Ngày 1 tháng 6 năm 189—
Pierrepont thân mến: Không, ta không cho rằng ý tưởng học cao học của con là hay ho gì đâu. Con không định làm nhà thơ hay giáo sư, mà sẽ làm nghề đóng gói, và nơi để học cao học cho cái nghề ấy chính là tại xưởng đóng gói. Có những kẻ học mọi thứ từ sách vở; kẻ khác lại học từ thực tế; cả hai hạng người ấy đều phiến diện. Hạng thứ nhất toàn là lý thuyết; hạng thứ hai toàn là thực hành. Chính kẻ nào hiểu rõ thực tế để kiểm tra xem lý thuyết của mình có chỗ thủng nào mới là kẻ đẩy thế giới tiến lên một bước, và kiếm được khoản lợi nhuận kha khá từ việc đẩy đó.
Con có thể ứng dụng mọi thứ đã học, từ tiếng La-tinh cho đến thơ ca, vào việc kinh doanh đóng gói, dù rằng ở đây chúng ta chẳng dùng mấy thơ ca ngoại trừ trong các quảng cáo trên xe điện, và khoảng thời gian duy nhất sản phẩm của chúng ta được mang tên La-tinh là khi Hội đồng Y tế Bang tuyên bố loại bỏ chúng. Thế nên ta nghĩ con cứ bớt bớt chút ít mấy cái phù phiếm của học vấn đi cho lành; nếu con thực sự khao khát chúng đến thế, con sẽ tìm được cách thu lượm sau, khi đã hết giờ làm việc.
Điều cốt lõi là phải bắt đầu đi đúng hướng, và đó là lý do ta cho con vào đại học. Ta đâu có mong con vơ vét hết mọi con chữ ở cái xứ đó — ta thừa biết con sẽ chừa lại chút ít cho người đến sau. Nhưng ta muốn con hình thành những thói quen tư duy tốt, cũng giống như ta muốn con có những thói quen thể chất lành mạnh, thẳng thắn. Vì hồi nhỏ ta từng bị tống qua một cỗ máy tuốt lúa, và mãi đến qua tuổi ba mươi mới rũ sạch được đống rơm rác bám trên đầu, nên ta chẳng hề có chút thông cảm nào với mấy lão già cứ đi quanh khoe khoang sự dốt nát của mình và bảo rằng bọn trẻ chẳng cần phải biết gì ngoài phép cộng cùng thứ đạo đức kiểu "chính sách tốt nhất".
Chúng ta khởi nghiệp trong một thế giới hoàn toàn khác, và tất cả chúng ta thuở ấy đều dốt nát như nhau. Chúa đã cho chúng ta bước vào từ tầng trệt, ban cho chúng ta những mảnh đất góc phố, rồi sau đó mới bắt đầu cải tạo những khu đất liền kề. Chúng ta chẳng cần biết phân số là gì mà vẫn tính ra lợi nhuận. Còn bây giờ, một thương gia cần phải thông là thiên văn mới thấy được chúng, và khi tìm ra chúng thì chúng lại nằm ở đâu đó tận chữ số thập phân thứ năm. Vẫn có mười sáu ounce trong một pound, nhưng ở khối cửa hàng thì hai ounce trong số đó là giấy gói hàng rồi. Và cơ hội cho một anh chàng thì vẫn nhiều như xưa, chỉ có điều chúng hơi nhát súng, và con không thể tóm lấy chúng bằng cái trò thô thiển như rắc muối vào đuôi chúng được.
Ba mươi năm trước, con có thể cầm một khẩu súng nòng trơn cũ kỹ và hạ gục vô số vịt trời ngay trong phạm vi thành phố, mà khi ấy Chicago thậm chí còn chưa phải là Quận Cook. Con vẫn có thể săn được chúng bây giờ, nhưng con phải đến Kankakee và mang theo một khẩu súng không búa. Còn khi ta mới bước chân vào ngành đóng gói, mọi chuyện suôn sẻ thẳng tắp — chẳng có chút màu mè gì — chỉ là biến những con lợn thành thịt lợn — muối khô cho bọn da đen miền Nam và muối đường cho người da trắng miền Bắc. Mọi thứ còn lại đều làm thành xúc xích, hoặc bị ném đi. Thế nhưng ngày nay, khi chúng ta làm xong xuôi với một con lợn, nó đã được phân tán vào hàng trăm cái hộp và gói khác nhau, và tất cả đều được tính toán đâu ra đấy. Thứ mà ngày xưa chúng ta vém đi nay lại chính là lợi nhuận của chúng ta. Phải cần đến bác sĩ, luật sư, kỹ sư, nhà thơ, và đủ mọi thứ nghề khác để vận hành việc kinh doanh này, và ta đoán rằng những cải tiến đòi hỏi cả mục sư cũng sắp len lỏi vào đến nơi rồi. Dĩ nhiên, một thanh niên mong muốn giữ vững chỗ đứng khi phải chen chúc giữa đám đông những kẻ như thế phải sạch sẽ và sắc sảo như răng chó săn, bằng không sẽ bị kẻ khác nuốt chửng ngay lập tức.
