Tôi sẽ rất hài lòng nếu như có thể nói về cuộc hành trình của tôi cùng Charley như sau: “Tôi đi tìm sự thật về đất nước tôi và tôi đã phát hiện ra nó”. Vấn đề còn lại đơn giản chỉ là trình ra những điều tìm thấy rồi thoải mải ngả lưng với cái cảm giác dễ chịu nhờ đã phát hiện ra sự thật và thuật lại cho độc giả. Tôi ước gì việc đó dễ dàng như thế. Nhưng điều tôi mang trong đầu và sâu thẳm trong nhận thức lại là một thùng giòi bọ. Từ lâu lắm rồi tôi đã phát hiện trong lúc sưu tập và phân loại các sinh vật biển rằng thứ mà tôi tìm ra luôn gắn bó chặt chẽ với việc tôi cảm nhận thế nào vào lúc đó. Thực tế khách quan bên ngoài có một cách thức để không khách quan chút nào.
Mảnh đất khổng lồ này, dân tộc hùng mạnh bậc nhất này, hạt giống của tương lai này hóa ra chỉ là một thế giới vĩ mô của cái tôi vi mô. Nếu một người Anh, hoặc Pháp, hoặc Ý, thực hiện cùng một cuộc hành trình như tôi, thấy những điều tôi thấy, nghe những điều tôi nghe, nhất định họ sẽ lưu giữ những tấm ảnh chụp không chỉ khác với ảnh chụp của tôi mà ảnh nọ cũng khác với ảnh kia. Nếu những người Mỹ khác đọc bản tường thuật này thì họ sẽ cảm thấy nó là thật, và sự tán thành này chỉ có thể mang ý nghĩa rằng chúng ta giống nhau trong nhãn quan Mỹ của mình.
Từ đầu đến cuối, thật ra tôi đã không tìm thấy những người lạ. Nếu tìm ra, có lẽ tôi đã kể được về họ một cách khách quan hơn. Nhưng đó là những người dân của đất nước tôi và đó cũng là đất nước tôi. Nếu như tôi tìm thấy những vấn đề để mà phê phán, để mà tìm hiểu, thì những vấn đề đó có xu hướng cũng tồn tại cả trong tôi nữa. Nếu tôi phải đưa ra một cái nhìn khái quát được kiểm tra một cách hoàn chỉnh thì nó sẽ là như sau: Vì tầm vóc địa lý khổng lồ của đất nước ta, vì tính vùng miền của đất nước ta, vì sự đan xen các nòi giống đến từ mọi khu vực sắc tộc trên thế giới, chúng ta đã trở thành một dân tộc, một giống nòi mới. Người Mỹ luôn thể hiện mình là Mỹ hơn là người miền Bắc, miền Nam, miền Tây hay miền Đông. Các hậu duệ của người Anh, người Ai-len, người Ý, người Do Thái, người Đức, người Ba Lan đều cơ bản là người Mỹ. Đó không phải là một lối yêu nước ồn ào, mà là một thực tế được quan sát kỹ lưỡng. Người Hoa ở California, người Ai-len ở Boston, người Đức ở Wisconsin, vâng, cả người da đen ở Alabama nữa, họ đều có những điểm chung nhiều hơn những điểm riêng. Và đó là điều đáng chú ý nhất vì nó đã diễn ra nhanh biết bao. Thực tế là người Mỹ từ tất cả các vùng miền và tất cả các sắc tộc còn giống nhau hơn cả người xứ Wales giống người Anh, người Lancashire giống người Highland. Thật là sửng sốt khi điều này chỉ diễn ra trong chưa đầy hai trăm năm và phần lớn lại diễn ra trong năm mươi năm đổ lại. Bản sắc Mỹ là một thứ gì đó chuẩn xác, có thể chứng minh được.
