Văn học Trung Quốc từ xưa đến nay chính là: Một, sự cảm kích đối với đại tự nhiên. Hai, lòng trung quân. Ba, sự ham vui. Bốn, ưa thích phản kháng.
※ Sự cảm kích đối với đại tự nhiên
Sự cảm kích đối với đại tự nhiên, sớm nhất phải kể đến Khang Vân Ca của Thuấn, Nghiêu Điển và Hồng Phạm trong Thượng Thư chính là những bài văn viết về nhật nguyệt tinh thần, tuế thời, danh sơn đại xuyên và việc thiên tử tuần thú.
Kinh Thi nói về phượng hoàng và cây ngô đồng trong ánh dương, nói về "Trác bỉ vân hán", nói về "Thất nguyệt lưu hỏa", nói về "Xuân nhật trì trì". Sở Từ tuy nhiều tên gọi cỏ cây, nhưng vẫn chưa bằng thế giới ánh dương trong Kinh Thi, với những phong cảnh gia thất và ruộng đồng trồng lúa cắt mạch, cúng tế. Tượng, Văn ngôn và Hệ từ trong Kinh Dịch, cùng với Lão Tử, Trang Tử, đều là những bài văn hay nhất trên thế giới, đều là những bài văn viết trực tiếp về đại tự nhiên. Văn chương của Mạnh Tử hay, chính là vì người viết có sự giác ngộ về đại tự nhiên. Vương chế trong Chu Lễ, duy vương kiến quốc, cùng với Xuân quan, Hạ quan, Thu quan, Đông quan, chính là nguồn gốc của vẻ tôn nghiêm triều đình và khí chất cao quý của quan lại trong văn học Trung Quốc.
Phú của Tống Ngọc gần gũi với tự nhiên hơn Ly Tao của Khuất Nguyên, Cao Đường Phú viết cảnh thần nữ trả lời Sở Tương Vương rằng: "Thiếp sáng làm mây bay, chiều làm mưa rơi, sớm sớm chiều chiều, dưới núi Vu Sơn", và sau này Tào Thực viết về Lạc Thần với dung mạo như ánh mai rạng rỡ nở hoa sen, tư thái là "Như sắp tiến lại gần rồi lại băn khoăn, ý muốn dừng lại rồi lại bay lượn, thần quang ly hợp, lúc âm lúc dương", đều là cái đẹp hòa làm một giữa con người và tự nhiên. Khi ông viết về người con gái nhà đông, "Thêm một phần thì quá dài, bớt một phần thì quá ngắn, tô phấn thì quá trắng, điểm son thì quá đỏ", đó là sự tuyệt đối hơn cả toán học. Tư Mã Tương Như và Tư Mã Thiên đều có sự tự nhiên như vậy, còn Ban Cố thì kém hơn ở phương diện này. Đời sau, thơ của Lý Bạch và Tô Thức có được cái hào sảng của đại tự nhiên, mà lại thân thiết hiện ra trước mắt. Ý vị tiên hiệp trong văn học Trung Quốc có liên quan đến điều này.
Hán Thư của Ban Cố không bằng Sử Ký, là vì trong Hán Thư, nhân sự đã lấn át tự nhiên. Lý Bạch nói thơ thời Lục triều không hay, cũng là vì trong thơ Lục triều, nhân sự thắng hơn tự nhiên. Các nhà Nho thời Tống đã làm hư hỏng truyền thống văn học Trung Quốc rất nhiều, vì họ chỉ biết ngồi đó bàn về thiên lý và khí, mà không biết thiên ý, lại không biết tượng và văn ngôn của đại tự nhiên, khiến cho nhân sự càng lấn át tự nhiên hơn.
Văn học phương Tây thấp kém ở chỗ nó có nhân sự mà không có thiên ý.
