Chicago, ngày 1 tháng 10 năm 189—
Pierrepont thân mến: Mẹ con đã về đến nhà bình an vào sáng nay và bà dặn đi dặn lại bố phải bảo con đừng học hành quá sức, còn bố thì muốn dặn con đừng có học quá ít. Lý do thực sự chúng ta gửi con đến Harvard là để con tiếp thu chút ít vốn tri thức dồi dào và quý giá ở đó. Khi người ta truyền dạy kiến thức, con đừng có rụt rè, mà hãy vươn tay ra chớp lấy một phần thật lớn vào mỗi lần, vì bố muốn con phải nhận được phần trọn vẹn của mình. Con sẽ thấy rằng học thức hầu như là thứ duy nhất nằm vương vãi tự do trên đời này, và cũng là thứ duy nhất mà một kẻ có thể vác đi bao nhiêu tùy theo sức mình. Mọi thứ khác đều đã bị vặn vít chặt cứng và cất mất cái tuốc-nơ-vít rồi.
Bố đã không có được những điều kiện như con thời trẻ, và con cũng không thể có được những điều kiện như bố. Có những người học được giá trị của đồng tiền bằng cách chẳng có một xu giắt túi rồi phải bươn chải để cạy vài đô-la ra từ hàng triệu đô-la đang nằm rải rác ngoài kia; và có những kẻ học được điều đó bằng cách được để lại cho năm chục ngàn hay đại loại thế rồi đem ra tiêu xài cứ như thể đó là khoản thu nhập năm chục ngàn một năm. Có những người học được giá trị của sự thật bằng cách phải làm ăn với những kẻ dối trá; và có những người bằng cách đi học Trường Chúa nhật. Có những kẻ thấu hiểu sự khốn nạn của rượu chè nhờ có một người cha nát rượu; còn có những kẻ nhờ có một người mẹ hiền. Có người thu nhận học thức từ những người khác, từ báo chí và các thư viện công cộng; có người lại lấy nó từ các giáo sư và những mảnh da cừu—chẳng có gì khác biệt lớn lao lắm trong cách con tóm được thứ đúng đắn bằng một đòn khóa cổ, miễn là con tóm được và bám chặt lấy nó. Cái vỏ đựng chẳng có ý nghĩa gì sau khi ánh mắt đã bị nó thu hút, và cuối cùng thì nó cũng vào sọt rác mà thôi. Chính chất lượng của món hàng bên trong mới là thứ lên tiếng, một khi chúng đã bước vào nhà bếp và đến tay người nấu.
Con có thể muối một chiếc giăm-bông bằng muối khô hoặc bằng nước muối ướt pha gia vị, và khi làm xong, con sẽ có được món ăn khá ngon dù theo cách nào đi nữa, miễn là con bắt đầu với một chiếc giăm-bông lành lặn. Nếu không phải thế, thì dường như chẳng có sự khác biệt lớn lao nào trong cách con muối nó—cái que thử giăm-bông thế nào cũng đâm trúng vào chỗ ươn quanh phần xương. Và cũng chẳng có sự khác biệt nào trong việc con nhồi bao nhiêu đường và nước ngâm cầu kỳ vào một kẻ nào đó, hắn ta vẫn hoàn vô dụng trừ khi bản chất bên trong phải lành lặn và ngọt ngào.
Điều đầu tiên mà bất kỳ nền giáo dục nào cũng phải mang lại cho một người chính là nhân cách, và điều thứ hai mới là kiến thức. Đó là điểm khiến bố có chút hoài nghi về cái trò đời đại học này. Bố không tính bắt đầu lên lớp dạy đời con đâu, bởi vì bố biết một thanh niên có cốt cách tốt sẽ tự răn đe bản thân mình còn gay gắt hơn bất kỳ ai khác có thể làm, và cậu ta rất thường xuyên bị đẩy chệch khỏi con đường đúng đắn chỉ vì có kẻ cứ chỉ trích nó theo một cách sai lầm.
Bố nhớ hồi còn là một cậu bé, mà ngẫm lại thì bố cũng không phải là đứa trẻ tồi tệ gì cho cam theo chuẩn mực của trẻ con, lão Doc Hoover bỗng nổi cớ cho rằng bố nên gia nhập nhà thờ, và lão đã dọa cho bố sợ mất vía suốt năm năm trời bằng cách hỏi thẳng tắp bố ngay giữa lớp Trường Chúa nhật rằng bố có muốn được cứu rỗi hay không, rồi sau đó còn rình rập bố sau buổi lễ để cầu nguyện cùng bố. Dĩ nhiên là bố muốn được cứu rỗi, nhưng bố không muốn được cứu rỗi một cách công khai đến thế.
