Lần thứ ba, ô tô tắt máy. Ngạc làu nhàu nguyền rủa, mở mạnh cửa xe nhảy xuống đường.
Ba người ngồi phía sau - một đàn bà và hai đàn ông - vẫn gục vào nhau mà ngủ.
Ngạc mở nắp che máy ra, lúi húi đứng vặn ốc tháo cái ống hút dầu xăng. Rồi thổi, rồi lau chùi, rồi lắp lại, rất là cẩn thận. Nhưng manivelle quay đã mấy chục vòng, có khi thuận tay, Ngạc xoay tít như chong chóng mà máy vẫn không chịu nổ cho. Ngạc thở dài chán nản:
- Xe với pháo!
Bỗng chàng hoảng hốt kêu:
- Trời ơi! Bộ lễ phục của tôi!
Rồi gọi:
- Điển ơi! Duy ơi!
Duy thong thả mở mắt vừa ngáp vừa hỏi:
- Cái gì thế, anh? Đến nơi rồi?
- Còn xơi! Thò tay vào túi xe lấy hộ tôi cái giẻ.
Duy nhăn mặt định ngủ lại:
- Anh lấy không được à?
- Tay tôi dây dầu bẩn lắm.
Duy chau mày lay bạn dậy:
- Điển!
Điển choàng thức giấc, hỏi:
- Lại chết?
Ngạc đáp:
- Ừ, lại chết.
- Đã bảo mà! Thế nào cũng phải chết một lần nữa mới đến nơi được. Sách đã dạy quá tam ba bận. Và thầy Tử gì, học trò đức Khổng Tử đã nói: “Tam tử nhi hậu thành”, nghĩa là ba lần chết rồi sau mới chịu đi cho.
Ngạc cười:
- Chữ đâu mà lắm thế? Lấy hộ tôi cái giẻ lau để trong túi áo xe.
- Chữa xe à?
- Ừ, chữa xe. Lấy mau hộ tị. Một vết dầu dây vào tay áo tôi, anh ạ.
Điển vừa đưa cái giẻ cho Ngạc, vừa nói:
- Ai bảo diện lễ phục vào?
- Nhưng trong giấy mời của anh Phương có đề rõ ràng chữ “Lễ phục”. Trong giấy mời anh có không?
Điển cười ngất:
- Giấy mời có chữ “lễ phục” nhưng tôi không có lễ phục. Anh ạ, sao thằng Phương nó đâm ra gàn thế nhỉ? Ở nhà quê thì có quái ai mà cũng bày vẽ lễ phục lễ phiệc, khiêu vũ khiêu viếc.
Xuyến đã thức giấc ngồi lắng tay nghe, rồi mỉm cười đáp:
- Chuyện!
Ngạc lau tay xong, cởi áo gấp cẩn thận rồi đặt lên đệm xe:
- Anh Điển, ra ấn ga hộ tôi một tí. Ấn mơm mớm thôi đấy nhé.
Yên lặng, Điển leo ra phía trước, ngồi vào chỗ lái xe. Nửa giờ sau, trong khi hai người vẫn còn đương hí hoáy nào tháo, nào lắp, nào thổi, nào lau, thì Duy đã từ bao giờ mang giấy và bút chì ra vẽ. Ngạc ngửng lên trông thấy, gắt:
- Trời ơi, anh còn vẽ được!
- Chuyện! Chín năm “Mỹ thuật” của người ta.
Ngạc thì thầm bảo Điển:
- Động một tí là nó giở chín năm trường Mỹ thuật của nó ra.
Xuyến vừa soi sương bôi sáp môi vừa hỏi:
- Anh Duy học chín năm ở Beaux Arts thực đấy à?
Duy, giọng tự phụ:
- Lại chả thực!
Mà kể thì cũng thực. Là vì học gần hết năm thứ hai và sau một cuộc cãi lý kịch liệt với ông giáo, Duy bỏ học. Nhưng ít lâu chàng lại xin vào lần thứ hai. Ông giáo vì mến tài nên bằng lòng. Nhưng lên năm thứ ba được năm tháng, vì một điều chẳng quan hệ mấy, Duy lại bỏ học.
Rồi ít lâu lại vào học. Lần sau cùng, Duy chính thức từ giã trường Mỹ thuật, vì chàng trúng tuyển kỳ thi ra.
Tính góp lại, thời kỳ học tập của Duy vừa đúng chín năm.
- Vô lý! chín năm!
- Ấy là kể cả nghỉ hè nữa đấy chứ nếu không thì làm quái gì đủ chín năm.
Xuyến nghiêng đầu sửa mái tóc, mỉm cười hỏi:
- Anh học vẽ chín năm, chắc là phải giỏi. Nhưng anh bắt đầu vào trường từ năm anh lên mấy?
- Từ năm mười bảy, hồi ấy tôi vừa đậu thành chung. Vị chi năm nay tôi hăm bảy.
Vừa nói Duy vừa ngã đầu chào, rồi tay cầm bút chì, tay cầm mảnh bìa và tờ giấy vẽ, chàng đi nhịp khiêu vũ và hát:
“Quand on a vingt ans,
L’Art est pour nous chose légère...
