Chicago, ngày 15 tháng 7 năm 189—
Pierrepont thân mến: Hôm qua, khi đang ăn trưa, bố có gặp cậu Horshey thuộc công ty môi giới ngũ cốc và thực phẩm Horshey & Horter. Lúc chúng bố bàn về lượng thịt lợn tiêu thụ ít ỏi, chẳng hiểu sao câu chuyện lại xoay sang con, và cậu ta liền chúc mừng bố vì sinh được một cậu con trai lanh lợi. Như một lão già ngốc nghét, bố đã phụ họa rằng con cũng đủ khôn ngoan để chạy vào nhà khi trời mưa nếu có ai đó gọi, dù lẽ ra bố phải biết đường mà tránh. Bởi có vẻ như cứ mỗi lần bố bắt đầu khoe con ngoan ngoãn và tốt tính thế nào, thể nào bố cũng phải ngậm đắng nuốt cay thừa nhận vài điểm trừ.
Horshey nhiệt tình đến mức lố bịch cốt để chứng tỏ con là kẻ có tầm – cậu ta đang muốn nhận làm một số mối làm ăn của bố trên sàn giao dịch – đến nỗi cuối cùng cậu ta lại chứng minh con chỉ là kẻ tầm thường. Cậu ta bảo tuần trước con đã lệnh cho cậu ta bán khống một trăm nghìn sườn lợn, và cậu ta vừa mới mua lại số đó theo điện ra lệnh của con với khoản lãi hơn bốn trăm sáu mươi đô-la. Bố giận tím mặt khi biết con dám tham gia đầu cơ, nhưng vẫn phải nuốt cục tức vào trong và thừa nhận con là một cậu nhóc khá sắc sảo. Bố bảo Horshey tất toán tài khoản, gửi séc lợi nhuận của con cho bố để bố chuyển lại, bởi trước khi con dấn thân sâu hơn vào việc buôn bán này, bố muốn cho con vài lời khuyên về thị trường.
Bố gửi kèm tờ séc đây. Con hãy ký chuyển nhượng nó cho thủ quỹ của Hội Bảo trợ Trẻ mồ côi và gửi lại ngay lập tức. Bố sẽ đảm bảo ông ấy nhận được kèm theo lời chúc của con.
Giờ thì bố muốn cho con lời khuyên về thị trường đây. Có mấy lý do khiến con không nên mạo hiểm giao dịch trên sàn vào lúc này, nhưng lý do cốt tử là Graham & Co. sẽ tống cổ con ngay lập tức nếu con làm vậy. Giao dịch ký quỹ cũng giống như việc bì bõm quanh bờ của cái ao bơi cũ kỹ vậy – thoạt đầu trông có vẻ an toàn và dễ dàng, nhưng người ta sẽ bước hụt xuống vùng nước sâu lúc nào không hay. Sàn giao dịch lúa mì rộng chưa đầy ba mươi bộ, nhưng nó lại sâu thăm thẳm đến tận địa ngục. Mà giao dịch ký quỹ chẳng khác nào đi trên mép vực thẳm không bờ. Khi một người mua, tức là anh ta đang mua thứ mà người kia không có. Khi một người bán, tức là anh ta đang bán thứ mà bản thân chẳng có gì trong tay. Theo kinh nghiệm của bố, lợi nhuận ròng của con số không tròn trĩnh chính là con số không. Kẻ đầu cơ khi đã thắng thì không chịu dừng cho đến khi thua sạch, còn lúc thua lại chẳng thể dừng tay cho đến khi gỡ được vốn.
Con đã làm việc trong ngành đóng gói đủ lâu để biết rằng một con bò tót chỉ mất vỏn vẹn ba mươi giây để bị lột da. Nếu con tin lời bố rằng người ta cũng có thể lột da một con gấu trên sàn nhanh chẳng kém, thì con sẽ không để mấy tay môi giới biến bộ da của con thành chiếc thảm trải sàn trong những tháng mùa đông giá rét.
Vì là con trai của một tay đóng gói thịt lợn, có thể con nghĩ mình hiểu biết hơn người khác đôi chút về thịt lợn giấy. Chẳng có vẹo gì đâu. Những kẻ khốn cùng nhất trên đời này lại chính là họ hàng của các triệu phú. Khi bố bán kỳ hạn trên sàn, đó là những con lợn đang được muối khô với tốc độ một con mỗi giây, và nếu thị trường có tăng giá đi nữa thì bố vẫn có thịt thật để giao hàng. Ngược lại, nếu con thua lỗ, thứ duy nhất của con lợn mà con có thể đem giao chính là tiếng kêu éc éc của nó.
