Một-o

Thành phố H là một thương cảng lớn ở phía bắc tỉnh Hoài, nơi này tuy không phồn vinh bằng thành phố W, nhưng về mặt chính trị và văn hóa thì có lẽ còn quan trọng hơn thành phố W. Quân phiệt, quan liêu, chính khách là đặc sản của thành phố H, bất kể nơi nào ở Trung Quốc, hình như cũng không có nơi nào sản sinh ra nhiều những kẻ này bằng nơi đây —— điều này đại khái là có liên quan đến lịch sử. Tiên sinh Duy Gia! Anh đại khái đều biết vị Đại tướng quân họ Lý mượn quân nước ngoài để dẹp loạn Thái Bình Thiên Quốc, ông chủ Vương mở tiệm cá, Đoàn Chấp chính ăn chay niệm Phật... những nhân vật nổi tiếng này chứ? Nơi sinh ra những nhân vật nổi tiếng này chính là thành phố H.

Đây là chuyện ngoài lề, bây giờ tạm thời nói với anh về chính sự của tôi.

Tôi trải qua cuộc sống đi ăn mày, không biết thế nào lại phiêu bạt đến thành phố H. Đi khất thực trong thành người ta thường cho tiền đồng —— Quang Tụ thông bảo —— là nhiều, mà cho cơm thì ít. Đi khất thực ở vùng quê thì không giống vậy, đại khái lúc nào cũng cho gạo hoặc cơm nguội, hầu như không cho tiền. Đi khất thực trong thành có một cái lợi, chính là không có mối nguy hiểm từ chó. Chó trong thành tuy có đấy, nhưng sự chú ý đối với kẻ ăn mày lại không dữ dội bằng chó ở vùng quê. Đây là kinh nghiệm của tôi.

Một hôm, tôi đi ăn xin đến một tiệm tạp hóa tên là Thụy Phúc Tường, trước cửa có đứng một lão già râu ria hơn năm mươi tuổi, ông ấy nhìn tôi một cách kỹ lưỡng, rồi hỏi tôi rằng:

"Năm nay cháu bao nhiêu tuổi rồi? Còn trẻ thế này việc gì mà không làm được, sao cứ nhất định phải đi ăn mày? Cháu họ gì? Người ở đâu?"

Tôi nghe những lời của ông ấy, không kìm được nỗi buồn từ đáy lòng trào dâng, dòng lệ ràn rụa tuôn rơi. "Còn trẻ thế này việc gì mà không làm được, sao cứ nhất định phải đi ăn mày?" Câu nói này thực sự khiến tôi đau lòng vô cùng! Chẳng lẽ tôi vì không muốn làm việc nên mới đi ăn mày sao? Tôi làm việc gì đây? Ai cho tôi việc để làm? Ai ép tôi phải sống cảnh ăn mày? Tôi muốn vì ăn mày mà phải chịu đựng những lời chế nhạo của người ta ư? Tôi còn trẻ mà muốn ăn mày sao? Tôi còn trẻ mà đường đường lại đi ăn mày, đường đường chịu sự chế nhạo của người ta... Ôi chao! Nỗi bi ai vô tận của tôi biết giãi bày cùng ai đây? Ông trời ơi! Than ôi!...

Lão già thấy tôi khóc lên, thì vô cùng kinh ngạc, bèn lại hỏi:

“Cháu khóc cái gì chứ? Có chuyện gì đau lòng sao? Sao không kể cho ta nghe một chút nào?”

Tôi bèn đem thân thế của mình cùng nguyên nhân bị ép phải đi ăn mày kể lại cho ông nghe từng năm mười. Tôi làm vậy không phải hy vọng ông có thể thương xót tôi, cứu giúp tôi, mà chỉ vì trong lòng đau buồn cực độ, luôn muốn giãi bày một chút, bất kể ông có hiểu và đồng tình hay không, điều đó không phải là thứ tôi quan tâm. Hơn nữa từ trước đến nay tôi vẫn đinh ninh cho rằng, muốn người có tiền thương xót người nghèo, bày tỏ sự đồng tình với người nghèo —— điều này phần lớn chỉ là ảo tưởng, là ảo tưởng không có kết quả. Có lẽ trên thế giới có vài vị đại từ đại bi làm việc thiện, nhưng đối với họ thì tôi hoàn toàn không ôm hy vọng. Tiên sinh Duy Gia! Đây có lẽ là thành kiến của tôi, nhưng thành kiến này là có nguyên do của nó.

