Chicago, ngày 4 tháng 5 năm 189—
Pierrepont yêu quý: Viên thủ quỹ vừa chuyển cho bố bản kê khai các khoản chi tiêu của con trong tháng này, và xem qua nó thực sự khiến người ta muốn gù cả lưng. Khi bố bảo muốn con có một nền giáo dục phóng khoáng, bố không có ý định mua lại cả Cambridge. Tất nhiên mấy tờ hóa đơn này không làm bố sạt nghiệp nổi, nhưng chúng sẽ làm con khánh kiệt trừ khi con phải thật, thật sự cẩn thận.
Bố để ý thấy trong hai năm qua, các khoản chi của con tháng nào cũng nặng gánh hơn, nhưng bố chẳng thấy chút dấu hiệu nào cho thấy con đạt thành tích xuất sắc để biện minh cho chi phí vận hành ngày một tăng ấy; và đó là một kiểu làm ăn tồi tệ — giống hệt như đem lượng bắp nặng bằng cân nặng của một con bò cọc cằn không tài nào vỗ béo nổi để đổ vào mồm nó.
Trước đây bố chưa từng nói gì về chuyện này, vì bố đặt nhiều niềm tin vào sự khôn ngoan vốn có của con để ngăn con khỏi việc tự biến mình thành một kẻ ngốc nghếch theo kiểu mà một vài gã thanh niên không phải lao động vất vả để kiếm tiền vẫn hay làm. Thế nhưng, vì bố vẫn im lặng ngồi quan sát, bố không muốn con lại ảo tưởng rằng ông già này lắm tiền và có thể chịu đựng được những khoản đó, bởi vì một khi con rời ghế nhà trường rồi thì ông ta sẽ chẳng nhịn nữa đâu. Con càng sớm điều chỉnh thói quen chi tiêu của mình sao cho phù hợp với năng lực kiếm tiền thực tế, thì con sẽ càng dễ bề sinh sống hơn.
Cách duy nhất chắc chắn để một người nhanh giàu là có ai đó cho tiền hoặc được thừa kế. Con sẽ không thể giàu lên theo con đường đó — ít nhất là không phải cho đến khi con chứng minh được năng lực đảm nhận một vị trí khá quan trọng trong công ty; và tất nhiên, tại Graham & Co., chỉ có đúng một điểm xuất phát duy nhất cho một người muốn leo lên vị trí ấy. Dù kẻ đó là con trai của ông già chủ hãng hay con trai của lão quản đốc tầng hầm đi chăng nữa thì điều đó chẳng có gì khác biệt — xuất phát điểm ấy chính là vị trí bấp bênh dưới đáy. Và cái đáy ở mảng văn phòng của công việc kinh doanh này chính là chiếc ghế bên bàn thư tín, với vỏn vẹn tám đô-la vào mỗi tối thứ Bảy.
Bố chẳng thể dâng sẵn cho con một thành công được gói ghém sẵn sàng nào cả. Điều đó chẳng có ích gì cho con, mà lại còn gây hại cho hãng. Ở đây, đỉnh cao luôn rộng mở, nhưng tòa nhà này lại chẳng có thang máy. Bắt đầu công việc với một nền tảng học vấn tốt, lẽ ra con phải leo lên nhanh hơn những kẻ không có học thức; nhưng sẽ có lúc con bước chân vào nhà xưởng mà chẳng thể liếm tem nhanh bằng mấy cậu nhóc khác ngồi bàn giấy. Dẫu vậy, kẻ nào chưa từng liếm tem thì cũng chẳng đủ tư cách để viết thư. Đương nhiên, đó là lúc mà việc biết rõ món bánh ngọt ăn trước hay kem ăn trước, hay biết cách lái ô tô sẽ chẳng mang lại chút ích lợi thực tế nào cho con cả.
Bố chỉ nhắc đến những điều này vì bố e rằng những suy nghĩ của con về nền tảng gia nhập công ty đã có phần phơi phới quá đà ở miền Đông rồi. Bố có thể cho con một bước đệm khởi đầu, nhưng sau đó con sẽ phải tự mình dùng thuốc nổ mà mở đường tiến lên phía trước. Tất cả hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực bản thân. Nếu giao cho một vài gã nào đó một nén bạc được bọc trong chiếc khăn tay để khởi nghiệp kinh doanh, chúng sẽ đem nén bạc đó đổi lấy một cục gạch mạ vàng rồi làm mất luôn cả chiếc khăn tay; ngược lại, có những kẻ dù chỉ được khởi nghiệp với độc một chiếc khăn tay, thế nhưng chúng lại có thể dựng lên một cơ ngơi buôn bán vải sợi nhỏ nhoi từ chiếc khăn ấy, rồi sau đó còn phỉnh phờ luôn cả nén bạc của kẻ khác về tay mình.