Văn học cổ đại phương Tây không viết về phong cảnh tự nhiên, thời cận thế có viết về phong cảnh tự nhiên, như Tolstoy viết về xe ngựa trong cánh đồng tuyết mênh mông của nước Nga, như trong truyện cổ tích của Oscar Wilde viết về ánh trăng, nhưng tất cả đều chỉ viết về vật hình, không viết được cái tượng của đại tự nhiên, cảm xúc đó cũng là nhân sự, không biết rằng tự nhiên là vô tình mà có ý, đó gọi là thiên ý. Các họa sĩ phương Tây thời cận thế muốn thoát khỏi vật hình, nhưng cũng không vẽ được tượng của đại tự nhiên. Muốn vứt bỏ cảm xúc, nhưng cũng không vẽ được ý của đại tự nhiên.
Phương Tây thời cổ có các nhà tiên tri và nữ phù thủy dự đoán ý thần, nhưng ý thần không hẳn đã là thiên ý. Oka Kiyoshi nói khoa học tự nhiên không thể biết được tự nhiên, mà chỉ có thể biết được những hiện tượng bề mặt ở phần ngọn của tự nhiên. Tôn giáo có thể biết được căn bản của đại tự nhiên và cái "vô sinh hữu", nhưng không biết được sự biến hóa diễn dịch của nó. Các nhà tiên tri và nữ phù thủy phương Tây biết ý thần mà chưa chắc biết thiên ý, cách làm của chủ nghĩa sản quốc phương Tây nay đã dẫn đến việc phá hoại nghiêm trọng môi trường tự nhiên, tin tức này sớm đã lộ ra trong văn học của họ rồi. Trong văn học phương Tây không có tự nhiên. Như thế càng biết được sự quý giá của lễ nhạc văn chương Trung Quốc. Nhạc chính là thông với đại tự nhiên. Phương Tây không có cái nhạc của lễ nhạc, âm nhạc phương Tây đều là cảm xúc nhân sự. Beethoven đọc bản nhạc của Schubert, nói là có ánh sáng của thần, nhưng cũng chỉ là tiệm cận với cảm giác mới mẻ về tự nhiên của Plato thời Hy Lạp cổ đại mà thôi.
Và như vậy cũng có thể đánh giá khí vận văn học các đời của Trung Quốc. Phàm là thuộc loại ba phần nhân sự, bảy phần thiên ý, đó là lúc triều đại mới đang bắt đầu khai sáng, điều này nhìn ra rõ nhất trong âm nhạc và văn chương thời bấy giờ. Như văn chương thời Tây Hán, sơ Đường, sơ Tống, đều có khí tượng của nhật nguyệt sơn xuyên. Thời đầu Minh, đầu Thanh thì kém hơn, dù đầu Minh vẫn còn thơ của Cao Thanh Khâu, đầu Thanh vẫn còn thơ của Vương Ngư Dương, tương đối thanh minh cao khiết. Một gia đình cũng như vậy, phàm là thuộc loại ba phần nhân sự, bảy phần thiên ý, tất là gia đình hưng vượng.
Tiếp đó, phàm là thuộc loại năm phần nhân sự, năm phần thiên ý, đó là lúc đã đạt đến thời toàn thịnh. Như thời thịnh trị của Đông Hán, như niên hiệu Khai Nguyên đời nhà Đường.
Thời thịnh trị của Đông Hán phong nhiêu hơn Tây Hán, nhưng Đông Hán dù là lúc Quang Vũ Đế mới khôi phục đất nước cũng không có sự tươi mới như Tây Hán. Nhiều bài hay trong Hán Nhạc Phủ là của thời thịnh trị Đông Hán, nhưng vẫn không bằng Tây Hán. Đỗ Phủ cũng không bằng Lý Bạch. Hai người chỉ cách nhau mười tuổi, nhưng thơ của Lý Bạch là đỉnh cao của thời kỳ quá độ từ sơ Đường sang thịnh Đường, Đỗ Phủ là đỉnh cao của thời kỳ quá độ từ thịnh Đường sang vãn Đường. Lý Bạch có những câu thơ như "Phù sinh nhược đại mộng", và "Đăng cao đài, vọng viễn hải, lục ngao cốt dĩ sương, tam sơn kim an tại", là những điều Đỗ Phủ không thể có. Đỗ Phủ có thơ "Vũ công tiếp hỗn mang", cũng không phải là điều Liễu Tông Nguyên và Lưu Vũ Tích sau này có thể đạt tới. Thơ văn sơ Tống là Âu Dương Tu và Mai Thánh Du, Tô Thức là đỉnh cao thời quá độ từ sơ Tống sang thịnh Tống, còn như Tần Quan, Liễu Vĩnh thì đã là lúc Tống toàn thịnh rồi. Thịnh cực tất suy. Đó là lý do vì sao thơ của Viên Mai đời Thanh không hay.
