London, ngày 27 tháng Mười năm 189—
Pierrepont con thân mến: Cha đã nhận được thư con đề ngày 21 vừa qua và đã xem các bài báo con gửi kèm. Con chẳng cần phải bận tâm đến mấy lời đồn thổi trên báo chí về việc băng nhóm Comstock đã ép cha vào thế bí với khối lượng lớn mỡ lợn tháng Mười một đâu. Cha không bao giờ bán hàng mà không biết mình sẽ tìm chúng ở đâu khi cần, và nếu mấy gã đó định thò chân trước vào máng ăn, hoặc bắt đầu trò xô đẩy, chen lấn, thì chúng sẽ thấy cha cũng sẵn sàng quên luôn phép lịch sự trên bàn ăn. Bởi khi nói đến trò ma mãnh, chính cha cũng là một tay hài hước đây. Và dù cha đã già không còn chạy nổi, nhưng cha vẫn đủ trẻ để đứng lại mà chiến đấu.
Xét cho cùng, đã có không ít kẻ tìm cách hạ bệ cha, nhưng chúng luôn lên kế hoạch đám tang trước khi tóm được người đã khuất. Cha cho là trong hai mươi năm qua, chưa khi nào thiếu những vòng hoa "Cổng Thiên Đàng" được kết sẵn chờ đợi cha tại một văn phòng nào đó gần Sở Giao dịch. Nhưng điều kiện tiên quyết cho một đám tang yên ả là phải có một cái xác tự nguyện nằm đó. Mà cha thì vẫn đang ngồi dậy và dùng bữa đây.
Có hai thứ con đừng bao giờ để tâm đến—lời sỉ nhục và lời tâng bốc. Thứ nhất chẳng thể hại được con, còn thứ hai cũng chẳng giúp được gì. Có những kẻ giống như lũ chó vàng vậy—khi con đi tới, chúng sẽ chồm lên định liếm tay con; nhưng khi con quay lưng bỏ đi, chúng lại lẻn ra sau và đớp vào gót chân con. Năm ngoái, khi cha đang đẩy giá thị trường lên, phe đầu cơ giá lên (the longs) đều bảo rằng cha là một nhà từ thiện già tốt bụng, người thao thức cả đêm chỉ để tính cách kiếm cho nông dân cái giá cao nhất cho bầy lợn của họ; còn phe đầu cơ giá xuống (the shorts) lại cho rằng cha là một lão cướp khét tiếng, kẻ đánh cắp miếng thịt lợn trong nồi của người lao động. Chừng nào con còn không thể làm vừa lòng cả hai bên trên thế giới này, thì chẳng gì bằng việc làm vừa lòng phe của chính mình.
Rất hiếm người có thể nhìn nhận bất kỳ sự việc nào từ góc độ nào khác ngoài góc độ của riêng họ. Cha nhớ có lần cha có một khu đất trống trên Đại lộ, và một bà nọ tìm đến văn phòng, với giọng điệu ngọt như mía lùi, hỏi xem cha có thể cho bà ta mượn khu đất đó để xây một nhà trẻ (crèche) hay không. Cha hơi do dự, vì trước đó chưa nghe nói đến 'nhà trẻ' bao giờ, và nghe cứ lạ tai, dù trông bà ta thì giống một mụ bò già phúc hậu, an toàn và đáng tin cậy. Nhưng bà ta giải thích rằng nhà trẻ là một nơi giữ trẻ, nơi các cô gái ế đến tắm rửa, cho ăn và găm kim vào con cái người khác trong khi các bà mẹ đi làm. Tất nhiên, chẳng có gì trong đó khiến mục sư hay cảnh sát phải tìm đến cha, nên cha bảo bà ta cứ tự nhiên.
Bà ta ra về vui vẻ, nhưng khoảng một tuần sau, bà ta lại ghé qua, trông có vẻ không hài lòng cho lắm, để xem cha có chịu xây luôn cái nhà trẻ đó không. Nghe chừng cũng là việc làm cao cả, nên cha đã cử vài thợ mộc đến dựng một cái nhà chòi khung gỗ dài. Bà ta tỏ ra cực kỳ biết ơn, cha đảm bảo với con là vậy, và cha không gặp lại bà ta trong suốt hai tuần. Sau đó, bà ta lại gọi điện đến nói rằng, vì đằng nào cha cũng làm cái việc này và chúng chẳng tốn kém gì đặc biệt, thì liệu cha có phiền không nếu cho bà ta vài con bò. Bà ta bày ra vẻ mặt ngạc nhiên và đau khổ khi nói, và cách bà ta đặt vấn đề khiến cha cảm thấy mình đáng xấu hổ khi đã không tự nghĩ đến việc cung cấp gia súc. Thế là cha hào phóng tặng thêm nửa tá bò để lo việc ăn uống.