Bố thừa lòng kiêu hãnh để tin rằng con mang trong mình tố chất xứng đáng, nhưng bố muốn thấy những tố chất ấy bộc lộ ra ngoài. Con sẽ chẳng bao giờ trở thành một nhà buôn giỏi nếu cứ đảo lộn cái trật tự mà Chúa đã định đoạt cho chúng ta — đó là học cách chi tiêu trước khi học cách kiếm tiền. Đối với kẻ hoang phí, ngày lĩnh lương luôn cách xa cả tháng trời, và hắn chẳng bao giờ thu về nổi quá sáu mươi xu từ bất kỳ đồng bạc nào lọt vào tay mình. Thế nhưng một đồng bạc lại có giá trị tới một trăm linh sáu xu đối với một doanh nhân chân chính, và ông ta chẳng bao giờ tiêu lẹm vào đồng bạc ấy. Chính kẻ biết tích lũy và bóp chặt chi phí mới là người mua lại được cổ phần trong doanh nghiệp. Đó chính là điểm yếu mà con sẽ tự nhận ra nếu như các bảng kê chi tiêu của con không nói dối; và thường thì chúng chẳng nói dối theo kiểu đó đâu, mặc dù Nam tước Munchausen vốn là tay buôn đi lưu động đầu tiên, và những hóa đơn công tác của các nhân viên thị trường bên bố vẫn mang đậm dấu ấn của lão.
Bố thừa biết rằng khi một đám thanh niên tụ tập chơi bời với nhau, một số đứa trong bọn chúng lại nghĩ rằng sự phóng túng tiền bạc mới là dấu hiệu chứng tỏ chúng là những gã hảo hán phóng khoáng, còn sự cẩn trọng lại bị xem là keo kiệt bn xỉn. Đó chính là cái khía cạnh thuần túy hư hỏng của một nền giáo dục đại học; và cũng chính là điều khiến mười doanh nhân hết chín người phải ngần ngại khi đưa con cái mình rời nhà đi du học. Nhưng mặt khác, đó lại chính là thời điểm để một chàng trai trẻ có cơ hội chứng minh rằng mình không phải là một kẻ hạng xoàng. Bố thừa biết khối kẻ ngoài kia hay xì xào rằng bố là một tay rất chặt chẽ trong chuyện tiền nong; rằng bố vắt từ mỗi con heo bước qua lò mổ của bố nhiều mỡ hơn cả số cân nặng tự nhiên mà Chúa ban cho nó; rằng bố đã cải tiến cả tạo hóa bằng cách lóc ra bốn chiếc giêm bông từ một con vật thuở chào đời vốn chỉ có hai; thế nhưng các con đã sống đủ lâu với bố để hiểu rằng bàn tay của bố thường luôn móc ví ra đúng lúc.
Giờ thì bố muốn khẳng định ngay tại đây rằng kẻ đê tiện nhất trên đời chính là kẻ hào phóng bằng những đồng tiền mà hắn chẳng hề phải đổ mồ hôi sôi nước mắt để làm ra, và một cậu nhóc tỏ ra hảo hán trên mồ hôi xương máu của người khác thì chẳng bao giờ đủ tiêu chuẩn để làm phân bón loại một cả. Chính cái tham vọng muốn được thiên hạ tung hô là tay chơi phóng khoáng ấy đã nhồi nhét văn phòng của bố đầy những tay nhân viên hạng hai, và chúng sẽ mãi mãi chỉ là những tay nhân viên hạng hai mà thôi. Nếu con cũng nhiễm thói đó, hãy kìm nén nó lại cho đến khi con chịu khó làm việc được một năm. Sau đó, nếu tham vọng của con vẫn là còng lưng suốt cả tuần bên bàn giấy để kiếm tám đô-la ném vào mấy bợm nhậu trong những chầu trà dư tửu hậu tối thứ Bảy, bố sẽ chẳng có ý kiến gì để ngăn cản con nữa; bởi vì khi ấy bố sẽ hiểu rằng Chúa vốn chẳng định đoạt để con làm chủ cuộc đời mình.
“Bố đã chứng kiến hàng trăm đứa trẻ sang châu Âu du học mà chẳng mang về được gì nhiều ngoài vài chiếc vali đựng những bộ quần áo mặc chẳng vừa vặn.”