Nous n’y pensons guère
Qu’un doux passe-temps”
Điển đứng lên hỏi:
- Bài gì thế?
- Bài “La douceur de peindre”.
- Bài quỉ gì là bài “La douceur de peindre”? Họa chăng bài “La douceur d’aimer” trong một “phim” chiếu bóng cổ từ đời hồng hoang nào.
- Này, nhưng chữa xe làm gì nữa, lại đây xem tranh của tôi hơn. Các anh phải biết “Một công trình tuyệt tác!”
Điển và Ngạc chán nản ngồi xuống vệ đường dưới bóng một cây đế lớn. Duy đem tranh lại khoe:
- Đó, các anh coi: Dã man không? Vô nhân đạo không?
Xuyến bật buồn cười, từ trên xe nhảy xuống:
- Tranh gì lại có tranh dã man và vô nhân đạo?
Duy giơ tay trỏ xuống ruộng nói:
- Kìa! Xuyến trông.
Trong một thửa ruộng bên đường, dưới ánh nắng trời hè, hai người đàn bà lưng cúi gò, vai khoác giây thừng, kéo cái bừa do một người đàn ông đẩy. Những người đàn bà mặc rách rưới, đầu không nón, váy xắn cao quá đầu gối. Còn người đàn ông thì cởi trần, để lộ tấm thân màu đồng mắt cua, nhỏ thon nhưng đầy những bắp thịt rắn chắc nổi hẳn lên.
Ba người yên lặng, chậm chạp, uể oải bước từng bước trong nước bùn đặc sền sệt và đỏ lờ lờ. Mỗi lần rút chân lên, họ phải nặng nề, khó nhọc nghiêng mình về một bên. Tiếng “phòm phọt” theo liền như hậm hực muốn lôi cẳng họ xuống.
Bọn Ngạc ngây ngất đứng ngắm. Sự cảm động đè nén lên ngực họ, bóp thắt lấy cổ họ khiến họ tức hơi khó thở.
- Chỉ thiếu có tiếng “vạt”.
Câu bình phẩm của Xuyến làm cho ai nấy quay lại ngơ ngác nhìn nhau.
Khi ba người nhà quê đến gần, Duy hỏi:
- Làm ăn vất vả lắm, phải không?
Cả ba cùng dừng một lúc, tưởng như có cái hãm chung giữ mấy bộ giò lại. Hai người đàn bà ngửng đầu lên yên lặng nhoẻn miệng cười. Một người đã đứng tuổi và một người hình như còn trẻ lắm, chỉ vào khoảng mười bảy mười tám thôi, tuy đôi má hóp làm cho già, thoạt trông vội đoán lầm số tuổi. Sự nghèo đói, sự khổ sở thường giữ cái chức trách đánh thăng bằng tuổi con người, nhất là trong đám dân quê làm ăn lam lũ. Có khi đứng trước một chị bắt cua, bắt ốc chẳng hạn, ta không biết chị mới hai mươi hay đã ngoài bốn mươi rồi.
Không thấy họ trả lời, Duy lại hỏi:
- Không có bò ư?
Bác nông phu cười:
- Có bò thì người đã chả phải kéo.
- Nhưng ruộng của bác chỗ này lại không đến gần một mẫu à? Một thửa ruộng rộng như thế dễ đã mấy người có.
Người vợ gập đôi người lại mà cười, rồi bảo Duy:
- Nếu chúng tôi có ruộng liền bờ thì chúng tôi đã có bò, có trâu. Ruộng này của cụ hàn Nghị tổng tôi đấy, ông ạ.
- Cụ hàn thì hẳn giàu lắm chứ?
- Còn phải nói! Kia kìa, ông coi.
Người ấy giơ tay trỏ về phía làng bên cạnh, nói tiếp:
- Dãy nhà gạch ấy là dinh cơ của cụ hàn.
- Giầu thế sao không có trâu, bò, lại phải dùng người thay vào.
Người đàn bà buồn rầu cúi xuống kéo bừa và thở dài đáp lại:
- Chúng tôi thuê trâu của cụ hàn, chẳng may để trâu chọi nhau, chết.
Duy nói tiếp:
- Vì thế các bác phải thay trâu để cày đền ruộng cho ông hàn, phải không?
Ba người không trả lời, yên lặng kẻ đẩy, người kéo bừa trong ruộng nước. Xuyến nhìn Duy, mặt hầm hầm tức giận.
- Dã man!
Giữa lúc ấy có tiếng reo.
- À, tìm ra rồi!
Duy quay lại. Ngạc và Điển đương nhảy múa ở đầu xe.
- Cái gì thế?
- Tìm thấy rồi. Tìm ra vì sao xe chết rồi.
- Vậy vì sao?
- Vì hết dầu xăng mà quên chưa đổ thêm.
Người nhà quê ngửng đầu lên nhìn hỏi Duy:
- Các ông đi chơi đâu thế?
- Chúng tôi đến làng Lũng Thượng.
Người kia trỏ ra trước mặt:
- Làng Lũng Thượng kia rồi. Ấy chính làng cụ hàn Nghị.
Rồi hai vợ chồng và con gái ngây người đứng nghe tiếng máy ô tô bắt đầu nổ.