Bắt đầu cuộc hành trình trở về, giờ đây tôi nhận ra rằng tôi không thể thấy điều gì cả. Bức họa phẩm đầy ấn tượng của tôi đã trở nên hỗn độn. Tôi quyết định thăm thú thêm hai miền nữa trước khi khép lại cuộc hành trình: Texas và một phần đại diện của Deep South. Từ những gì tôi đọc được, Texas hình như nổi lên như một thế lực tách biệt và miền Nam vẫn trong cơn đau đẻ, trong khi gốc gác của đứa con tương lai thì vẫn chưa ai biết rõ. Và tôi nghĩ rằng có khi cơn đau đẻ đó khốc liệt đến mức người ta quên luôn cả đứa con.
Cuộc hành trình này giống như một bữa tối thịnh soạn với nhiều món ăn, dọn ra trước mắt một người sắp chết đói. Thoạt tiên, người này cố ăn tất cả mọi thứ, nhưng khi các món ăn tiếp tục được dọn ra, anh ta nhận thấy mình nên bỏ qua vài món để giữ khẩu vị, để vị giác của anh ta còn có thể hoạt động.
Tôi thúc Rocinante ra khỏi California bằng con đường ngắn nhất, con đường mà tôi đã biết rõ từ những ngày xa xưa trong thập niên 1930. Từ Salinas đến Los Banos, băng qua Fresno và Bakersfield, rồi qua con đèo đi vào sa mạc Mojave, một sa mạc từng nóng cháy và vẫn đang nóng cháy ngay cả vào thời điểm cuối năm này. Những ngọn đồi của nó từ xa trông như những đống than đen, và mặt đất nứt nẻ của nó bị mặt trời đói khát hút cho đến khô kiệt. Nay mọi thứ là khá dễ dàng với đường cao tốc, với cỗ xe tiện nghi và đáng tin cậy, với những trạm dừng để lấy chút bóng râm và với những trạm dịch vụ phô trương hệ thống máy lạnh của mình. Nhưng tôi còn nhớ cái thời mà chúng tôi đến đây, lòng thầm cầu nguyện, nghe ngóng những trục trặc bên trong cái động cơ già cỗi phải làm việc cật lực, phả ra cả một màn khói hơi nước từ bộ tản nhiệt cháy bỏng. Sau đó cái cỗ xe nghĩa địa này đã phải nằm đường vì hỏng nặng, chờ đến khi ai đó dừng lại để giúp đỡ. Và, tôi chưa bao giờ đi qua mà không chia sẻ tâm trạng nào đó với những gia đình đầu tiên lê bước đến miền đất địa ngục này, để lại phía sau họ những bộ xương trắng hếu của bò và ngựa, mà đến phiên chúng trở thành những điểm mốc đánh dấu đường.
Mojave là một sa mạc khổng lồ và đáng sợ. Nó giống như một thử thách của thiên nhiên đối với sự bền bỉ và dai dẳng của con người, nhằm xác thực rằng người đó đủ tốt, đủ tài để xứng đáng đến California. Cái nóng hanh lung linh làm nảy sinh những ảo giác về nước tại những vùng bằng phẳng. Và ngay cả khi bạn lái xe ở tốc độ cao, những ngọn đồi đánh dấu những lằn ranh vẫn lui xa phía trước bạn. Charley, một con chó háo nước, cứ hổn hển như bị ngạt, ngọ nguậy toàn bộ thân mình của nó bằng tất cả những nỗ lực, và chiếc lưỡi dài hai tấc của nó lè ra lủng lẳng như một chiếc lá dẹt ẩm ướt. Tôi lái xe rời khỏi đường, tạt vào một con mương nhỏ để cho nó uống nước từ chiếc bồn một trăm hai mươi lít của tôi. Nhưng trước khi cho nó uống, tôi dội nước khắp người nó và dội cả lên tóc, lên vai, lên áo của tôi. Không khí khô hanh đến mức nước bốc hơi làm bạn đột nhiên cảm thấy lạnh.
Tôi khui một lon bia lấy từ tủ lạnh và ngồi trong bóng râm của Rocinante nhìn ra đồng bằng bị mặt trời hành hung, nơi này nơi kia lốm đốm những bụi cây ngải đắng.
