Thư Gửi Con Trai Của Một Nhà Buôn Tự Thân

Lượt đọc: 260 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Xiii

❊ ❊ ❊

Chicago, ngày 10 tháng 5 năm 189—

Pierrepont thân mến: Đơn hàng mua một toa xe Spotless Snow Leaf từ lão Shorter chính là kiểu đối đáp mà bố rất khoái. Ta hoàn toàn có thể tiếp nhận thêm vài lời hỗn hào kiểu đó. Bố đã dặn nhân viên kế toán từ tuần này sẽ nâng lương cho con lên ba mươi đô-la một tuần, và bố muốn con đi may một bộ quần áo thật lịch sự rồi gửi hóa đơn về cho lão già này. Hãy chọn thứ trang phục nào khiến người ta không phải đoán già đoán non xem con kiếm sống bằng nghề nài ngựa hay nhảy múa pha trò. Gu ăn mặc của con có vẻ còn trường thọ hơn cả nền giáo dục đại học của con đấy. Tuần trước, khi đột nhập vào văn phòng này, trông con chẳng khác nào một góa phụ trẻ đang đứng cạnh ngôi mộ mới đắp của người chồng quá cố.

Đương nhiên, y phục không làm nên thầy tu, nhưng trong giờ làm việc, nó phủ lên toàn bộ cơ thể con ngoại trừ đôi bàn tay và khuôn mặt, mà đó lại là một diện tích khá lớn của cõi người. Một chiếc áo bẩn có thể che giấu một tâm hồn trong sáng, nhưng hiếm khi nào nó che nổi một làn da sạch sẽ. Nếu con cứ xuất hiện với vẻ ngoài như thể vừa ngủ dậy mà quên chưa thay đồ, phần lớn mọi người sẽ lập tức đinh ninh rằng đúng là như thế, và con sẽ chẳng bao giờ đủ thân thiết với họ để giải thích rằng cái đầu của con chứa đầy những tư tưởng cao siêu đến mức chẳng còn thời gian bận tâm đến gàu trên vai nữa. Ngược lại, nếu con mặc một chiếc quần sọc xanh trắng đi kèm chiếc cà-vạt đỏ chót, con sẽ thấy thật khó lòng bén mảng đến gần một vị chấp sự để được mời đọc lời cầu nguyện trước bữa ăn, dẫu cho con chẳng bao giờ chơi cá cược cái gì ngoài dăm hạt cà phê hay dậu đậu.

Bố biết bề ngoài thường hay đánh lừa thiên hạ, nhưng chừng nào sự thật đó còn tồn tại, chẳng gì bằng việc bắt chúng phải đánh lừa có lợi cho ta thay vì chống lại ta. Bố từng thấy một lần cạo mặt giá mười xu và một lần đánh giày giá năm xu có thể kiếm được một công việc lương ngàn đô, và cũng thấy một điếu thuốc lá cùng một chai sâm-panh đủ sức đánh sập tận gốc cả một thương vụ đầu cơ thịt heo trị giá triệu đô. Bốn hay năm năm trước, cậu Jim Jackson từng khiến giới đầu cơ giá xuống trong thị trường thịt muối phải chui rúc vào hang ngủ đông và tự sống bằng mỡ của chính mình, cho đến một buổi sáng nọ, ngay ngày hôm sau khi cậu ta đẩy giá thịt heo xông khói lên mức hai mươi đô-la và neo chặt ở đó, có kẻ bắt gặp cậu ta nốc một chai rượu nhỏ ngay trước khi bước lên sàn giao dịch, rồi rỉ tai nhau điều đó giữa đám môi giới trên sàn. Bọn đầu cơ giá xuống liền đinh ninh rằng Jim hẳn phải nhận được tin chẳng lành nào đó nên mới phải nốc rượu xốc lại tinh thần vào cái giờ sớm sủa ấy, thế là chúng phấn chấn hẳn lên, thi nhau bán tháo thị trường thịt heo xuống tận đáy vực sâu thăm thẳm. Chẳng còn lấy nổi một vết mỡ thừa nào sót lại từ thương vụ đầu cơ đó khi chúng buông tha. Hóa ra, Jim chẳng hề nhận được tin dữ nào cả; cậu ta chỉ nợ nần gì đâu, đơn giản là uống vì thấy trong người phơi phới và mọi thứ đang xuôi chèo mát mái.