Khi một đứa trẻ có được một người mẹ hiền, nó sẽ có một lương tâm trong sạch, và khi đã có lương tâm trong sạch thì nó chẳng cần phải có ai dán nhãn điều gì là đúng hay sai cho mình nữa. Giờ đây, khi mẹ con đã đi xa và sợi dây ràng buộc đã được cắt đứt, tự nhiên con sẽ phải đối mặt với đủ mọi cảm giác mới lạ từng phút từng giây, nhưng nếu con chỉ cần dùng một chút lương tâm làm que thử, và dò dẫm vào một thứ trông có vẻ ngọt ngào lành lặn ở lớp vỏ bên ngoài, xem thử con có moi ra được mùi chua chát nào từ quanh phần xương hay không, thì con sẽ ổn thôi.
“Lão Doc Hoover đã hỏi thẳng tôi ngay giữa lớp Trường Chúa nhật rằng tôi có muốn được cứu rỗi hay không.”
Bố rất mong con trở thành một học giả giỏi, nhưng bố càng mong con trở thành một người đàn ông lương thiện và đàng hoàng hơn. Và nếu con tốt nghiệp với một lương tâm lành lặn, bố sẽ chẳng bận tâm lắm nếu tiếng La-tinh của con có vài chỗ thủng. Có hai phần trong nền giáo dục đại học—phần con nhận được ở giảng đường từ các giáo sư, và phần con nhận được bên ngoài từ những gã bạn cùng trang lứa. Đó mới thực sự là phần quan trọng. Bởi vì phần thứ nhất chỉ có thể biến con thành một học giả, trong khi phần thứ hai mới có thể nhào nặn con thành một người đàn ông.

Học hành cũng giống như việc ăn uống vậy—một anh chàng không phải lúc nào cũng có thể chỉ ra chính xác món cụ thể nào đã làm mình khỏe lên, nhưng anh ta thường có thể nhận ra món nào đã làm hại mình. Sau một bữa thị soạn gồm thịt bò nướng và rau củ, bánh nhân thịt bằm và dưa hấu, con không thể nói chính xác thành phần nào đang chuyển hóa thành cơ bắp, nhưng con chẳng cần phải thông minh lắm cũng có thể đoán ra thành phần nào đã khơi mào cho cơn đau hoành hành trong ruột gan mình, hay đoán được vào sáng hôm sau, món nào đã khiến con tin vào sự tồn tại của ma quỷ ngay từ đêm trước. Và vì thế, mặc dù một người không thể tính toán chính xác đến từng ounce xem liệu tiếng La-tinh hay đại số hay lịch sử hay môn khoa học cơ bản nào đang bồi đắp cho mình ở chỗ này hay chỗ khác, anh ta cứ việc tiếp tục nạp chúng vào và đánh cược rằng chúng không phải là thứ làm cho lưỡi mình mụ mẫm đi. Chính ở chốn ngọt ngào, giữa những chốn vui chơi giải trí của cậu ta, là nơi cậu ta sẽ rước lấy cơn đau dạ dày, và cũng chính ở đó là nơi cậu ta cần phải đi đứng từ từ, biết chọn lựa và cân nhắc.
Không phải nửa đầu, mà chính là nửa sau của nền giáo dục đại học mới là điều mà các thương gia hướng tới khi họ hỏi rằng liệu việc học đại học có đáng tiền hay không. Ấy là đám công tử Willie và Bertie; đám công tử bánh su kem sô-cô-la và kẹo trái cây tổng hợp; đám công tử la-de-dah và cừu non baa-baa; đám công tử gà chọi cao cổ và gáy o o; đám công tử thốt lên “Bah Jove!”, rẽ tóc ngôi giữa, hút thuốc lá ru-ốt, ăn chơi tơi bời hoa lá, thức suốt đêm và ngủ suốt ngày—chính họ là những kẻ khiến người ta hoài nghi về giá trị tiền mặt của sản phẩm đại học, và phớt lờ đi những chàng trai áo thun đẫm mồ hôi, những chàng trai xắn tay áo quần cộc, những người cầm lấy tấm bằng đại học của mình và làm cho việc kinh doanh của ai đó phất lên nhờ nó.