Con thừa biết bố đã bắt đầu cơ nghiệp ra sao — bố bị người ta đá vít một cú khởi đầu, nhưng hóa ra cú đá đó lại đẩy bố vươn lên cao, và kết quả là mỗi lần vấp ngã sau này đều nhấc bổng bố lên một nấc cao hơn một chút. Bố từng nhận được mức lương hai đô-la một tuần, ngủ dưới gầm quầy hàng, và con có thể cá rằng bố nắm rõ từng xu trong mỗi đồng bạc đó nặng ký ra sao, cũng như cái sàn nhà ấy lạnh lẽo cứng nhắc thế nào. Đó là bài học mà con bắt buộc phải lĩnh hội.

Bố còn nhớ hồi còn làm việc trên Ngũ Đại Hồ, chiếc thuyền buồm của bọn bố đang xuôi qua cửa cống ở Buffalo thì bố nhìn thấy thằng bé Bill Riggs, tay hàng thịt, đang đứng ngước lên chỗ bố ở đầu cầu với một giỏ thịt bò nướng lớn. Chuyến đi hôm đó nguồn dự trữ ở nhà bếp hơi thiếu thốn, thế nên bố liền gọi với lên và Bill đã ném tảng thịt bò xuống cho bố. Bố hỏi nó giá bao nhiêu, và nó hét lớn vọng lại: “khoảng một đô-la”. Đó quả là một miếng thịt bò tuyệt hảo, và khi bọn bố quay trở lại Buffalo trong chuyến hải trình tiếp theo, bố thầm nghĩ mình nên mua thêm một ít nữa. Thế là bố ghé vào cửa hàng của Bill và hỏi mua một miếng thịt y như thế. Nhưng lần này nó lại đưa cho bố một miếng thịt nướng nhỏ xíu, chẳng to bằng một góc miếng trước, lại còn vô cùng dai và nhiều xơ. Thế mà khi bố hỏi giá bao nhiêu, nó vẫn thản nhiên đáp: “khoảng một đô-la”. Nó hoàn toàn không có chút khái niệm nào về giá trị, mà đó lại chính là giác quan thứ sáu của một nhà kinh doanh. Bill từ xưa đến nay vẫn luôn là một gã đàn ông cao lớn, khỏe mạnh và siêng năng, thế nhưng ngày nay gia cảnh lại vô cùng, vô cùng nghèo túng.
Những kẻ như thằng Bill đâu phải chỉ có trong nghề bán thịt. Bố vẫn đang thấy vài kẻ y hệt như thế ngay trong văn phòng của mình lúc này, nhưng chúng sẽ chẳng bao giờ có thể bước qua được hàng rào ngăn cách giữa tầng lớp nhân viên văn phòng và ban điều hành. Thế mà, nếu chúng chịu bỏ ra dù chỉ một nửa thời gian để suy nghĩ cho lợi ích của công ty thay vì dành trọn tâm sức để ngụy tạo ra những lý do đòi ứng trước tiền lương, bố sẽ dùng cả gậy bổ bò cũng chẳng tài nào cản được chúng bước vào phòng họp riêng của bố, và bố cũng chẳng thèm cản làm gì; bởi vì chúng hoàn toàn có thể nhân đôi tiền lương của chúng lẫn lợi nhuận của bố chỉ trong vòng một năm. Tuy nhiên, bố luôn đúc rút ra một chân lý an toàn rằng cái tên nào mà đến cuối tuần phải đập ống heo tiết kiệm của con trẻ để lấy tiền xe buýt thì muôn đời chẳng thể trở thành một Russell Sage nào khi đem tiền của ông chủ ra giao dịch buôn bán. Hắn sẽ đục thủng tài khoản của bố lỗ chỗ như một bầy bò hoang Texas húc tơi tả một gã chủ trại non nớt bị dồn vào chân tường.