Cách chừng bốn mươi lăm mét có hai con sói đồng cỏ đứng nhìn tôi, bộ lông màu hung hung của chúng trộn cả nắng lẫn cát. Tôi biết chỉ cần một cử động nhanh và đáng ngờ của tôi, chúng sẽ biến vào cõi vô hình. Với sự chậm rãi bình thường nhất, tôi với lấy khẩu súng trường mới từ chiếc móc trên đầu giường – khẩu .222 với nòng nhỏ, tốc độ cao và tầm xa. Rất từ từ, tôi nâng khẩu súng lên. Có lẽ trong bóng râm ngôi nhà của tôi, tôi đã bị khuất một phần bởi ánh sáng chói chang bên ngoài. Ống ngắm của khẩu súng trường nhỏ hướng ra một khung cảnh đẹp bên ngoài cánh đồng hoang. Bọn sói vẫn không nhúc nhích.
Tôi đưa cả hai con vào ống ngắm và kính ngắm đưa chúng lại rất gần. Lưỡi của chúng lè ra khiến chúng trông giống như đang cười nhạo. Đó là những con thú trông tươm tất, không có vẻ gì là đói khát. Bộ lông của chúng rất mượt mà, những sợi vàng làm dịu những sợi đen. Cặp mắt vàng chanh của chúng hiện rõ trong kính ngắm. Tôi dịch ống ngắm xuống mớ lông tạp trên lồng ngực của con bên phải rồi mở chốt an toàn. Khuỷu tay tôi tì lên bàn để cố định cây súng. Đám lông tạp vẫn bất động trên ức. Và rồi con sói đột ngột nằm xuống giống như một con chó, cẳng sau bên phải của nó thò lên gãi gãi bờ vai phải.
Ngón tay tôi ngập ngừng trên cò súng. Hẳn là tôi đã trở nên quá già và những phản xạ cũ đã xói mòn. Sói là một loài rác rưởi. Chúng bắt trộm gà. Chúng làm các trang trại thưa đi những con chim cút và những loài chim lấy thịt. Cần phải giết chúng. Chúng là kẻ thù. Phát súng đầu tiên của tôi sẽ hạ gục con thú nằm, và con kia sẽ quay ngoắt lại bỏ chạy. Tôi hoàn toàn có thể đốn ngã nó bằng một phát đạn rượt vì tôi là một tay súng cừ.
Và tôi đã không bắn. Những gì mà tôi đã được huấn luyện nói với tôi, “Bắn đi!” và tuổi tác của tôi thì đáp lại, “Làm gì có con gà nào trong vòng năm mươi cây số quanh đây, và nếu có đi nữa thì chúng cũng đâu phải là gà của tôi. Và cái nơi không nước này đâu phải là đất của chim cút. Không, mấy anh chàng này giữ thể hình của mình bằng món chuột túi và thỏ hoang, và đó là chuyện rác rưởi xơi rác rưởi. Cớ sao tôi phải can thiệp vào?”
“Giết chúng đi!”, sự huấn luyện của tôi lên tiếng. “Mọi người đều giết chúng. Đó là một nghĩa vụ công cộng”. Ngón tay tôi lại nhích lên chiếc cò. Chỗ lông tạp hiện rõ trên bộ ngực, ngay phía dưới chiếc lưỡi thập thò. Tôi có thể hình dung cú nổ cùng âm thanh chói lói và giận dữ của thép, cú nảy và sự vật lộn cho đến khi trái tim bị xé toạc ngưng hoạt động, và rồi, chẳng bao lâu sau đó, là bóng của một con chim ó, rồi thêm một con nữa. Lúc đó tôi đã đi xa rồi, đã ra khỏi sa mạc và băng qua sông Colorado. Và bên cạnh bụi ngải đắng sẽ là một đầu lâu trơ trụi không có mắt, một vài khúc xương bị mổ lốm đốm, một vũng máu khô và vài tấm giẻ rách lông vàng.
Tôi nghĩ mình đã quá già và biếng nhác để sắm vai một công dân tốt. Con sói thứ hai đứng kề bên họng súng của tôi. Tôi chuyển từ đám lông tạp sang bờ vai của con này. Không thể có chuyện bắn hụt với cây súng này và tầm bắn cỡ đó. Tôi đã sở hữu cả hai con thú. Mạng của chúng thuộc về tôi. Tôi đóng chốt an toàn lại và đặt cây súng xuống bàn. Nếu không có ống ngắm thì chúng đã không ở gần một cách mật thiết như thế. Ánh sáng nóng vò nhàu không khí, khiến cho nó lung linh.
