Trò chuyện với ông Thẩm Khởi Vô về Chu Tác Nhân, ông nói: Tiên sinh Chu trong đời sống thường nhật rất trang nghiêm, không phải là nghiêm túc, mà là trang nghiêm. Không khí sinh hoạt của ông hầu như không phải kiểu Trung Quốc, mà là kiểu nước ngoài. Nếu dùng triết lý Trung Quốc để so sánh, thì ông ấy thà rằng gần gũi với Đạo giáo hơn, còn tinh thần Nho gia mà ông đề xướng, thực ra lại là thứ ông thiếu.
Lại nói: Ông ấy yêu thích tản văn thời Minh, cũng là yêu cái không khí của thời đại đó, nhưng chẳng hiểu sao, sau này lại biến tản văn thành tiểu phẩm văn.
Nhắc đến hai bài viết của tôi là "Chu Tác Nhân và Louis" cùng "Bàn về Chu Tác Nhân", ông nói: Cậu nói ông ấy chỉ muốn làm một người bình đạm là đúng. Cậu còn nhìn ra nỗi sầu muộn lúc tuổi già của ông ấy. Thật vậy, tuổi già ông ấy dường như rất thất vọng, cảm thấy Trung Quốc mãi chẳng thể khá lên được.
Vì vậy cảm thán rằng: Việc tách rời khỏi Lỗ Tấn ảnh hưởng đến ông ấy rất lớn, cái chết của Lỗ Tấn đối với ông ấy lại càng là một tổn thất!
Bởi khi Lỗ Tấn còn sống, rốt cuộc ông ấy là một đối thủ của Chu, cũng có thể nói là đối thủ duy nhất, không có Lỗ Tấn, ông ấy sẽ cảm thấy càng hoang vắng hơn.
Đoạn đối thoại trên, tuy là vì hai người ngồi cạnh nhau trong tiệc rượu nên tiện miệng nói ra, vô cùng đơn giản, nhưng lại là những lời cực kỳ sâu sắc và cũng cực kỳ mộc mạc về Chu Tác Nhân. Sau khi tiệc tan trở về, tôi bỗng nghĩ muốn viết đôi lời chú giải.
Chẳng biết từ bao giờ, cuộc sống của người Trung Quốc trở nên vụn vặt, hỗn loạn, tan vỡ đến thế này. Mọi sự hung tàn, vô vị, tham lam, dơ bẩn, đều là do sống trong sự chán chường, mà sự chán chường này lại không dẫn đến bi quan, chỉ dẫn đến tê liệt, không chán đời mà là giễu đời. Như vậy, sự trang nghiêm trong đời sống thường nhật của Chu Tác Nhân, nên mới khiến người ta cảm thấy không phải kiểu Trung Quốc. Nếu nói là kiểu nước ngoài, thì còn có thể nói chính xác hơn là kiểu Hy Lạp.
Nhưng sự minh bạch kiểu Hy Lạp, tựa như làn nước biển trong xanh, thực chất luôn đi kèm với sức mạnh của bão tố, của cơn giận dữ và nỗi bi ai từ bão tố. Chu Tác Nhân sau thời kỳ "Ngũ Tứ" lại chỉ yêu mặt tươi sáng của nó, vì vậy sự trang nghiêm của ông chỉ có thể nương tựa vào triết lý Đạo giáo. Đạo giáo và nhân sinh quan kiểu Hy Lạp, ở điểm sùng bái tự nhiên, dùng sự minh bạch của tự nhiên để xua tan nỗi cô tịch, sợ hãi và u ám, là rất gần gũi. Tuy nhiên, Đạo giáo là quay về với tự nhiên, giống như câu "Khúc đàn dứt người không thấy, trên sông mấy ngọn núi xanh", đến cả người cũng không thấy nữa; trong khi kiểu Hy Lạp lại là sống giữa tự nhiên, giống như tiết Thanh Minh, hoa đỏ rực nở đầy núi đồi, trai gái đi dã ngoại, có yêu đương, có ca hát, cũng có ẩu đả.