Tiếp theo nữa chính là bảy phần nhân sự, ba phần thiên ý, rơi vào thời kỳ suy tàn, rõ rệt nhất là thời Ngũ Đại. Trước đó thời Ngũ Hồ loạn Hoa, trong cái loạn còn có cơ hội mới, đều không giống như thơ văn thời tàn Đường, Ngũ Đại là những bài văn sáo rỗng, tệ hại nhất. Còn có thơ thời Liêu, Kim sau khi Tống vong, nói về nỗi đau thời mạt vận của cố quốc, mà không có một chút phóng khoáng. Thơ Kim chỉ có một người là Nguyên Hào Vấn, cũng thiếu đi một chữ "hưng".
Cái hay của Nguyên khúc là âm vận lảnh lót, mạnh mẽ. Mông Cổ nhập chủ Trung Quốc là một kiếp nạn, cái lảnh lót đó của Nguyên khúc khiến người ta kiên cường, cũng ít nhiều gần với chữ "hưng". Nội dung thì "Hán Cung Thu" và "Trường Sinh Điện" là hay. Hán Cung Thu có tiếng nhạn nơi biên tái, Trường Sinh Điện thì hay ở lời hát của nghệ nhân cũ Lý Quy Niên trong lúc loạn lạc lưu lạc. Nam khúc thì hay ở đoạn kết của Đào Hoa Phiến, còn Mẫu Đơn Đình thì hay ở đoạn mở đầu Du Viên Kinh Mộng. Đời Thanh chỉ có Bảo Ngọc và Đại Ngọc trong Hồng Lâu Mộng là sinh ra trong đại tự nhiên. Nhưng đến lúc kịch và tiểu thuyết, văn chương đã rời xa kẻ sĩ rồi. Kẻ sĩ thời đó, là Nho sĩ thời Tống cộng với khoa cử, ngay cả một phần thiên cơ cũng không còn nữa.
Phật giáo bàn về Không và Sắc, vốn là từ sự ngộ đạo của đại tự nhiên mà ra, nhưng kết quả của nó, thậm chí phủ định cả thế giới tự nhiên hiện thực. Việc Cơ Đốc giáo tin vào Chúa, cũng vốn là từ sự ngộ đạo của đại tự nhiên, nhưng kết quả của nó thậm chí phủ định cả những tri thức mới về thế giới tự nhiên hiện thực. Các nhà Nho thời Tống bàn về Lý Khí (Thiên lý và Khí số) vốn có những phát kiến mới về Kinh Dịch, người đi trước là Trần Đoàn, Thiệu Khang Tiết vốn là Đạo gia, dùng nó để khai thác phương pháp giải thích mới về đại tự nhiên, nhưng truyền nhân của nó lại ở chỗ Chu Tử. Thế nhưng các học giả đời Tống sau này, thu hẹp lại chỉ bàn về thiên lý và nhân dục, Kinh Dịch thì đọc chú giải của Chu Tử, lại tôn sùng Trình Truyền, Trình Di dùng lý của con người để làm mờ nhạt đi đại tự nhiên, sau đó Nho sinh lại bao thầu khoa cử, mức độ xa lạ của họ với thế giới tự nhiên hiện thực, đến nỗi ngay cả với những sự việc thực tế trên đời cũng trở nên ngu ngơ, cổ hủ. Và từ đó, kẻ sĩ không còn văn chương nữa.