Rồi tôi nhớ lại một câu chuyện đã nghe từ lâu mà tôi hy vọng là có thật. Người ta nói với tôi rằng có một thứ luật bất thành văn ở Trung Quốc theo đó nếu một người cứu mạng một người khác thì sẽ chịu trách nhiệm gánh vác cuộc đời của người đó cho đến tận những ngày cuối cùng. Do can thiệp vào định mệnh, kẻ cứu người sẽ không thể trốn tránh trách nhiệm của mình. Câu chuyện này luôn khiến tôi cảm thấy mình thông tuệ.
Và giờ đây, tôi đã có một trách nhiệm tương tự đối với hai con sói sống và khỏe mạnh. Trong thế giới tinh tế của các mối quan hệ, chúng ta mãi mãi bị cột chặt vào nhau.
Tôi khui hai hộp thức ăn cho chó và để chúng lại như một món quà tạ ơn.
Tôi đã nhiều lần lái xe qua miền Tây Nam, và bay qua nơi ấy thậm chí còn nhiều lần hơn nữa. Đó là một vùng đất hoang rộng lớn và bí ẩn, một nơi bị mặt trời trừng trị. Có một thứ gì đó bí ẩn, che giấu và rình rập ở nơi đó. Nó có vẻ hoang vắng, không có những con người ký sinh, nhưng cũng không phải hoàn toàn là như vậy. Đi theo hai đường dấu bánh xe trên cát và đá, bạn sẽ tìm thấy một khu nhà nào đó túm tụm trong một khu vực được bảo vệ, với vài ngọn cây cắm rễ trong những mạch nước ngầm. Bạn sẽ thấy vài dãy ngô và bí trông tồi tàn, và những dải thịt bò khô treo trên dây. Ở đó có một giống người sa mạc, không hoàn toàn là ẩn cư mà là đi đến nơi cứu rỗi từ những tội lỗi của sự lầm lạc.
Ban đêm, trong bầu không khí không nước này, các vì sao hạ xuống chỉ vừa vặn thoát khỏi các ngón tay vươn lên bắt. Tại một nơi như thế này, những kẻ ẩn dật của những nhà thờ đầu tiên đã nhìn xuyên qua cõi bất tận bằng những bộ óc không hề kém cỏi của họ. Những khái niệm vĩ đại về tính thống nhất và trật tự nguy nga hình như luôn luôn nảy sinh từ sa mạc. Việc thầm lặng đếm sao và quan sát các chuyển động của chúng đã diễn ra đầu tiên tại các vùng sa mạc. Tôi có quen biết một số người sa mạc. Họ đã chọn địa điểm của mình với một niềm đam mê lặng lẽ và chậm rãi, chối bỏ sự căng thẳng của thế giới có nước. Những người này không hề thay đổi cùng những thời kỳ bùng nổ. Họ chỉ chết đi và được thay thế bởi những người giống như họ.
Và sa mạc luôn ẩn chứa những điều huyền bí, những câu chuyện kể đi kể lại về những nơi chốn bí ẩn trên các ngọn núi vùng sa mạc, nơi những thị tộc sống sót từ những thời xưa cũ đang chực chờ trỗi dậy. Thông thường, các nhóm này canh gác những kho báu chôn giấu sau những làn sóng chinh phục, những tác phẩm nghệ thuật bằng vàng của Montezuma[1] thuở nào, hay một mỏ vàng giàu trữ lượng đến mức việc phát hiện ra nó có thể làm thay đổi cả thế giới. Nếu một người lạ nào đó phát hiện ra sự tồn tại của họ, thì người này sẽ bị giết chết hoặc bị buộc phải nhập bọn để không bao giờ còn xuất hiện. Những câu chuyện này không tránh khỏi làm nảy sinh một câu hỏi: Nếu đã không trở về thì làm sao ai biết có thứ gì ở đó? Câu trả lời là: Ồ, nó có ở đó thật mà, nhưng nếu anh tìm ra nó thì mọi người sẽ không bao giờ tìm ra anh nữa.