Bố không muốn la mắng quá gay gắt về vấn đề này nếu tiền bạc là thứ duy nhất người ta có thể mất trên sàn giao dịch. Nhưng nếu một nhân viên văn phòng buôn bán thịt lợn mà thị trường lại sụt giảm, rất có thể anh ta sẽ ôm lấy một bồ những ý tưởng hão huyền cùng những thói hư tật xấu như món tiền lẻ từ khoản lợi nhuận của mình. Còn nếu thị trường tăng giá, anh ta dễ bề bán rẻ cả lòng tự trọng để kiếm lại số tiền đã mất.
Hầu hết mọi người nghĩ rằng họ có thể tính toán mọi tài sản của mình bằng đô-la và xu, nhưng một thương gia dù nợ một trăm ngàn đô-la vẫn có thể là người có khả năng thanh toán. Một kẻ bị coi là phá sản khi hắn mất nhiều hơn cả tiền bạc. Khi một người có sống lưng thẳng thắn và ánh nhìn minh bạch, các chủ nợ của anh ta chẳng cần phải trằn trọc suốt đêm để lo lắng về các khoản nợ của anh ta. Con có thể che giấu sự đểu cáng khỏi trí óc và lời ăn tiếng nói của mình, nhưng ánh mắt và sống lưng thì chẳng bao giờ chịu giữ bí mật. Khi lưỡi nói dối, đôi mắt sẽ nói lên sự thật.
Bố thừa nhận con sẽ nghĩ rằng ông già này đang làmùm lên và phóng đại mọi chuyện về một canh bạc nhỏ vô hại. Nhưng bố đã từng cứu khối cậu nhóc thông minh hơn con khỏi nhà tù Joliet, khi chúng nhận ra việc rinh tiền từ quỹ của bố để nuôi con lợn của sàn giao dịch dễ dàng đến thế nào, sau khi khoản tiết kiệm của chúng đã bốc hơi chỉ trong chớp mắt.
Con phải học cách không bắt một đồng đô-la phải làm việc quá sức, giống như với một con ngựa vậy. Ba phần trăm là gánh nặng nhỏ để nó kéo; sáu phần trăm là mức an toàn; khi nó kéo về cho con mười phần trăm, có lẽ nó đang làm việc ở miền Tây và con phải canh chừng để nó không hất ngã người cưỡi; khi nó kiếm được hai mươi phần trăm, hoặc là con đang sở hữu một con vật tuyệt vời, hoặc là một kẻ ngốc nghếch tột cùng, và con cần phải xác định cho rõ; nhưng nếu nó đem lại tới một trăm phần trăm, thì tức là nó đang chơi cá cược hoặc làm trò gì đó vắt kiệt sức lực của cả ngựa lẫn tiền, và con sẽ sớm nhận ra ngay cả một cái xác để chở tới nhà máy keo dán con cũng chẳng còn.
Bố hơi dài dòng về vấn đề đầu cơ này bởi vì con sẽ phải sống cạnh sàn giao dịch trong suốt quãng đời còn lại, và việc tìm hiểu đôi chút về những con chó của nhà hàng xóm trước khi đưa tay ra vuốt ve chúng là một cách hành xử khôn ngoan. Những món hời chắc ăn, những lời mách nước chính xác và những chiến thắng cầm chắc trong tay sẽ chạy ra chào đón con, ngoe nguẩy cái đuôi và trông ngây thơ như thể chúng chưa từng cắn chết một con cừu nào, nhưng chúng sẽ cắn đấy. Con đường an toàn duy nhất trong đầu cơ là chạy trốn thật nhanh và thật xa sàn giao dịch.
Nhắc đến những chuyện chắc ăn tự nhiên lại làm bố nhớ đến câu chuyện về người bạn cũ của bố, phó tế Wiggleford, người mà bố từng quen ở Missouri nhiều năm trước. Phó tế là một người vô cùng sùng đạo, và ông ta sống lương thiện theo sự hiểu biết của mình, nhưng ngọn đèn dầu hỏa mà ông ta dùng để duy trì sự hiểu biết ấy lại chẳng lấy gì làm tinh khiết cho lắm.
Ông ta thường chiếm nửa thời gian trong buổi cầu nguyện để nói về việc chúng ta đều là những chiếc bình yếu đuối và những kẻ quản gia vô tích sự. Nhưng ông ta lại bận rộn một cách đáng trách trong việc khuyên nhủ người khác hãy chia sẻ sự sung túc mà Chúa ban phước cho họ, đến nỗi ông ta quên mất rằng Chúa cũng đã ban phước cho chính mình khoản tiền xấp xỉ năm mươi ngàn đô-la, và ngài phó tế đã đầu tư tất cả vào thứ tài sản cực kỳ chắc ăn, các con cứ tin là thế.