Nhưng ở cái thế gian này, chỉ tự mình trong sạch thôi vẫn chưa đủ; con còn phải trông sao cho ra dáng trong sạch nữa, bởi vì hai phần ba thành công nằm ở việc khiến người ta tin rằng con đang rất ổn. Thế nên con buộc phải tuân theo những quy tắc chung, dẫu bản thân con có là một ngoại lệ đi chăng nữa. Người ta đã chứng kiến bốn cộng bốn là tám, và chứng kiến cảnh thanh niên chí khí cùng chai rượu nhỏ biến một kẻ thành tên ngốc nghếch hết lần này đến lần khác, đến nỗi rất khó để thuyết phục họ rằng sự kết hợp ấy có thể mang lại kết quả khác đi. Thượng Đế chỉ ban phát cho mỗi sinh linh do Ngài tạo ra một định mức vui thú nhất định. Kẻ thì tìm thấy niềm vui ấy phần lớn thời gian bên cần câu và chút ít thời gian còn lại để kiếm tiền; kẻ thì dành phần lớn thời gian kiếm tiền và phần còn lại để đi câu. Con có quyền lựa chọn, nhưng hai con đường ấy chẳng bao giờ dung hợp với nhau cả. Lắm tiền thì ít cá. Đi càng xa, bước chân lại càng phải ngay ngắn, vững vàng.

Thuở trước, bố từng tìm thấy niềm an ủi to lớn ở thói quen nhai thuốc lá. Bố nhiễm cái tật ấy từ thời còn ở Missouri, và đâm ghiền nó như người Yankee ghiền bánh nướng. Hồi đó, hầu như ai ở vùng ấy cũng nhai thuốc, trừ các vị trưởng lão và phụ nữ, mà phần lớn phụ nữ thì dùng thuốc hít. Dường như đó là một thói quen xã giao rất hay ho, và bố chẳng mảy may suy nghĩ gì về nó cho đến khi dọn ra miền Bắc, còn mẹ con thì bắt đầu cằn nhằn rằng đó là một tàn tích dã man của thời kỳ đồ đá, ý mẹ là vùng Missouri thì phải. Thế là bố đành thu hẹp phạm vi hoạt động lại trong phòng làm việc và chuyển sang dùng thuốc cắt nhuyễn thay vì thuốc bánh, nghe có vẻ sang chảnh hơn.

Rồi vào một ngày nọ, khoảng chục năm về trước, khi đang đi dạo qua khu văn phòng, bố chợt chú ý đến một cậu nhóc làm ở bàn phát thư, nom vô cùng lanh lợi, cứ nhaim nhải cái hàm trong lúc viết lách. Bố chẳng kịp nghĩ ngợi gì, tự dưng máu nóng dồn lên đầu chỉ trong tích tắc. Dù vậy, bố vẫn không thốt một lời—chỉ đứng đó ngắm nhìn cậu ta đang cắm cúi tăng tốc công việc theo cái cách mà bọn trẻ hay làm khi tưởng rằng lão già chủ tịch đang lảng vảng dò la xem nên tăng lương cho ai tiếp theo.

Bố đứng lù lù trên đầu cậu ta mất chừng năm phút, và suốt khoảng thời gian ấy, cậu ta vẫn ra điều phớt lờ không thèm nhìn thấy bố. Phải công nhận cậu nhóc đó cực kỳ gan lì, vì nó chẳng hề nao núng dù chỉ nửa giây. Nhưng cuối cùng, thấy cậu ta sắp nghẹn thở đến nơi, bố mới cất giọng sắc lạnh và bất ngờ—"Nhổ ra."

Trời ạ, lúc ấy bố cứ tưởng như có trận lụt dội xuống. Con có thể cá là bố đang tức sôi máu, và bố định bụng sẽ mắng cho cậu nhóc đó một trận tơi bời. Thế nhưng, trước khi bố kịp thốt ra lời nào, có cái gì đó bất chợt chạm đến tâm can, bố liền tiến lại gần cậu bé, đặt tay lên vai nó và bảo: "Thôi, chúng ta cùng cai đi, con trai."

Dĩ nhiên là nó đồng ý cai ngay—bố đoán chắc là nó sợ đến mức nếu bố bảo ngừng thở chắc nó cũng dám làm theo. Và thế là bố đành phải gom sạch chỗ thuốc cắt nhuyễn của mình đem gửi cho bọn ngoại đạo.

Bố chỉ nhân chuyến ngang qua đây mà nhắc lại câu chuyện nhỏ này như một minh chứng cho thấy một kẻ chẳng thể muốn làm gì thì làm ở cái cõi đời này, bởi vì con người ta càng leo cao thì thiên hạ càng nhìn rõ mặt mũi hắn hơn. Dĩ nhiên, với tư cách là con trai của lão già này, con sẽ bị vô số kẻ săm soi và cá cược xem con có nên tích sự gì không. Nếu con thành công, họ sẽ bảo đó chỉ là ăn may; còn nếu con thất bại, họ sẽ bảo đó là điều tất nhiên.