Và còn cả một câu chuyện chắc nịch khác, mãi mãi không thay đổi. Hai người tìm vàng hợp tác với nhau và phát hiện ra một mỏ lớn lạ thường, với cả vàng lẫn kim cương và hồng ngọc. Họ lấy về những mẫu, tối đa họ có thể mang vác, và đánh dấu nơi đó trong tâm trí bằng các cảnh quan xung quanh. Rồi, trên đường trở ra thế giới bên ngoài, một trong hai người đã chết vì khát và kiệt sức, nhưng người kia đã cầm cự được nhờ bỏ lại phần lớn kho báu vì anh ta không thể mang vác nổi do quá yếu. Cuối cùng, anh ta về đến một khu định cư, hay có lẽ được những người tìm vàng khác phát hiện. Họ xem xét các mẫu của anh ta một cách đầy phấn khích. Trong câu chuyện này, đôi khi người sống sót từ trần sau khi chỉ đường đi cho những người đã cứu mình, đôi khi anh ta được bồi dưỡng và khỏe lại. Rồi một nhóm người trang bị đầy đủ đã lên đường tìm kho báu, và không ai còn thấy họ trở về. Đó là hồi kết không đổi của câu chuyện: không ai còn trở về. Tôi đã nghe câu chuyện này nhiều lần, và nó chưa bao giờ thay đổi. Sa mạc là nguồn dinh dưỡng cho huyền thoại, nhưng huyền thoại đâu đó cũng phải bén rễ từ thực tế.
Và những chuyện đó đã trở thành những bí ẩn có thực của sa mạc. Trong cuộc chiến giữa mặt trời và sự khô hạn chống lại những vật thể sống, sự sống có những bí quyết tồn tại của nó. Sự sống, dù ở cấp độ nào, cần phải được tưới tắm, nếu không sẽ biến mất. Tôi thấy thú vị nhất là mưu mẹo của sự sống nơi sa mạc nhằm kháng cự những tia nắng chết chóc của mặt trời – kẻ chinh phục có sức mạnh vô biên. Đất đai bị vùi dập có vẻ như đã bại trận và chết, nhưng đó chỉ là bề ngoài mà thôi. Một tổ chức rộng lớn và sáng tạo của vật thể sống vẫn tồn tại bằng cách giả chết. Những bụi ngải đắng màu xám đầy bụi bặm khoác một lớp vỏ dầu để bảo vệ chút hơi ẩm ở bên trong. Một số cây nốc vào một lượng nước khổng lồ từ những cơn mưa hiếm hoi và trữ nó lại để dùng cho tương lai. Động vật nơi đây thường có một lớp da khô, cứng hay một khung xương bên ngoài để chống lại việc mất nước. Và mọi vật thể sống đều triển khai những kỹ thuật để tìm hoặc tạo ra bóng râm. Các loài bò sát nhỏ và các loài gặm nhấm thì đào, trườn dưới lòng đất, hay bám vào bề mặt râm của một ụ đất. Chúng chuyển động rất chậm để tiết kiệm năng lượng và hiếm có loài vật nào có thể thách thức lại mặt trời một cách dài lâu. Một con rắn chuông sẽ chết sau một tiếng đồng hồ phơi dưới nắng mặt trời. Một số loài côn trùng với khả năng sáng tạo cao hơn còn tạo ra một hệ thống làm lạnh cá nhân cho riêng chúng. Những con thú lớn hơn thì lấy nước từ những nguồn thứ cấp: thỏ lấy nước từ lá, còn sói thì lấy nước từ máu thỏ.
Vào ban ngày, việc tìm kiếm những sinh thể sống có lẽ là vô ích, nhưng khi mặt trời ngơi nghỉ và màn đêm kéo đến, cả một thế giới các loài sinh vật như thức dậy và phô diễn những sắc thái phức tạp của chúng. Rồi những con thú bị săn bước ra, tiếp đến là những con thú săn mồi và những con thú săn thú săn mồi. Màn đêm thức dậy trong tiếng vo ve, tiếng rống và tiếng sủa.