Cha tưởng thế là quá đủ rồi, nhưng đám thợ mộc vừa mới xong cái chòi thì người đàn bà đó đã gọi điện bằng giọng gắt gỏng hỏi tại sao cha không cho sơn nó đi.
Sáng hôm đó cha bận quá chẳng hơi đâu mà cãi cọ, nên cha nhắn lại rằng cha sẽ lo liệu; và khi hôm sau cha lái xe ngang qua đó thì mấy tay thợ sơn đang cắm cúi làm việc. Cái chòi đó có mặt tiền dài sáu mươi bộ nhìn ra Đại lộ, và cha nhận ra ngay đó là một tấm biển quảng cáo trời cho. Thế là cha gọi tay thợ cả đến và hai bên cùng bàn bạc, bày ra một mẩu quảng cáo nho nhỏ đại loại như sau:
Tinh chất Graham:
Nó làm người yếu thành kẻ mạnh.
Chà, con biết đấy, sáng hôm sau khi nhìn thấy mẩu quảng cáo, mụ mái già đó giãy nảy lên. Mụ đi khắp thị trấn rêu rao rằng cha đã quyên góp một cái chòi năm trăm đô la cho từ thiện rồi lại sơn lên đó một mẩu quảng cáo trị giá cả ngàn đô. Mụ cho rằng cha nên gửi một tấm séc với số tiền đó cho quỹ của nhà trẻ. Mụ cứ lèo nhèo mãi đến khi cha bắt đầu nghĩ có khi mụ nói cũng có lý, nên cha gửi cho mụ số tiền đó. Sau đó, cha tìm thấy một tay muốn xây dựng quanh khu vực đó, bán rẻ cho hắn khu đất, và thế là rút chân khỏi cái ngành công nghiệp nhà trẻ này.
Cha đã bỏ vào công việc kinh doanh này nhiều hơn cả sức lao động, và cũng thu về nhiều hơn cả tiền bạc; nhưng thứ duy nhất cha từng bỏ vào đó mà không đem lại cổ tức bằng niềm vui hay đô la chính là sự lo lắng. Đó là một nhánh của ngành nghề mà con nên để dành cho đối thủ của chúng ta.
Cha luôn thấy lo lắng là một thứ còn bấp bênh hơn cả đua ngựa gấp bội—rất khó mà đoán trúng người thắng cuộc. Con về nhà lo lắng vì sợ thằng thư ký mới ngốc nghếch quên khóa két sắt sau khi con rời đi, và ngay trong đêm đó nhà máy tinh chế mỡ lợn cháy rụi; con dành cả năm trời bồn chồn vì nghĩ Bill Jones sắp nẫng tay trên cô bạn gái xinh đẹp nhất của con, rồi sau đó lại dành mười năm lo lắng vì hắn không làm thế; con lo lắng cho Charlie ở đại học vì nó hơi hoang đàng, rồi nó viết thư bảo đã được bầu làm chủ tịch Y.M.C.A.; và con lo lắng cho William vì nó quá mộ đạo đến nỗi con sợ nó sẽ bỏ hết tất cả để sang Trung Quốc làm giáo sĩ, rồi nó lại rút của con một trăm đô la; con lo lắng vì sợ công việc kinh doanh sụp đổ, nhưng rồi sức khỏe của con lại đổ vỡ thay vào đó. Lo lắng là một ván bài mà dù con có đoán đúng thì cũng chẳng nhận được sự thỏa mãn nào từ sự thông tuệ của mình cả. Một người bận rộn chẳng có thời gian mà bận tâm tới nó. Anh ta luôn có thể tìm thấy khối bà già, dù mặc váy hay mặc quần, sẵn sàng dành cả ngày để lo lắng về rắc rối của chính họ và thức trắng đêm để bận tâm cho nỗi lo của người khác.