Từ Tống vẫn là văn học của kẻ sĩ, tác giả có sự tự giác của kẻ sĩ, đại biểu nhất là Yến Thù, con trai ông là Tiểu Sơn, nói rằng từ của tiên đại nhân chưa từng là lời của trẻ con đàn bà. Không phải là không dính dáng đến đàn bà, mà là lấy sự tự giác của kẻ sĩ để nhìn cái đẹp, cái chính đính của đàn bà. Đến các tác giả Nguyên khúc, thì thà tự xếp mình vào hạng phường hát, tiểu thuyết như Tam Quốc Diễn Nghĩa, Thủy Hử Truyện, Tây Du Ký, đều xuất phát từ người kể chuyện ở quán trà, do La Quán Trung, Thi Nại Am, Ngô Thừa Ân nhuận sắc viết nên, tự cho rằng đó không phải là việc kẻ sĩ nên làm. Tào Tuyết Cần viết Hồng Lâu Mộng, cũng tự đặt mình ra ngoài văn chương kinh thế của kẻ sĩ. Sự thật này, trong lịch sử văn học Trung Quốc vẫn là một vấn đề trọng đại.
Nguyên lai truyền thống Tế Chính nhất thể của Trung Quốc, văn chương thuộc về Thiên quan Thái sử, văn chương là việc của kẻ sĩ, tác giả có sự tự giác về lễ nhạc văn chương, trước kia là vương quan xem xét phong dao trong dân gian, sau này cũng luôn là kẻ sĩ lấy lễ nhạc văn chương để giáo hóa phong dao dân gian. Sự tự giác mãnh liệt này của kẻ sĩ đối với văn chương, xuyên suốt từ Chiêu Minh Văn Tuyển, đến Âu Dương Tu, Tô Thức đều như vậy, và phong dao dân gian Trung Quốc được giáo hóa bởi họ, bao gồm cả kể chuyện ở quán trà và hí khúc, cũng là điều mà dân dao và kịch nghệ của bất kỳ dân tộc nào khác trên thế giới cũng không thể sánh bằng.
Tiểu thuyết cũ của Trung Quốc cũng vô song trên thế giới. Thế nhưng Nho sinh đời Minh Thanh trở về sau, vì cổ hủ, đối với tri thức về thế giới tự nhiên hiện thực không có cảm giác tươi mới và vui vẻ, kẻ sĩ không còn văn chương, người đọc sách viết tiểu thuyết, có thể ví như lén lút vụng trộm, ngẫu nhiên đùa giỡn mà làm, có thể rất hay, nhưng mất đi sự giáo hóa tự giác của lễ nhạc văn chương, lâu ngày thì khó mà làm được, sau Hồng Lâu Mộng thì không còn tiểu thuyết hay nữa. Đến cuối Thanh đầu Dân quốc, chỉ còn Côn khúc, Kinh kịch là còn tốt, vì hí khúc là nghệ thuật, có thể truyền thụ, không giống như tiểu thuyết không thể truyền thụ. Nhưng quá lâu rồi không có sự tự giác của lễ nhạc văn chương phía trên để giáo hóa, cuối cùng đến cả hí khúc cũng phải bại hoại, sự chạy theo thời thế của thoại kịch và sự cải tạo Kinh kịch chính là sự bại hoại này.
Nho sĩ đời Tống và khoa cử Bát cổ đóng kín với thế giới tự nhiên hiện thực, khiến văn chương cũng mất đi, thế là phản kích lại bằng phong trào Tân văn hóa Ngũ Tứ. Nhưng cho rằng dùng khoa học là có thể đối ứng với thế giới tự nhiên, dùng dân chủ là có thể thay thế kẻ sĩ, thì đây là sai lầm lớn.
Những phát kiến mới trong vật lý học và thiên văn học, có thể khiến người ta vì nó mà cảm thấy hưng phấn, nhưng lấy phương pháp khoa học và phương pháp toán học của vật lý học và thiên văn học thì không phải là cách để xây dựng tư tưởng mới.