Rất muộn trong lịch sử của hành tinh chúng ta, khi diễn ra sự tình cờ khó tin về việc hình thành sự sống, khi diễn ra sự cân bằng các yếu tố hóa học, khi diễn ra sự phối hợp cùng nhiệt độ một cách tinh tế đến khó tin tùy theo liều lượng và thể loại, tất cả đã kéo đến cùng một lúc trong một khoảng thời gian ngắn và những thứ mới mẻ đã trỗi dậy. Rồi quá trình thay đổi và đa dạng hóa đã diễn ra trong các sinh thể, khiến sinh thể này khác với sinh thế kia. Nhưng có một thứ chất, có lẽ là chất quan trọng nhất trong tất cả, đã được cấy vào mọi dạng sống. Đó là nhân tố tồn tại. Không một vật sống nào thiếu nó, và sự sống cũng chẳng thể nào tồn tại được nếu như không có cái công thức thần kỳ này. Dĩ nhiên, mọi dạng đều triển khai cỗ máy tồn tại của riêng mình. Một số đã thất bại và biến mất, trong khi số khác sinh sôi khắp trái đất. Sự sống đầu tiên đã có thể dễ dàng tắt ngúm và sự tình cờ kia có thể chẳng bao giờ diễn ra lần nữa, nhưng một khi đã tồn tại, phẩm chất của nó, bổn phận của nó, mối quan tâm của nó, hướng đi và sự kết thúc của nó, mà tất cả mọi sinh vật đều chia sẻ, là làm sao để tiếp tục sống mãi. Nó đã và sẽ còn làm như thế trừ phi có một sự tình cờ nào khác hủy diệt nó. Và sa mạc – cái sa mạc khô héo và cháy nắng – chính là một trường học, nơi người ta có thể quan sát sự khôn ngoan và sự đa dạng vô biên của những kỹ thuật tồn tại dưới những điều kiện tàn khốc. Sự sống không thể làm thay đổi mặt trời hay nước trong sa mạc, do đó nó đã tự thay đổi chính mình.
Sa mạc – vốn là một nơi chốn không ai ưa thích – rất có thể là phòng tuyến cuối cùng của sự sống chống lại sự không-sống. Về phần những vùng đất giàu có, nhiều nước và được ưa chuộng trên toàn thế giới, sự sống nơi đây cứ chồng chất lên nhau và, trong sự hỗn độn đó, nó liên minh cả với cả kẻ thù của nó là sự không-sống. Các vũ khí làm héo tàn, làm cóng lạnh, làm ngộ độc của sự khôngsống đã thất bại. Nhưng chúng vẫn có thể quay về để hoàn tất đến tận cùng sự hủy hoại và tuyệt diệt của chúng nếu như những sách lược tồn tại gặp khó khăn. Nếu như sự thăng hoa cao nhất của các dạng sống, tức con người, cứ đấu tranh để tồn tại như nó xưa nay vẫn thế, nó có thể loại bỏ không chỉ chính bản thân nó mà tất cả các dạng sống khác. Và nếu như điều này diễn ra, những nơi không mong muốn như sa mạc có thể sẽ là bà mẹ khắc khổ để hồi sinh lại dân cư. Bởi lẽ cư dân sa mạc đã được huấn luyện tốt và vũ trang tốt để chống lại sự tàn phá. Ngay cả những nòi giống lầm lạc như chúng ta cũng có thể hồi sinh từ sa mạc. Người đàn ông cô độc cùng bà vợ sạm nắng đang bấu víu vào bóng râm ở cái nơi không màu mỡ và chẳng ai thèm muốn này rất có thể cùng với các chiến hữu của họ – sói, thỏ hoang, cóc gai mắt, rắn chuông, cùng cả bầy đàn những loại côn trùng vỏ cứng, những mẩu sự sống được huấn luyện và thử thách – trở thành niềm hy vọng cuối cùng của sự sống khi đối mặt với sự không-sống. Sa mạc đã sản sinh ra những phép lạ trước đó.
❀ ❀ ❀
[1] Hoàng đế của người Aztec vào thời Mexico bị Tây Ban Nha xâm chiếm.