Phó tế có một người em trai ở Chicago mà ông ta hay gọi là nỗi thống khổ lớn lao. Cậu em Bill là một nhà môi giới trên sàn giao dịch, và theo lời phó tế, cậu ta không chỉ dấn thân vào một nghề nghiệp tội lỗi vô cùng, mà còn là một người quản lý cực kỳ tồi tệ đối với những khoản lợi nhuận tội lỗi đó. Hút xì-gà loại hai mươi lăm xu và đội mũ chóp cao. Uống chút rượu, chửi thề dăm câu và lui tới nhà thờ Episcopal, dù được nuôi dạy theo đạo Methodist. Nhìn chung, có vẻ như Bill là một kẻ cứng đầu khó bảo.
Chà, có một mùa thu nọ, phó tế quyết định tự mình đến Chicago để mua sắm hàng hóa cho mùa đông, và đương nhiên ông ta tạt đến nhà cậu em Bill để trọ nhờ. Việc này giúp ông ta tiết kiệm hơn rất nhiều so với ở khách sạn Palmer House, mặc dù như ông ta kể với chúng tôi khi trở về, việc nhìn thấy sự phung phí ở đó khiến ông ta phát ốm.
Phó tế đã chuẩn bị sẵn sàng những lời để nói với cậu em Bill rằng, theo quan điểm của ông ta, cậu chẳng khác gì một tay điều hành sòng bạc faro, bởi ông ta vẫn thường khoe khoang rằng chưa bao giờ để điều gì làm lệch hướng bổn phận của mình – điều mà ông ta ngầm hiểu là sự chõ mũi vào chuyện của người khác. Bố muốn nói ngay tại đây rằng với hầu hết mọi người, bổn phận có nghĩa là một việc khó chịu nào đó mà kẻ khác phải làm. Trên thực tế, bổn phận đầu tiên của một người là lo cho tốt việc của chính mình. Theo kinh nghiệm của bố, một người cần phải dồn hết tâm trí và sức lực mới có thể quản lý bản thân cho đúng đắn, và nếu ai đó dành ra năm hay sáu tiếng mỗi ngày để săm soi tính cách của hàng xóm, kẻ đó rất dễ qua loa trong việc tu dưỡng bản thân.
Chà, khi cậu em Bill đi làm về vào tối hôm đầu tiên ấy, phó tế liền giảng giải rằng mỗi lần châm điếu xì-gà hai mươi lăm xu là cậu ta đang tước đoạt của một người Zulu hai mươi lăm tờ tiểu luận nhỏ hữu ích có thể biến anh ta thành một con người tốt đẹp hơn; rằng những con ngựa tốc độ là cái bẫy và mũ chóp cao là âm mưu của Kẻ Thù; rằng sàn giao dịch chính là Đền thờ Belial còn các nhà môi giới ở đó là con cái và tôi tớ của ác quỷ.
Cậu em Bill lắng nghe một cách hết sức kiên nhẫn, và khi phó tế đã trút hết mọi lời kinh thánh trong bụng ra ngoài và bắt đầu thở hồng hộc, cậu ta mới rụt rè xen vào câu chuyện giống như một chú chó săn nhỏ bị bắt quả tang đang dính đầy lông chim ở khóe miệng.
– Anh Zeke ạ, – cậu ta nói, – em nhất định sẽ nghiền ngẫm những lời của anh. Em muốn trở thành một con người đích thực, cứng cỏi, lành lặn và trong sạch, đạt chuẩn loại giao dịch vào ngày đáo hạn. Có lẽ, như anh nói, rỉ sét đã ăn mòn tâm hồn em và Thanh tra viên sẽ không chấp thuận, và nếu nhận thức được điều đó, em sẽ thanh khoản các mối làm ăn và rút chân khỏi thị trường vĩnh viễn.
Phó tế thừa nhận rằng cậu em Bill đã tích lũy được một khối tài sản đáng kể, và vì cậu ta là trai độc thân, số tiền đó sẽ thuộc về ông ta trong trường hợp nhà môi giới bị một tai ương bất ngờ nào đó cướp đi mạng sống. Điều ông ta thực sự sợ hãi là số tiền này có thể bị phung phí vào lối sống xa hoa và những canh bạc đầu cơ. Thế nên ông ta mới nhắm thẳng vào giữa bầy chim mà xả súng, với hy vọng hạ gục cả hai con. Giờ đây, khi sự việc có vẻ như ông ta có thể tóm gọn cả bầy, ông ta bắt đầu tìm đường lùi.