Nói đến việc trút bỏ lo lắng của mình lên người khác, tự nhiên cha nhớ đến bà góa Williams và thằng con Bud, một người bạn chơi thuở nhỏ của cha. Bud là đứa con út trong số những rắc rối của bà góa, và bà là kiểu người mà rắc rối hiếm khi đến đơn lẻ. Bà có tất cả mười bốn đứa, trong đó có bốn cặp sinh đôi. Bà thường thả chúng ra vào buổi sáng, cùng lúc với việc thả bò và lợn đi ăn dọc con phố, rồi bà rũ bỏ mọi lo âu về chúng cho đến hết ngày. Bà cho rằng nếu chúng bị thương thì hàng xóm sẽ đưa về; và nếu chúng đói, chúng sẽ tự mò về nhà. Và bằng cách nào đó, cả bầy luôn xuất hiện an toàn và lấm lem bùn đất vào giờ ăn.
Cha không nghi ngờ gì việc bà rất mực thương Bud, nhưng khi một người phụ nữ có đến mười bốn đứa con, tâm trí bà trở nên rối bời đến mức chẳng thể tập trung tình cảm hay ưu ái đứa nào cả. Thế nên, khi một ngày nọ quần áo của Bud được tìm thấy bên hồ bơi, mà chẳng thấy Bud đâu trong đó, bà đã không phản ứng đúng như kỳ vọng của những người hàng xóm đã mang tin đến—những người đang đứng vây quanh chờ đợi bà làm một tràng gào khóc thảm thiết.
Bà thừa nhận đó đúng là quần áo của Bud, nhưng bà muốn biết thi thể đâu. Bà ám chỉ rằng sẽ chẳng có đám tang hay những trò tốn kém tương tự cho đến khi có ai đó tìm thấy người đã khuất. Nhìn chung, bà là một mụ đàn bà khá lạnh lùng và bình tĩnh.
Nhưng nếu bà thể hiện sự cam chịu quá mức cần thiết, thì phần còn lại của thị trấn lại vô cùng xôn xao về cái chết của Bud, và ai nấy đều bỏ bê công việc chỉ để kể cho nhau nghe thằng bé là một cậu nhóc đáng quý như thế nào; rồi thì người mẹ chẳng xứng đáng nhận nỗi đau khi mất đi một tia nắng nhỏ rạng rỡ trong nhà; và họ bàn tán về việc rà soát dòng sông giữa các câu chuyện. Nhưng họ chẳng tìm được gì cả.
Trong suốt nỗi lo âu và sự phấn khích đó, bà góa là người duy nhất không tỏ ra quan tâm đặc biệt, ngoại trừ việc hỏi kết quả. Nhưng cuối cùng, sau một tuần, khi họ đã dùng lưới rà soát cả dòng sông mà chẳng thu được gì ngoài một đống vỏ lon và cá trê chết, bà choàng chiếc khăn lên đầu và đi bộ xuống túp lều của Louisiana Clytemnestra, một mụ đàn bà da vàng lớn tuổi, người có thể nhập đồng với giá bốn bit (50 xu) và xem bói cho con với giá một đô la. Cha nghĩ thời nay hẳn mụ sẽ tự gọi mình là nhà ngoại cảm, nhưng hồi đó mụ chỉ đơn giản là một bà già làm nghề phù thủy.
Chà, bà góa bảo rằng bà nghĩ trẻ con thì nên được tính giá bằng một nửa thôi, thế là bà đặt xuống hai bit, ngỏ ý muốn có vài phút trò chuyện riêng tư với thằng Bud của bà. Clytie nói mụ sẽ cố hết sức, nhưng linh hồn thì rất kiêu kỳ và khó chiều, ngay cả khi chúng chỉ là lũ rác rưởi da trắng khi còn sống, và việc bị gọi đi khi đang vui chơi giải trí, hoặc bị tách khỏi những khách hàng New York đắt giá nếu chúng đang bận làm việc, có thể khiến chúng nổi cáu vì phải lo những việc giá rẻ. Tuy nhiên, mụ sẽ thử, và mụ đã làm thế. Nhưng sau khi co giật suốt nửa tiếng đồng hồ, mụ đành bỏ cuộc. Mụ cho rằng Bud đang bận làm trò tinh quái ở đâu đó, và nó sẽ không trả lời cho cái giá hai bit đâu.
[illus017]
"Trưởng lão Hoover được coi là một nhà thuyết giáo đầy uy lực ở vùng chúng ta."
Bà góa thất vọng lắm, nhưng bà bảo rằng việc đó đúng là phong cách của Bud. Nó luôn là đứa trẻ không bao giờ có mặt khi người ta cần. Thế nên bà bỏ đi, bảo rằng bà đã thấy đáng tiền với việc được xem Clytie làm mấy cái trò co giật lòe loẹt đó rồi. Nhưng ngày hôm sau bà lại đến và trả bốn bit, và Clytie cho rằng số tiền đó chắc chắn sẽ gọi được Bud. Thế mà bằng cách nào đó, mụ vẫn không gặp may, và cuối cùng bà góa gợi ý mụ gọi cha của Bud—Buck Williams đã chết khoảng mười năm—và lão già trả lời ngay lập tức.