Lão giả nghe xong lời tôi nói, biết tôi là một học sinh, lại thấy tôi rất thành thật, liền đề nghị tôi đến hiệu của ông làm học đồ. Ông nói, hiệu của ông vẫn có thể dùng thêm một người, nếu tôi bằng lòng, ông có thể giữ tôi lại học nghề, để khỏi chịu cảnh đau khổ phiêu bạt. Ông còn nói, ngoài cơm ăn áo mặc ra, ông còn có thể cho tôi một ít tiền tiêu vặt. Ông lại nói, nếu tôi có thể tận tụy làm việc, thành thật học hỏi cho tốt, ông nhất định sẽ cất nhắc tôi. Ông còn nói thêm một vài điều hay ý đẹp khác... Bản thân tôi vốn biết làm học đồ cũng không phải là chuyện dễ dàng gì, hoặc giả chẳng còn được sự tự do của cuộc đời kẻ ăn mày nữa, nhưng vì những đau khổ phải chịu đựng khi làm kẻ ăn mày quá nhiều đành phải quyết định nghe theo lời lão già, nếm thử mùi vị làm học đồ. Thế là tôi từ một kẻ ăn mày một bước biến thành học đồ.

Đây là chuyện vào khoảng tháng tám.

Lão già họ Lưu, tên Tĩnh Trai, tiệm tạp hóa này chính là do ông mở. Việc kinh doanh của tiệm tạp hóa, so ra thì ở thành phố H có thể tính là bậc trung, vẫn rất hưng thịnh. Trong tiệm vốn có hai người làm, cộng thêm tôi nữa, liền thành ba người. Nhưng tôi là học đồ, hai người họ có bậc cao hơn tôi, có quyền sai khiến tôi. Có một người họ Vương, tính tình rất hiền lành, đối xử với tôi khá tốt; nhưng có một người họ Lưu —— là người cùng tộc với chủ quán —— vô cùng tệ hại! Cái "oai" của hắn, có lẽ có thể nói là lớn hơn cả cái oai của tỉnh trưởng tổng trưởng nữa, thái độ của hắn đối với tôi cực kỳ tệ, tôi có hơi không tốt ở điểm nào, hắn liền nói những lời chế nhạo, hoặc là mắng mỏi —— tôi cùng hắn làm việc chung hai năm, phải chịu đựng sự ức hiếp của hắn quả thực không ít! Nhưng biết làm sao đây? Hắn cao hơn tôi một bậc, hắn là chưởng quỹ tiên sinh, còn tôi là học đồ...

Tiên sinh Duy Gia! Cuộc sống của học đồ, anh đại khái cũng rõ. Thời gian năm đầu tiên của học đồ hầu như không làm việc trong tiệm, đều tiêu tốn vào việc châm thuốc rót trà và quét dọn đóng mở cửa tiệm. Học đồ phải thức dậy sớm hơn chưởng quỹ, bởi vì phải mở cửa quét dọn, sắp xếp mọi thủ tục. Khách hàng đến, học đồ tuyệt đối không dám lơ là, vội vàng giống như đón tiếp thần tiên vậy, cung kính châm thuốc rót trà, hai bàn tay hết sức cẩn thận lại cẩn thận, tỉ mỉ lại tỉ mỉ, chỉ sợ có chỗ nào sơ suất. Chưởng quỹ tiên sinh đối đãi với học đồ, giống như học đồ nhỏ hơn hắn mấy lần vậy. Lúc chủ vui vẻ, thì lúc đó còn miễn cưỡng qua loa được; giả như lúc tính tình của chủ không tốt nữa, thì lúc ấy gọi là sống dở chết dở, không có lấy một chút cơ hội thoải mái. Chủ của tôi, nói một câu thành thật, đối xử với tôi xem như vẫn khá tốt, không có chỗ nào quá mức hà khắc.