– Thế có an toàn không, William? – ông ta hỏi.
– An toàn như đi học giáo lý chủ nhật ấy, – Bill đáp, – nếu anh chỉ làm thuần việc môi giới và không tham gia đầu cơ.
– Anh hy vọng rằng, William, con nhận thức được trách nhiệm của người quản gia chứ?
[illus014]
“Bố bắt đầu đay nghiến cậu nhóc đó cho ra bã.”

Bill thở dài sườn sượt. – Zeke ạ, – cậu ta nói, – anh đã dồn em vào chân tường rồi, và chắc em đành phải chịu phép tiến về văn phòng của Đại úy để giải quyết thôi. Đã một năm nay em không hề mua hay bán dù chỉ một bồ lúa mì nào cho riêng mình, cho đến tận tuần trước, khi em nhận được thư của anh báo rằng anh sắp tới đây. Lúc đó em thấy có cơ hội trông có vẻ an toàn để kiếm lời nhanh vài xu mỗi bồ, nên em đã mua 10.000 hợp đồng giao tháng Chín, với ý định sẽ trao lại số lợi nhuận đó cho anh như một món quà nhỏ, để anh có thể đi tham quan thành phố và có những phút giây vui vẻ mà chẳng tốn một xu.
Phó tế đoán qua biểu cảm của Bill rằng cậu ta đã bị sập bẫy và đang định trút khoản lỗ đó lên đầu mình. Thế là ông ta liền đổi ngay bộ mặt – cái bộ mặt mà ông ta thường dùng khi đi dự đám tang của một kẻ chưa từng tuyên xưng đức tin – rồi đáp lại một cách lạnh lùng và cứng rắn:
– Anh rất ngạc nhiên, William, khi em lại nghĩ rằng anh có thể chấp nhận số tiền kiếm được từ cờ bạc. Hãy coi đây là một bài học cho em. Em đã lỗ bao nhiêu?
– Đấy mới là điều tồi tệ nhất – em chẳng lỗ gì cả; em đã kiếm được hai trăm đô-la, – và Bill lại thở dài thêm một bận.
– Kiếm được hai trăm đô-la! – phó tế lặp lại, và ông ta lại đổi sắc mặt một lần nữa – cái bộ mặt mà ông ta dùng khi vớ phải một đồng xu giả trong ngăn kéo thu ngân mà không nhớ nổi ai đã đưa cho mình.
– Vâng, – Bill nói tiếp, – và em cảm thấy xấu hổ vì điều đó, bởi anh đã cho em thấy mọi thứ dưới một lăng kính hoàn toàn mới. Dĩ nhiên, sau những gì anh nói, em thừa nhận việc biếu anh số tiền đó sẽ là một sự xúc phạm. Và giờ đây em cảm thấy việc giữ nó lại cho riêng mình cũng là điều không phải phép. Em phải suy nghĩ thật kỹ qua một đêm để tìm ra cách hành xử đúng đắn.
Bố đoán thực ra điều đó chẳng làm Bill mất ngủ chút nào, nhưng phó tế thì đã thức trắng đêm để canh chừng cái xác của khoản hai trăm đô-la đó, các con cứ tin là thế. Sáng hôm sau lúc ăn điểm tâm, ông ta hỏi cậu em Bill mọi điều về công việc đầu cơ này, thứ gì khiến thị trường tăng và giảm, và liệu ngô, lúa mì hay thịt lợn thật có xuất hiện ở công đoạn nào trong một thương vụ hay không. Bill trông có vẻ sầu muộn và mơ màng, như thể lương tâm của cậu ta vẫn chưa tiêu hóa nổi khoản tiền hai trăm đô-la kia, nhưng cậu ta lại tỏ ra vô cùng niềm nở khi giải thích mọi thứ cho Zeke. Cậu ta đã đổi sang chiếc mặt nạ mà cậu ta thường đeo khi bán đậu xay và rau di xoăn trá hình thành cà phê Java hạng nhất cho một khách hàng dễ tính, và chốc chốc cậu ta lại nấc lên như thể sắp cất tiếng hát thánh ca. Khi Bill kể cho ông ta nghe việc thời tiết tốt hay xấu đã đẩy thị trường lên xuống ra sao, phó tế gật đầu và bảo phần đó hoàn toàn hợp lý, vì thời tiết là do Chúa ban.