Gã sinh viên đại học đầu tiên mà ta từng thuê là Jim, con trai lão John Durham. Đó là chuyện từ nhiều năm trước, khi hãng còn là một cơ ngơi nhỏ hơn nhiều. Cha của Jim có rất nhiều tiền cho đến khi ông ta nổi máu xung thiên muốn chèo chống cả vũ trụ và thâu tóm lúa mì. Và thằng bé đã theo học mọi khóa học hào nhoáng cùng những môn phụ trội ở đại học. Lão già vô cùng tự khao về Jim. Muốn nó trở thành một nhà văn. Nhưng rồi lão Durham cũng nhận ra cái điều mà bất cứ ai cứ đem hoài bão trộn lẫn với lúa mì đỏ hạng hai đều phải ngộ ra — rằng có cả đống thứ đó đang nằm vất vưởng khắp đất nước. Phe bán khống ra tay chớp nhoáng và duy trì dòng lúa mì tiền mặt cuồn cuộn đến mức vào một ngày thanh toán, nửa tá chúng ta phải nhảy vào đỡ thị trường để ngăn nó sụp đổ vĩnh viễn.
Ngày hôm đó đã biến Jim trẻ tuổi thành một ứng viên tìm việc. Nó chẳng mất nhiều thời gian để quyết định rằng Chúa cứ lo việc duy trì nguồn cung thơ ca hiển hiện đi, còn nó thì lo quay sang quan tâm đến các loại thịt lợn muối thùng thì hơn. Sáng hôm sau, nó đã chầu chực sẵn với một bức thư giới thiệu khi ta bước vào văn phòng, và khi phát hiện ra ta kiên quyết không đời nào dùng thư ký riêng, nó bèn xin làm mọi vị trí khác trong tòa nhà, tuốt xuống tận chân chạy vặt. Ta bảo rằng ta rất tiếc, nhưng lúc đó chẳng thể giúp gì cho nó; rằng chúng ta đang phải sa thải bớt người, nhưng ta sẽ ghi nhận và lưu tâm, đại loại thế. Thực chất là ta vốn chẳng đánh giá cao một kẻ được đào tạo kiểu như Jim. Thế nhưng Jim cứ bám riết lấy — bảo rằng nó đã phải lòng cái hãng này và muốn cống hiến cho nó. Nó hay lui tới khoảng tuần hai lần để dò hỏi xem có cơ hội nào mở ra chưa.
Cuối cùng, sau chừng một tháng như thế, nó đeo bám đến mức làm ta phát mệt và phải chặn nó lại vào một ngày nọ khi nó đi lướt qua ta trên phố. Ta định bụng xem thử liệu nó có thực sự hừng hực khí thế muốn làm việc như lời nó bày tỏ hay không; hơn nữa, ta cũng cảm thấy có lẽ mình đã đối xử với thằng bé không hẳn là phải phép, vì chính tay ta từng tống một lượng lớn lúa mì đó cho cha nó cơ mà.
“Chào Jim,” ta gọi; “con vẫn muốn cái chân làm việc đó chứ?”
“Vâng, thưa chú,” nó đáp, nhanh như chớp.
“Thế này nhé Jim,” ta nói, ngước nhìn nó — nó là một trong số những gã cao mét tám rưỡi, vạm vỡ nhưng lười biếng — “ta không thấy có cơ hội nào trong văn phòng cả, nhưng ta nghe nói họ có thể nhận thêm một người khỏe mạnh, lực điền vào một trong các đội bốc vác.”
Ta ngỡ điều đó sẽ tống khứ được Jim và làm ta nhẹ gánh, bởi vì khiêng vác thịt bò, hay lăn những thùng phi và thùng tô-nô đi cả trăm thước ra toa tàu chẳng phải chuyện đùa. Thế nhưng Jim liền đáp trả ngay: “Chốt đơn. Con báo cáo với ai ạ?”
Cái kiểu trả lời ngông nghênh đó, cứ như thể nó đang thỏa thuận một độ cá cược, lại càng khiến ta đinh ninh rằng nó sinh ra không phải để làm đồ tể. Dù vậy, ta vẫn bảo nó, và thế là nó ba chân bốn cẳng chạy đi tìm đốc công. Ta bèn ra lệnh theo một ngả khác để bảo đảm nó sẽ được giao cho ngập ngụa việc mà làm.