Trên đời này có hai tội lỗi không thể dung thứ—đó là thành công và thất bại. Kẻ thành công không thể tha thứ cho người khác vì tội thất bại, và kẻ thất bại thì chẳng đời nào tha thứ cho ai đó vì tội thành công. Dù vậy, nếu con thực sự thành công, con sẽ bận rộn đến mức chẳng còn thời gian để bận tâm xem những kẻ thất bại nghĩ gì.

Bố hơi dài dòng về vấn đề bề ngoài này bởi vì số người thực sự có tư duy thấu đáo là vô cùng ít ỏi. Cứ một kẻ biết đọc vị tính cách một người lạ qua khuôn mặt, thì lại có tới cả trăm kẻ đọc nó qua vẻ bề ngoài. Chúng ta từng dẫn dắt hàng tá dòng dõi công tước cùng từng bầy viện trưởng đại học và tiến sĩ thần học đi tham quan lò sát sinh, nhưng đám công nhân chẳng thèm ngó ngàng gì đến họ, trừ khi họ ngáng đường thì bị ném cho vài miếng gan động vật. Thế nhưng, khi John L. Sullivan bước qua khu chuồng gia súc, toàn bộ nhà máy liền lập tức đình trệ. Đám thợ bỏ xám xịt công việc, ùa ra xếp thành hàng dài để hò reo cổ vũ anh ta. Con thấy đấy, John mang đúng phong thái của nghề nghiệp anh ta, và chẳng cần phải giải thích cho đám công nhân hiểu rằng anh ta chính là hàng thật giá thật trong làng quyền Anh. Dĩ nhiên, khi một kẻ đã vươn lên đến tầm vóc làm nên điều gì đó đặc biệt, hắn chẳng cần bận tâm đến việc bề ngoài của mình trông có vẻ bình thường; thế nhưng khi một gã trai trẻ hãy còn chưa là cái thá gì đặc biệt, việc mang vẻ ngoài của một nhân vật tầm cỡ chính là một thứ vốn quý giá vô cùng.

Ngay lúc này đây, bố muốn nhấn mạnh rằng dẫu việc để bản thân bị ảnh hưởng bởi vẻ bề ngoài là điều có thể chấp nhận ở người khác, nhưng con thì tuyệt đối không được phép làm thế. Hãy dùng chính nhân cách tốt đẹp để hậu thuẫn cho một diện mạo bảnh bao, và hãy chắc chắn rằng người khác cũng hành xử như vậy. Một kẻ hay hoài nghi sẽ tự chuốc lấy phiền toái, nhưng một kẻ thận trọng lại biết cách né tránh chúng. Vì tầng táo trên cùng không có quả nào bị thối, không có nghĩa là ta có thể chắc mẩm rằng cả thùng táo đều lành lặn.

[illus013]

"Khi John L. Sullivan bước qua khu chuồng gia súc, toàn bộ nhà máy liền lập tức đình trệ."

Chẳng ai vội vàng vồ lấy một con ngựa chỉ vì nom bề ngoài nó có vẻ lành lặn cả. Thông thường, điều đó chỉ khiến người ta hoài nghi không biết có uẩn khúc gì mà đối phương lại sốt sắng muốn bán đến thế. Thế là hắn dắt con chiến mã ra giữa bãi đất rộng mười mẫu, nơi có ánh sáng chiếu vào thật rõ và mạnh, rồi săm soi từng sợi lông trên bộ da của nó, cứ như thể đang sợ vớ phải hàng giả mạo nào đó; hắn còn ngó nghiêng dưới từng móng guốc để tìm kiếm dấu hiệu cấp cứu quen thuộc; rồi ngó thọc vào cổ họng nó để dò la những bí mật đen tối. Nếu con ngựa vượt qua được ngần ấy bài kiểm tra, người mua sẽ ép giá thấp hơn năm mươi đô-la so với giá được hỏi, theo nguyên tắc chung và để phòng hờ lỡ mình bỏ sót điều gì.

Nhìn chung, đàn ông và ngựa ngựa người người đều ná ná nhau cả thôi. Chẳng có gì sánh bằng việc thử thách một người trong cùm gông một thời gian trước khi quyết định đồng hành cùng hắn ta trên một chặng đường dài.

Bố nhớ từng nhận một gã thanh niên bảnh bao, cạo râu nhẵn nhụi vào làm việc ở bàn lập hóa đơn, chỉ vì thấy bề ngoài hắn ta ưa nhìn, nhưng hóa ra hắn lại dốt đặc cán mai về số sách đến mức bố phải sa thải ngay sau một tuần. Hóa ra vào cái buổi sáng hắn đến xin việc, hắn đã phải đem cầm chiếc dao cạo râu lấy mười lăm xu để có tiền cạo mặt. Dĩ nhiên, nếu biết trước điều đó ngay từ đầu thì bố đã chẳng đời nào thuê hắn làm cái máy đếm tiền di động rồi.