Tổng cộng tôi làm học đồ ở Thụy Phúc Tường được hai năm, cuộc sống học đồ trong hai năm này, so sánh mà nói, đương nhiên tốt hơn cuộc sống ăn mày rất nhiều. Thứ nhất, cái bụng không phải chịu đói; thứ hai, không bị chó ức hiếp; thứ ba, bớt chịu sự bức bách của gió mưa. Khi có thời gian rảnh, tôi còn có thể đọc sách, viết chữ, học vấn cũng có chút tiến bộ. Dĩ nhiên những cuốn sách tôi đọc lúc bấy giờ, đều giới hạn ở sách cũ, chứ không có cơ hội tiếp cận sách mới.

Trong hai năm sống cảnh học đồ, tôi lại cảm thấy đạo đức của thương nhân, dù thế nào đi nữa, cũng không thể tốt được —— bản thân thương mại không khiến thương nhân có đạo đức tốt được. Mục đích của thương nhân đương nhiên là muốn kiếm tiền, muốn thu được lợi nhuận từ hàng hóa, nếu không thể thu được lợi nhuận, thì thương mại sẽ không có lý do để tồn tại. Bởi vì muốn kiếm tiền, nên phàm là phương pháp và thủ đoạn có thể kiếm tiền, đương nhiên đều phải cố gắng tận dụng tối đa; đến mức phải dùng những phương pháp và thủ đoạn xảo quyệt để kiếm tiền, thì còn nói gì đến đạo đức nữa?

Có một lần, một người nhà quê đến cửa tiệm chúng tôi mua vải, đại khái là sắm của hồi môn cho con gái. Ông ta nói với chúng tôi, ông ta muốn mua loại vải hoa Dương Tiêu tốt nhất; Lưu chưởng quỹ của chúng tôi lấy xô vải này ra cho ông ta xem, ông ta nói không hợp kiểu; lấy xô vải kia ra cho ông ta xem, ông ta lại nói không đẹp; kết quả, cho ông ta xem hết rồi, hoàn toàn không có xô vải nào vừa ý ông ta. Lưu chưởng quỹ của chúng tôi sốt ruột không biết làm sao, bèn bảo ông ta đợi một lát; Lưu chưởng quỹ đi ra phía sau lấy một xô vải hoa Dương Tiêu vừa nãy đã cho ông ta xem, dùng giấy quý bọc lại thật kỹ càng, làm ra vẻ vô cùng trang trọng mang ra cho người nhà quê xem, đồng thời nói với người nhà quê rằng:

"Loại còn tốt hơn xô này, dù anh đi đến bất cứ nơi nào, cũng không tìm ra được đâu. Loại vải hoa Dương Tiêu này là hàng Mỹ, chúng tôi tự tay vận chuyển từ Thượng Hải về đấy. Chỉ có điều giá cả đắt hơn nhiều, sợ rằng anh không nỡ bỏ ra số tiền cao thế này đâu..."

Người nhà quê nhìn đi nhìn lại xô vải hoa Dương Tiêu được bọc bằng giấy đẹp này, sờ rồi lại sờ, dường như có vẻ rất thích thú, vội vàng nói:

"Món hàng này tốt, hàng không chê vào đâu được! Sao các ông không mang ra sớm hơn chứ? Tôi đã đến mua hàng, chẳng lẽ tôi còn sợ giá cao hay sao? Bây giờ lấy xô này đi, xin tiên sinh gói ghém cẩn thận giúp tôi, để trên đường đi tôi không bị làm nhăn nhúm là được!"

Tôi đứng bên cạnh nhìn thấy, suýt chút nữa bật cười thành tiếng. Nhưng tôi cuối cùng vẫn nén tiếng cười vào trong bụng, không dám cười phát ra ngoài; nếu như làm lộ mất trò hề này, thì tôi không gánh nổi trách nhiệm đâu.

Tiên sinh Duy Gia! Những chuyện như thế này nhiều lắm! Chúng ta xem những chuyện thế này như trò cười, cũng chẳng sao cả; nhưng từ đó chúng ta có thể nhìn ra thương mại là thứ gì, đạo đức của thương nhân ra sao.

Học đồ bình thường đều ba năm mới tốt nghiệp, hay có thể nói là xuất sư, tại sao tôi ở bên trên lại nói mình chỉ trải qua cuộc sống học đồ có hai năm? Tiên sinh Duy Gia! Anh nhất định sẽ nảy sinh thắc mắc như vậy, bây giờ xin mời anh nghe tôi kể tiếp đây.