Học đại học có đáng tiền không? Có đáng không khi tống những phần thịt vụn rẻ tiền giá năm xu một cân vào miệng phễu rồi thu lại những chiếc xúc xích “thôn quê” xinh xắn, đáng yêu với giá hai mươi xu một cân ở đầu bên kia? Có đáng không khi bắt một con bò tót vốn quen chạy rông ngoài thảo nguyên, sống bằng cây xương rồng và gỗ hóa thạch cho đến khi chỉ còn là một cuống dây thép gai và da thuộc, rồi vỗ béo nó bằng ngô cho đến khi nó trở thành một tảng bít-tết thăn nội và dầu bơ đặc quánh?
Đáng chứ, đáng đời lắm chứ. Bất cứ thứ gì rèn luyện cho một đứa trẻ biết suy nghĩ và suy nghĩ nhanh nhạy đều đáng giá; bất cứ thứ gì dạy cho một đứa trẻ tìm ra đáp án trước khi kẻ khác kịp cắn nát đầu bút chì đều đáng giá.
Trường đại học không tạo ra những kẻ ngốc; nó chỉ phát triển chúng. Nó không tạo ra những người thông minh; nó phát triển họ. Một kẻ ngốc rồi sẽ thành kẻ ngốc, dù hắn có đi học đại học hay không, cho dù hắn có thể sẽ trở thành một loại kẻ ngốc khác đi mà thôi. Và một cậu thiếu niên mạnh mẽ, tốt chất sẽ trở thành một người đàn ông sáng suốt, vững vàng dù hắn được mài giũa trơn tru trong ngôi trường đường phố và tiệm bách hóa theo kiểu “chộp lấy thứ mày muốn và ăn đứng với một con mắt canh chừng chó dữ”, hay được tô điểm và chải chuốt trong ngôi trường của các giáo sư theo kiểu “gọi món với phục vụ và thưởng thức bữa tối mười sáu món”. Nhưng trong khi việc thiếu bằng cấp đại học không thể đè bẹp nhân vật thứ nhất, thì việc có nó lại giúp nhân vật thứ hai vươn lên.
Đó đơn giản là sự khác biệt giữa kiểu đánh nhau lộn xộn, nhảy xổ vào nhau, đá hậu và húc đầu theo kiểu da đen, với phong cách của một vận động viên được huấn luyện bài bản: mỉm cười nhã nhặn, né tránh và giữ hơi cho đến khi thấy cơ hội tung đòn chí mạng vào đám rối dương. Cả hai phong cách đều chiến thắng trong các cuộc giao tranh, nhưng kẻ có chút ít bài bản vẫn là người giỏi hơn, miễn là hắn giữ được cơ bắp rắn chắc. Nếu hắn không làm được điều đó, hắn đang tự đặt mình vào tình thế tồi tệ, bởi vì những đòn đánh hoa mỹ của hắn sẽ chỉ làm đối thủ nổi giận để rồi nuốt chửng hắn mà thôi.
Dĩ nhiên, có những kẻ giống như loài lợn, càng giáo dục chúng, chúng càng trở thành những sinh vật ngộ nghĩnh đáng yêu, và càng bày ra những trò hề buồn cười hơn khi chúng trổ tài. Tự nhiên là, nơi để gửi gắm một đứa trẻ thuộc giống loài ấy phải là rạp xiếc, chứ không phải trường đại học.
Nhắc đến những con lợn biết chữ, tự khắc người ta lại nhớ đến trường hợp của lão già Whitaker và cậu con trai Stanley. Hồi mười năm trước, bố đã quen lão già này rất rõ. Lão là một trong những kẻ bị công việc làm cho tầm nhìn trở nên chật hẹp đi thay vì mở ộng ra. Chẳng thu vén được chút niềm vui đặc biệt nào từ công việc của mình, nhưng cứ cắm cổ làm mãi vì chẳng biết làm gì khác. Lão từng bảo với bố rằng lão đã phải trầy trật kiếm sống suốt cả đời và lão định bụng sẽ mang phần của thằng Stan dâng đến tận miệng nó. Lão gửi nó vào các trường tư thục, trường dạy khiêu vũ, các trường cao đẳng và đại học, rồi sau đó tống nó sang Oxford để hít hà chút “không khí học thuật”, theo cách nói của lão. Bố chưa bao giờ có thể nắm được cái đuôi của cái ngón đòn “không khí học thuật” ấy, nhưng theo những gì bố có thể hiểu được, ý tưởng ở đây là trong cái không gian của cái nhà luộc giăm-bông Oxford ấy có thứ gì đó mang lại cho người ta một làn khói thuốc vô cùng cao sang.