Ta quên bẵng béng chuyện về Jim cho đến khoảng ba tháng sau, khi tên nó được trình lên ta để đề bạt vào vị trí mới kèm theo việc tăng lương. Hóa ra nó đã tự động “cải cách” luôn cái công việc của mình. Sau một thời gian lăn những chiếc thùng phi, và sự hăng hái thể thao đã bào mòn một bên vai của nó thấp hơn bên kia đến vài phân, nó bắt đầu xoay sở tìm cách làm sao cho công việc nhàn đi, và nó đã nảy ra ý tưởng về một kiểu hệ thống đường sắt trên cao, nhờ đó các thùng chứa có thể được văng ra khỏi kho và chạy thẳng lên toa tàu, giúp hai hoặc ba công nhân có thể làm thay phần việc của cả một đội. Đúng như ta nghĩ. Jim lười biếng, nhưng nó lại giúp hãng tiết kiệm được khối tiền đến mức ta không sao tài nào đuổi việc nó được. Thế nên ta bèn tăng lương, bổ nhiệm nó làm phụ tá chấm công kiêm kiểm tra viên. Jim bám trụ công việc này chừng ba bốn tháng, cho đến khi đôi chân bắt đầu dở chứng, ta đoán thế, và rồi nó lại thất nghiệp trở lại. Hình như nó nghe ngóng được điều gì đó về một loại máy móc mới dùng để điểm danh công nhân, thứ có thể thay thế phần lớn các nhân viên chấm công ngoại trừ những kẻ canh gác máy móc, và nó cứ bám sát viên Giám đốc cho đến khi ổng chịu lắp đặt chúng. Tất nhiên nó lại đòi tăng lương vì mang lại khoản tiết kiệm lớn như thế, và chúng ta đành phải chuẩn y.
Ta bắt đầu thấy hứng thú với Jim, thế nên ta đưa nó lên văn phòng và giao cho việc sao chép các bức thư quảng cáo. Ngày trước chúng ta hay gửi đi một đống thư loại đó cho các mối buôn. Đó là thời điểm ngay trước khi máy đánh chữ được phổ biến rộng rãi, khi chúng vẫn còn đang trong giai đoạn thử nghiệm. Nhưng Jim cặm cụi gõ thư ở văn phòng chưa được một tháng thì bị chứng chuột rút của người đánh chữ, và lại bắt đầu lảng vảng săm soi xung quanh. Mới đó mà nó đã xúi giục đám đại lý bán máy đánh chữ mới đến tìm ta, và nó cứ thúc ép họ làm tới bến cho đến khi họ khiến ta đồng ý dùng thử. Thế là cái ghế của cậu Jim lại tiêu đời. Lần này ta tăng lương cho nó mà chẳng cần nó phải mở lời, rồi cử nó đi thị trường để giới thiệu một sản phẩm mới mà chúng ta đang sản xuất — cao bò.
Jim thực hiện hai chuyến đi nhưng lượng bán chẳng đủ để giữ cho nhà máy phải làm việc tăng ca, rồi nó bước vào văn phòng ta với một tràng dài kể lể rằng chúng ta đang làm sai bét nhè. Nó bảo rằng chúng ta phải nhắm thẳng vào người tiêu dùng thông qua quảng cáo, và bắt các mối buôn phải tự tìm đến với chúng ta, thay vì cứ đi lùng sục theo đuổi họ.
Việc đó đúng là chất giọng của Jim nên thoạt đầu ta chỉ phì cười; hơn nữa, kiểu quảng cáo đó hồi ấy còn là một thứ khá mới mẻ, và ta thì thuộc hàng lão làng chẳng mảy may tin tưởng vào nó. Nhưng Jim cứ lải nhải rỉ tai ta giữa các chuyến đi, cho đến tận lúc cuối cùng ta đành bốc nó về, bảo nó cứ tiến hành thử nghiệm ở quy mô nhỏ xem sao.
Jim suýt làm ta sợ chết khiếp ngay trong năm đầu tiên đó. Cuối cùng thì nó cũng lao vào một thứ khiến nó say mê — tiêu tiền — và nó thực sự đầm mình trong đó. Nó thường thức trắng đêm để nghĩ ra những cách mới nhằm tống khứ lợi nhuận của lão già này đi. Và nó đã tìm ra thật. Có cảm giác như ta chẳng tài nào trốn thoát khỏi món Cao Graham, và hễ cứ nhìn thấy nó là ta lại buồn nôn, bởi ta thừa biết nó đang ngốn của ta đống tiền chẳng bao giờ quay về; thế nhưng mỗi lần ta định chùng tay thu vây lại thì Jim lại rỉ tai ta, chỉ cho ta thấy một gia tài đang chờ sẵn ngay trước ngõ.
“Tôi cử Jim Durham ra đường để giới thiệu một sản phẩm mới.”