Giờ thì bố biết thế nào con cũng cãi rằng bố chẳng hiểu rõ sự đời; rằng con buộc phải nhập gia tùy tục làm theo thói quen của người khác; và rằng mọi thứ đã đổi thay từ thời bố còn trẻ ranh. Chẳng có chuyện đó đâu. Adam đã sáng chế ra tất cả mọi ngóc ngách để một gã thanh niên có thể tự biến mình thành kẻ ngốc, và tiếng hò hét cổ vũ của sinh viên vang lên ở cuối con đường ấy thực chất chỉ là một lớp vỏ trang trí phù phiếm chẳng hề làm thay đổi bản chất cốt lõi. Đứa nào làm bất cứ điều gì chỉ vì thấy thiên hạ đều làm thế thì muôn đời chỉ có nước còng lưng gánh vác kiếp nghèo hèn. Hắn chính là kẻ đi mua lúa mì với giá chín mươi bảy xu ngay trước thời điểm thị trường sụp đổ. Người ta gọi hắn là “gã nhà quê” trong các bản tin thị trường, nhưng thành phố thì lúc nào cũng nhung nhúc những kẻ như thế. Chính là gã có gan tự suy nghĩ và tự hành động cho bản thân mình, là kẻ tung lệnh bán khống khi giá vọt lên đỉnh cao chót vót còn cả cái công ty thì đang đứng chổng ngược lên trời mà gào thét đòi mua thêm, sẽ là người đàng hoàng ngồi vào chiếc ghế trong các buổi họp hội đồng quản trị khi bước sang tuổi tứ tuần.
Ngoài xưởng lò mổ của chúng tôi có một con bò đực già lúc nào cũng lững thững đứng ngay chân lối đi dẫn lên khu vực chuồng giết mổ, trông y hệt như mấy vị chức sắc trong làng ngồi nghếch chân trên thùng bánh quy trước cửa tiệm tạp hóa — một lão già trông có vẻ đượm buồn, mơ mộng — khóe miệng lúc nào cũng ngậm hai ba cọng rơm từ cái bã nhai lại. Con chẳng bao giờ thấy một con bò nào lại tỏ ra thờ ơ với sự đời hơn thế. Nhưng rồi chỉ ít phút sau, mấy cậu nhân viên lùa một đàn bò tới chỗ nó, hoặc có thể là mấy con bò cái nếu đợt đó nhà máy đóng hộp thịt, thế là con sẽ thấy Lão Abe lững thững cất bước đi lên con dốc ấy, ngoe nguẩy cái đuôi cụt ngủn trơ trẽn trông hệt như đang ra hiệu mời gọi đàn bò lững thững bước theo sau, làm như thể ở trên đỉnh kia có điều gì vô cùng kỳ thú mà mọi con bò tót Texas hay bò hoang Colorado vừa chân ướt chân ráo xuống đồng cỏ đều phải ghé mắt nhìn qua để tô điểm thêm chút phong thái thị thành. Lễ phép làm sao, đám bò ấy cứ thế ngoan ngoãn nối đuôi nhau bước lên đường dốc và tiến thẳng vào chuồng giết mổ. Nhưng ngay khi vừa đặt chân lên đến đỉnh, Lão Abe bằng cách nào đó liền biến mất tăm giữa đám đông, và lão ta vắng bóng trong danh sách điểm danh khi những cánh cửa sắt sập xuống và cơn ác mộng thực sự bắt đầu đổ ập lên những người bạn mới của lão.
Bố chưa từng thấy dăm ba đứa con trai tụ tập với nhau mà lại vắng mặt một Lão Abe nào đó. Nếu con phát hiện ra hội bạn của mình đang lũ lượt kéo nhau đi theo một kẻ như thế, hãy tránh xa ra ngay lập tức. Sẽ có những lúc việc chọn cách cô độc lại là sự lựa chọn an toàn nhất. Hãy vận dụng chút ít sự thông thái thường thức, lòng thận trọng và lương tâm. Con hoàn toàn có thể gầy dựng cả một cơ ngơi vững chãi từ ba thứ phẩm chất ấy, một khi con tích lũy đủ số lượng. Nhưng ngặt một nỗi là con phải bắt đầu thu gom chúng từ khi còn trẻ. Đến lúc con đã lỳ đòn chai sạn rồi thì chúng sẽ chẳng thèm bén mảng đến nữa.
Con chẳng cần phải viết thư báo cho bố nếu bản thân cảm thấy mình đang lĩnh hội được những điều ấy. Các triệu chứng sẽ tự động phơi bày hết lên bảng chi tiêu của con. Thôi chào con; cuộc đời này quá ngắn ngủi để dành cho việc viết thư và New York đang gọi điện giục giã bố đây.
Cha yêu quý của con,
John Graham.
Số 3
GỬI từ John Graham tại Các khu Chợ súc sản Trung tâm ở Chicago, đến con trai ông là Pierrepont tại Đại học Harvard. Cậu Pierrepont tỏ ra vô cùng thích thú với cuộc sống ở Cambridge, và đã ngỏ ý muốn theo học một khóa cao học để lấp đầy những khoảng trống kiến thức mà cậu nhận ra trong nền giáo dục của mình.