Đạo giáo không phải là nước biển, cũng không có bão tố, mà giống như một hồ nước tĩnh lặng, bốn bề núi non thanh vắng. Sự trang nghiêm của nó chẳng qua chỉ là những gợn sóng. Vì thanh vắng nên sẽ cô tịch, biến thành không phải trang nghiêm, cũng chẳng phải nghiêm túc, mà là nghiêm lạnh. Pháp gia thoát thai từ Đạo giáo chính là thứ không có tình thương, lạnh lẽo đến cùng cực đó. Nhưng con người không thể sống như vậy, cho nên một nhánh khác của Đạo giáo lại biến chuyển thành Ngũ Đấu Mễ Đạo, kết hợp với phong tục mê tín dân gian để tự làm cho mình náo nhiệt.
Kiểu nghiêm lạnh đó không phải là thứ Chu Tác Nhân yêu thích, mà việc kết hợp với phong tục mê tín dân gian cũng xung đột với tinh thần khoa học của ông, vì thế ông chuyển sang yêu thích tản văn thời Minh, bởi cuộc sống của người thời Minh rốt cuộc vẫn chân thực, có hương vị nhân gian. Nhưng đây chỉ là sự lựa chọn vội vã, vì không khí đời sống người thời Minh thực ra không hẳn đã tốt, đào sâu thêm sẽ thấy không chịu nổi, nên đành chỉ bàn về tản văn xét trên phương diện văn tự. Tản văn cứ như vậy trở thành sự tồn tại độc lập, rồi rơi vào vận mệnh của tiểu phẩm văn.
Vẫn là sự cô tịch, thế là ông nắm lấy tinh thần Nho gia. Tinh thần Nho gia mà Chu Tác Nhân yêu thích, là thứ mang đậm hương vị nhân gian hơn triết lý Đạo giáo, khỏe khoắn hơn không khí đời sống thời Minh. Nhưng sự chân thực của tinh thần Nho gia lại là bắt người ta an phận với thực tế đã rồi của quan hệ quyền lực, sự an phận này thực ra là tâm an mà lý chẳng đặng, vẫn mâu thuẫn với nhân sinh quan triết lý hóa của Chu Tác Nhân. Còn cái gọi là "uý thiên kính nhân" thì là nghiêm túc chứ không phải trang nghiêm, tuy cũng chẳng phải nghiêm lạnh.
Chu Tác Nhân trong xương tủy là yêu thích sự trang nghiêm kiểu Hy Lạp, yêu cái mặt tươi sáng như nước biển kia, vì né tránh mặt kia của sự trang nghiêm là sức mạnh của bão tố, cơn giận dữ và nỗi bi ai của bão tố, nên đã gần với sự nghiêm lạnh của Đạo giáo, rồi lại vì sự nghiêm lạnh ấy mà kinh sợ, lại tìm đến sự nghiêm túc của tinh thần Nho gia. Gần đây ông có một nguyện vọng không rõ ràng, muốn cải tạo triết lý Nho gia, làm cho sự nghiêm túc của nó biến thành sự trang nghiêm. Dù thế nào, điều này cũng sẽ là vô ích.
Bởi sự minh bạch của phong cách Hy Lạp chính là không khí sinh hoạt thời kỳ Phục Hưng, cũng là không khí thời Ngũ Tứ, cũng là không khí sinh hoạt thời Cách mạng Tháng Mười Nga. Thế nhưng trong thời kỳ chuyển biến của thời đại, sự minh bạch này không biểu hiện ở vẻ bình lặng như nước biển, mà biểu hiện ở sức mạnh của bão tố, ở cơn giận dữ và nỗi bi ai của bão tố. Sức mạnh này, cơn giận dữ và nỗi bi ai này, chính là một bức tranh trang nghiêm rõ rệt hơn cả. Nơi đây soi sáng sự nghiệp của Lỗ Tấn, còn cái bóng của Chu Tác Nhân lại nhạt đến mức biến mất.
Người ta có thể thấy, văn chương của hai người, ở những quan điểm về nhân sinh, có nhiều chỗ Chu Tác Nhân và Lỗ Tấn rất nhất quán, hầu như không thể phân biệt, nhưng tuổi già của hai người lại khác xa nhau như vậy, nằm ở chỗ Chu Tác Nhân là tìm kiếm hương vị nhân gian, còn Lỗ Tấn lại là sống giữa nhân gian, có tình yêu nhân sinh lớn lao hơn.