Lại có lần bố từng cưng chiều hết mực một tay thu nợ. Hắn luôn biết cách cư xử đúng mực mỗi khi nói chuyện với bố và giữ cho diện mạo lúc nào cũng chuẩn mực. Lương bổng chẳng lấy gì làm hậu hĩnh, nhưng hắn lại có cái tài khéo léo đến mức cứ mỗi đô-la kiếm được hắn lại xài ra được giá trị tương đương một đô-la rưỡi. Hắn không hề đuổi theo thời trang nhưng cũng chẳng bao giờ lỗi mốt. Nếu áo sơ-mi mùa hè đi kèm thắt lưng vải là mốt thời thượng, thì Charlie nhất định có một chiếc thắt lưng vải; còn khi quần ôm sát là mốt sang chảnh, Charlie sẽ diện chiếc quần được may viền cẩn thận. Xét cho cùng, Charlie trông rất ổn và nói năng cũng rất mực—luôn cẩn trọng, luôn ân cần, luôn lịch thiệp.

Vào một buổi trưa nọ, sau khi hắn đã làm việc cho bố được một hai năm, bố bắt gặp hắn đang từ tuyến đường trở về với vẻ mặt rầu rĩ; thế là bố liền nhét vào tay hắn năm mươi đô-la như một chút quà xoa dịu. Bố chưa từng thấy tờ năm mươi đô-la nào lại có sức vực dậy tinh thần một người nhanh đến thế, và Charlie đã cảm ơn bố rất phải phép—không hề ấp úng cũng chẳng tỏ ra quá trớn. Ngay lúc đó, bố đã chấm Charlie cho một suất tăng lương và một vị trí công việc tốt hơn.

Ngay sau đó, bố bị cuốn vào một đống công việc trong phòng riêng và chẳng ngẩng đầu lên nhìn ngó xung quanh cho đến tận lúc gần tan sở. Ngay ngoài cửa phòng, bố đụng độ người quản lý văn phòng, và nom anh ta cũng rầu rĩ chẳng kém.

"Tôi đang định gõ cửa phòng ông đây," anh ta nói.

"Sao thế?" bố hỏi.

"Charlie Chasenberry đang thâm hụt tám trăm đô-la tiền quỹ thu về."

"Ừm," bố đáp mà không hề chớp mắt, dẫu trong lòng cảm thấy trống hoác.

"Tôi đã cho người mặc thường phục đến đây để tóm cổ hắn tối nay, ngặt nỗi hắn lại chẳng bén mảng đến văn phòng."

"Trông có vẻ như hắn chuồn rồi nhỉ?" bố hỏi.

"Tôi e là thế, nhưng chẳng hiểu bằng cách nào. Sáng nay hắn chẳng còn nổi một xu dính túi, vì hắn đòi ứng trước tiền lương nhưng tôi không cho, và hôm nay hắn cũng chẳng đi thu khoản nợ nào cả, bởi vì hắn đã gom sạch những khoản đến hạn trong tuần này đem đi nướng sạch vào sòng bạc rồi."

Bố chẳng nói gì, nhưng láng giáng nghi ngờ rằng đâu đó trong văn phòng này đang có một tên ngốc bị lừa bịp. Ngày hôm sau thì bố hoàn toàn đoan chắc điều đó, khi nhận được bức điện tín từ cậu Charlie luôn lịch thiệp và chu đáo, gửi đi từ Montreal:

"Ngàn vạn lần cảm ơn ngài Graham thân mến vì sự giúp đỡ kịp thời."

Con thấy đấy, hắn vẫn cẩn trọng như mọi khi đối với những chi tiết nhỏ nhặt, khi bức điện chỉ vọn vẹn đúng mười từ. Thế nhưng câu "Ngàn vạn lần cảm ơn ngài Graham thân mến" lại là biểu hiện sướt mướt nhất mà bố từng thấy ở hắn.

Bố coi bài học nhỏ mà Charlie mang lại rẻ như bèo với giá tám trăm năm mươi đô-la, và bố truyền đạt lại nó cho con, bởi vì rất có thể nó sẽ giúp con tiết kiệm được một hai ngàn đô trên con đường tích lũy kinh nghiệm.

Người cha thương yêu của con,

John Graham.

Số 14

GỬI từ John Graham, tại Khu lò mổ Union ở Chicago, tới con trai Pierrepont, tại khách sạn The Travelers’ Rest, New Albany, Indiana. Cậu Pierrepont vừa thử tham gia một canh bạc đầu cơ giá lên trên sàn giao dịch và vô tình lọt vào tầm ngắm của người cha.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.