Cao Graham khởi thủy chỉ là một thứ mà người ta có thể pha thành nước súp bò — thế thôi. Nhưng trước khi Jim táy máy với nó được một tháng, nó đã kịp sai bạn gái nghĩ ra hàng trăm cách khác nhau để sử dụng sản phẩm và quảng cáo rùm beng tất cả những cách đó lên. Dường như chẳng có món ăn nào nấu lên mà lại không cần đến một chút cao ấy rưới vào. Nó cứ hành hạ ta giữa những cơn ớn lạnh và vã mồ hôi suốt quãng thời gian đó. Đôi khi, dù chẳng mấy khi, ta buộc phải nhe răng cười trước sự ngớ ngẩn của nó. Ta nhớ có lần nó tung ra một bức tranh vẽ mười sảng con bò đứng giữa thứ trông giống như một cái máy ép thư, kèm theo lời giải thích rằng mỗi pound Cao Graham đều chứa phần nước cốt vắt kiệt từ cả một đàn bò. Nếu có nhà thám hiểm nào lên đường đến Bắc Cực, Jim sẽ gửi ngay cho y một thùng Cao, rồi quảng cáo rằng đó là cỗ máy tạo nhiệt vĩ đại cho những vùng khí hậu lạnh giá; và nếu có gã nào khác vượt qua châu Phi, nó cũng tống cho y một thùng, kèm theo lời ra rả về thứ đồ uống tuyệt cú mèo khi được phục vụ với chút đá lạnh.

Nó lại tung ra một trò mới mỗi ngày, và mỗi lần trò mới ra đời là hãng lại mất một đống tiền. Cuối cùng, ta đã chuẩn bị tâm lý để ngậm đắng nuốt cay chịu lỗ, và cậu Jim nhà ta quả thực sắp mất toi cái ghế đến nơi, thì các đơn đặt hàng Cao bỗng khởi sắc trở lại và nó nhận được lệnh ân xá; rồi nó bắt đầu kiếm đủ bù chi phí, và được khoan hồng; cuối cùng thì một lượng đơn hàng ồ ạt đổ tới, đưa nó đứng vững vàng ở một vị trí kiên cố. Jim rất cừ theo cách của nó, nhưng đó là một cách hoàn toàn mới, và ta thì ngày trước đã không đủ tầm nhìn bao quát để nhận ra rằng đó lại là một con đường tốt hơn.
Chính ở đó ta đã ngộ ra mối liên hệ giữa học thức đại học và việc kinh doanh. Ta luôn tự đặt ra nguyên tắc là phải mua chất xám, và giờ đây ta đã hiểu rằng chúng càng được đào tạo bài bản bao nhiêu thì lại càng nhanh chóng tìm ra lý do để được tăng lương bấy nhiêu. Kẻ chưa từng qua đào tạo có thể cũng thông minh không kém, nhưng hắn ta thường hay khua tay múa chân mỗi khi với tới những ý tưởng.
Ta đoán là con đang tự hỏi tại sao nếu ta tha thiết với học vấn đến thế, mà lại phản đối khóa cao học này. Nhưng những thói quen tư duy đâu phải là thứ duy nhất mà một thanh niên thu lượm được ở đại học.
Ta thấy con đã được bầu làm Chủ tịch lớp. Ta rất vui vì bọn trẻ không ghét bỏ gì con, nhưng trong khi người được yêu mến nhất lớp không phải lúc nào cũng thất bại trong kinh doanh, thì việc đạt được mức độ nổi tiếng như thế lại ngốn mất cả đống thời gian. Ta cũng nhận thấy, hồi con về nhà nghỉ Lễ Phục sinh, con đang chuộng mốt ăn mặc bảnh chọe và hút thuốc lá. Chẳng có gì là phạm pháp trong cả hai điều đó, nhưng ta tuyệt đối không thuê những nhân viên bảnh chọe, và khu vực duy nhất trong khuôn viên được phép hút thuốc lá chính là xưởng phân bón.
Ta chỉ tiện đây nhắc qua thế thôi. Ta hoàn toàn đặt niềm tin vào sự sáng suốt tối thượng của con, và ta đoán là con sẽ hiểu ra vấn đề mà ta chẳng cần phải dùng đến búa tạ để giải thích lôi thôi những lý do vì sao ta cho rằng con đã học đại học đủ rồi vào lúc này.
Cha yêu quý của con,
John Graham.
Số 4
TỪ John Graham, người đứng đầu hãng Graham & Co., tại Khu Dữ trữ Súc sản Liên minh ở Chicago, gửi con trai Pierrepont Graham, đang ở khách sạn Waldorf-Astoria, New York. Cậu Pierrepont vừa đề xuất chuyến vòng quanh thế giới như một cái kết hoàn hảo cho việc học hành của mình.