"Bud đâu rồi?" Bà góa hỏi.

Lão chưa nhìn thấy nó. Không biết nó đã qua đời chưa. Nó đã gia nhập hội thánh trước khi đi chưa?
"Chưa."
Vậy thì lão phải tìm dưới tầng dưới cho nó rồi.
Clytie bảo bà góa hãy quay lại và họ chắc chắn sẽ tóm được nó. Thế là hôm sau bà quay lại và đặt xuống một đô la. Chà, số tiền đó đã khiến hồn ma của lão Buck Williams bật dậy ngay lập tức, cha cá với con là vậy, nhưng lão nói vẫn chưa nhìn thấy Bud đâu. Họ đã rà soát cả cái "Cõi Vĩnh Hằng" bằng lưới kéo, nhưng chẳng nhận được tín hiệu nào từ nó cả. Clytie lôi cả George Washington, Napoleon, Billy Patterson, Ben Franklin, và cả thuyền trưởng Kidd ra, chỉ để chứng minh rằng không có sự lừa đảo nào, nhưng họ vẫn không nhận được dù chỉ là một lời thì thầm từ Bud.
Cha cho là Clytie đã lừa mụ già này, định dựng lên hồn ma của Bud như một màn cao trào kịch tính với pháo sáng và đèn lồng, nhưng mụ không có cơ hội. Vì ngay lúc đó, bà già đứng dậy với vẻ mặt cứng đờ đầy kiên quyết, rồi bước ra ngoài, lẩm bẩm rằng mọi chuyện đúng như bà nghĩ ngay từ đầu—Bud không có ở đó. Và khi hàng xóm ghé qua vào buổi chiều hôm đó để lên kế hoạch làm lễ tưởng niệm cho "con cừu non lạc lối" của bà, bà đã đuổi sạch họ ra khỏi nhà bằng một cây chổi. Bà bảo họ đã tìm nó dưới sông, bà đã tìm nó bên kia dòng sông, và giờ tất cả sẽ cứ đứng yên chờ nó hành động tiếp. Bà cho rằng nếu bà có thể tóm được gáy "con cừu non lạc lối" đó, thì có lẽ sẽ đến lúc tổ chức đám tang sau khi bà "xử lý" nó xong, chứ trước đó thì đừng hòng. Nhìn chung, có vẻ như một đống rắc rối đang chờ đợi Bud nếu nó lỡ làm gì sai và thực sự vẫn còn sống.
Sáng hôm sau, khi mở cửa nhà, bà góa tìm thấy "con cừu lạc" của mình đang trốn sau một cái thùng đựng nước mưa, và đó là một cảnh tượng vô cùng cảm động. Thực ra, bà góa hẳn đã "chạm" vào nó ít nhất một trăm lần và lần nào nó cũng cảm động đến phát khóc, vì bà dùng một cái thanh giường—một công cụ giáo dục đạo đức vô cùng hiệu quả để làm cho một đứa trẻ thấy được lỗi lầm của mình. Và phải mất cả tháng sau đó, Bud mới dám đi xuống phố Main mà không bị mấy gã từng gọi nó là một cậu nhóc đáng quý, hay một chàng trai nhỏ đầy nam tính khi nó bị "chết đuối", vươn tay ra cho nó một cái bạt tai vì tội dám quay về và khiến họ trở thành trò cười.
Không ai ngoài bà góa thực sự hiểu rõ hành vi của Bud, nhưng có vẻ như nó bỏ nhà đi để lấy vài cái da đầu người da đỏ, rồi quay về để kiếm chút thịt xông khói và bánh ngô.
Cha chỉ nhắc đến bà góa này như một ví dụ cho sự thật rằng thời điểm để con lo lắng là khi mọi chuyện đã kết thúc, và cách để làm điều đó là hãy để mặc cho hàng xóm lo giúp. Cha sẽ khởi hành về nhà vào ngày mai.
Cha yêu quý của con,
John Graham.
Số 19
John Graham, tại văn phòng công ty Graham & Co. ở New York, gửi cho con trai Pierrepont, tại Union Stock Yards ở Chicago. Trên chuyến tàu trở về nhà, ông già đã gặp một cô gái gây ấn tượng với ông và cô gái này dường như cũng đang quan tâm đến cậu Pierrepont.