay chưa phải là thực hành. Còn như chữ phục, nghĩa rất rộng, không căn cứ sự đắc thắng ở chỗ có nhiều người phục được.

Phúc lạnh lùng đứng dậy cười gượng:

- Cũng có lẽ. Nhưng thôi, chào ông, tôi xin về kẻo trưa quá rồi.

Duy đứng dậy theo liền để tiễn ông “chủ báo” ra cửa. Muốn gỡ lại cái lỗi cố ý làm phật lòng khách, chàng tưởng nên khen một câu đưa đà để giữ mối cảm tình trong sự giao du. Chẳng ngờ vì câu khen ngợi đó, Phúc thích chí lại đứng nói luôn nửa giờ nữa về công cuộc mở nhà in và xây dựng tòa báo. Toàn là những công cuộc vĩ đại tốn phí hàng vạn, hàng chục vạn cả.

Khi trở về bàn giấy, Duy chua câu này vào cuốn sổ tay: “Tiếp khách trước bữa cơm, chớ nên khen ngợi”.