– Trên sàn giao dịch thì không phải vậy đâu, anh ạ; – Bill đáp trả; – ít ra thì cũng chẳng đáng kể là bao; nó đến từ chuyên gia thời tiết hoặc một kẻ nói dối nào đó ở vành đai trồng ngô, và vì chuyên gia thời tiết thường đoán mò đoán non, em cho rằng chẳng có sự linh ứng đặc biệt nào ở đây cả. Trò chơi ở đây là phỏng đoán điều sắp xảy ra, chứ không phải thứ đã rồi, và đến khi thời tiết thực sự kéo đến thì mọi người đều đã đoán sai bét nhè và làm thị trường sụt đi một hoặc hai xu.
Điều đó làm chòm râu dưới cằm của phó tế xẹp xuống đôi chút, nhưng ông ta lại bắt đầu đặt câu hỏi tiếp, và dần dà ông ta phát hiện ra rằng đằng sau – cách đó khoảng một trăm dặm, nhưng thế là đủ gần đối với phó tế – một giao dịch kỳ hạn vẫn ẩn chứa lúa mì và thịt lợn thật. Lúc đó ông ta liền lớn tiếng rằng mình đã bị thông tin sai lệch và dẫn dắt đi lạc hướng; rằng đầu cơ là một ngành kinh doanh hợp pháp, đòi hỏi kỹ năng và sự nhạy bén; rằng mọi sự ngờ vực cuối cùng của ông ta đã được gỡ bỏ, và ông ta sẽ nhận khoản tiền hai trăm đô-la đó.
Bill liền rạng rỡ hẳn lên và cảm ơn phó tế vì đã giải thích rạch ròi đồng thời gỡ bỏ những mối hoài nghi vẫn luôn dằn vặt cậu từ nãy đến giờ. Cậu ta bảo rằng sau khi lắng nghe phần trình bày đầy thuyết phục của phó tế về chủ đề này, cậu có thể tiến hành đầu cơ với một tâm hồn thanh thản. Cậu ta chỉ tiếc là đã không gặp phó tế để thảo luận trước bữa sáng, bởi khoản tiền hai trăm đô-la cứ đè nặng trong tâm trí suốt cả đêm khiến cậu ta phải dậy sớm từ thục sáng để gửi séc cho mục sư của phó tế kèm theo lời dặn hãy dùng nó để giúp đỡ người nghèo.
Zeke liền bắt chuyến tàu chiều trở về nhà nhằm đòi lại tấm séc đó từ vị trưởng lão, nhưng ngài mục sư già Doc. Hoover cũng là một kẻ tay chân nhanh nhẹn chẳng kém, và ông ta đã nướng sạch cả hai trăm đô-la ngay khi vừa nhận được để mua than mùa winter cho những người nghèo khó.
Bố chỉ tiện nhắc đến viên phó tế như một ví dụ cho thấy việc một kẻ tự cho mình là hoàn hảo rất dễ rơi vào đường lầm lối lạc khi hắn nhìn thấy khoản tiền hai trăm đô-la nằm vương vãi ngay bên lề con đường ngay thẳng và hẹp hòi; và khi hắn cúi xuống nhặt tiền, thường thì ở đó có sẵn một sợi dây được buộc sẵn cùng một cậu nhóc nấp trong bụi rậm giật phắt đi. Tiền dễ kiếm chẳng bao giờ sinh lãi; đô-la vay mượn dễ dãi chỉ tổ gánh nặng lãi cắt cổ.
Dĩ nhiên, sàn giao dịch cùng mọi sở giao dịch thương mại khác đều có những công dụng hợp pháp của chúng, nhưng điều duy nhất con cần biết vào lúc này là việc đầu cơ bởi một kẻ chưa bao giờ sở hữu lượng thịt lợn nhiều hơn thứ hắn nhìn thấy trên đĩa ăn sáng lại không nằm trong số đó. Khi nào con trở thành một nhà đóng gói, con có thể bước chân lên sàn với tư cách là một thương nhân; còn cho đến lúc đó, con chỉ có thể đặt chân đến đó với tư cách là một kẻ khờ khỉ gió mà thôi.
Bố thương yêu của con,
John Graham.
Số 15
GỬI từ John Graham, tại các chuồng súc vật Union ở Chicago, tới con trai Pierrepont, tại The Scrub Oaks, Spring Lake, Michigan. Pierrepont lại được thăng chức, và ông già gửi kèm theo quyết định bổ nhiệm vài lời khuyên nhỏ.