Chà, đúng vào lúc Stan học xong xuôi, thì lão thợ mai táng ghé qua đón lão già, và khi tài sản của lão được chắt lọc và rút hết nước đi, chẳng còn lại bao nhiêu để đãi thằng Stan một bữa ăn thực sự ra trò. Bố đã có một buổi nói chuyện với Stan về dự định sắp tới của nó, nhưng xét theo nhiều mặt, bố thấy nó chẳng có chút khí chất nào của một người lính trơn trong nền công nghiệp, chứ đừng nói đến chuyện làm đại úy, thế nên bố bắt đầu tìm cho nó một công việc phù hợp với tài năng của nó. Bố xin cho nó vào làm ở một ngân hàng, nhưng trong khi nó biết tường tận về lịch sử ngành ngân hàng hơn cả giám đốc, và rành rọt về kinh tế chính trị hơn cả hội đồng quản trị, thì nó lại không thể phân biệt nổi một tờ năm đô-la do Chính phủ phát hành với một tờ in bằng máy ép tay ở một tầng hầm trên phố Halsted. Bố kiếm cho nó một chân làm báo, nhưng trong khi nó biết sáu thứ tiếng khác nhau và mọi sự thật về các vùng đất Bắc cực, cùng lịch sử khiêu vũ từ thời Adam cho đến thời ông Kẹ, nó lại không thể viết nổi một bài tường thuật ra ngô ra khoai về Dạ tiệc của những Người Bán Đá. Nó có thể chứng minh hai cộng hai bằng bốn thông qua lượng giác và hình học, nhưng lại không học nổi cách giữ sổ sách; nó thân thiết như hình với bóng với tất cả những nhà thơ cao cấp, nhưng lại không thể viết nổi một mẩu quảng cáo trên xe điện thật bén và kích thích mua sắm; nó biết ngàn thứ bệnh có thể cướp đi sinh mạng của một người trước khi anh ta kịp chớp mắt, nhưng lại không thể bán nổi một hợp đồng bảo hiểm tống sinh trị giá một ngàn đô-la; nó thuộc làu cuộc đời của các vị Tổng thống nước ta như thể nó được nuôi nấng cùng họ, nhưng lại không thể tiêu thụ nổi một bộ sách Thư viện các Giáo phụ của Nước cộng hòa, dẫu cho chúng được rao bán bằng những khoản trả góp nhỏ giọt dễ dàng chẳng khác nào mượn tạm của một người bạn. Cuối cùng, bố chợt nảy ra điều có vẻ như hoàn toàn hoàn hảo. Bố tính rằng bất kỳ anh chàng nào có trong tay một kho tàng thông tin nặng ký như thế, chắc chắn phải có khả năng đem ra bán sỉ để thu lời ngon nghẻ, thế nên bố đã kiếm cho nó một chân đi dạy học. Nhưng hóa ra nó lại học quá nhiều về phương pháp dạy học tối ưu cho trẻ em, đến mức nó vừa vào trường đã bảo ngay với hiệu trưởng rằng ông ta đang làm sai bét nhè, và điều đó khiến ông ta phát bực; và nó lại biết quá nhiều về các tử ngữ, vốn là thứ mà nó được thuê để dạy, đến mức nó quên bén mất rằng mình đang đối xử với những đứa trẻ bằng xương bằng thịt, và vì nó không thể nhồi nhét tất cả mớ kiến thức đó cho chúng trong thời gian biểu quy định, nó bèn giữ chúng lại sau giờ học, khiến chúng nổi khùng lên và đẩy Stan vào cảnh thất nghiệp một lần nữa. Lần gần đây nhất bố nghe tin về nó là nó đang viết các bài báo với tựa đề *Vì sao thanh niên thất bại*, và gặt hái được thành công rực rỡ, bởi vì sự thất bại chính là đề tài duy nhất mà nó am tường thực tế. Bố chỉ nhắc đến Stan qua đường như một ví dụ cho thấy điều quan trọng không phải là biết một đống thứ, mà là biết một chút ít nhưng biết cách sử dụng nó mới là điều có giá trị.
Cha yêu dấu của con,
John Graham.