Tư tưởng mới của văn minh là do một chữ "hưng" mà ngộ ra, là tự mình sinh ra, không phải dùng phương pháp là có thể xây dựng được. "Đào chi yêu yêu" trong Kinh Thi, chỉ vì nó là "hưng", mà nếu bạn đem Đào chi yêu yêu ra để chiết đề, thì đã rời xa cái "Chi tử vu quy" rồi. Thời Ngũ Tứ, văn học phương Tây vốn chỉ là mượn nó để làm "hưng", mà làm đến mức thật sự muốn "Tây hóa văn học", thế là rời xa cái đề bài chính của hiện đại hóa Trung Quốc. Hưng không phải là tỷ, lại càng không phải là phú, dân gian khởi binh là "hưng", mà đem nó ví như "phú" thành đấu tranh giai cấp, Trung Cộng làm hại đất nước sâu sắc, truy nguyên gốc rễ, vẫn là vì giới văn hóa thời Ngũ Tứ muốn bắt chước văn học phương Tây. Trong văn học phương Tây không có "hưng", nên tất cả mọi người đều vô tri về chữ "hưng" mà Kinh Thi đã nói. Văn chương một khi đã mất, như Tần mất đi con hươu, cách mạng này nọ, chính trị này nọ, theo đó mà cùng mất đi cả.
Hãy nói lại về kẻ sĩ.
Cách mạng Tân Hợi đã là sự thức tỉnh của kẻ sĩ, mà phong trào Ngũ Tứ lại quay ngược lại nói là muốn xóa bỏ kẻ sĩ, giống như phương Tây vậy. Phương Tây là không có kẻ sĩ. Như vậy văn nhân thời Ngũ Tứ, đương nhiên cũng không có sự tự giác về lễ nhạc văn chương rồi. Tân thi thời Ngũ Tứ, chỉ thuộc về phong dao dân gian, ở trên không có lễ nhạc văn chương của kẻ sĩ để giáo hóa, cho nên không lâu sau liền trở nên ác hóa, nếu không thì cũng là tàn tạ. Văn chương của Chu Tác Nhân thời đó, và văn chương của Trương Ái Linh sau này, cũng chỉ như là phong dao dân gian mà thôi.
Chúng ta cần phải gặp gỡ tự nhiên với bộ mặt mộc mạc, không bị che lấp bởi khoa học, không bị che lấp bởi dân chủ. Hơn nữa có đôi khi lễ nhạc văn chương cũng sẽ là sự che lấp, như Lý Hậu Chủ, Tống Huy Tông, như cảnh giới nghệ thuật của Hậu Điểu Vũ Viện ở Nhật Bản. Cho nên thơ từ của Lý Hạ, Lý Nghĩa Sơn, Ôn Đình Quân không cao quý bằng Lý Bạch, Tô Thức. Văn chương là viết ra ngôn ngữ của thần, và ngôn ngữ của vạn vật. Văn chương hay là viết về khởi đầu của ngôn ngữ. Cho nên văn chương là việc của tế sư, là việc của kẻ sĩ, chính là nằm ở chỗ có sự tự giác này.
※ Lòng trung quân
Hãy bàn tiếp đến văn học trung quân.
Ngày nay giới văn hóa tôn sùng khoa học và dân chủ làm vật tổ, không được nói đến trung quân, thực ra phẩm chất của dân chủ là thấp nhất, trong khoa học cũng không thông dụng. Dân chủ ngày nay, chỉ vì kết hợp với cách làm vật lượng và thống kê của chủ nghĩa sản quốc, nên vẫn còn đang đắc thế mà thôi. Hôm nay xem trên truyền hình lễ kỷ niệm hai mươi lăm năm ngày đăng quang của Nữ hoàng Anh, nghĩ đến việc nước Anh không còn vua, sẽ là sự tịch mịch thế nào. Vua Anh là người thân chính, dưới có chế độ nghị viện, là chính trị quân chủ lập hiến, có thể thấy cũng không phải cứ nhắc đến một chữ "Quân" là không được. Huống chi Trung Quốc từ xưa đến nay còn có chế độ triều đình tốt hơn chế độ nghị viện gấp trăm lần, thiên tử thân chính, mà là vô vi nhi trị.
Vua của Trung Quốc khác với phương Tây, phương Tây là quyền, Trung Quốc là vị, người quân lên ngôi vị, vị của vạn dân cũng đều định cả. Cái "Vị" này giống như vị trí trong thư pháp và hội họa, còn tuyệt đối hơn cả toán học. Có vị rồi thì thân tâm đều yên, thiên địa vạn vật cũng đều tín thực. Quyền lực là thực, là xã hội, cái vị này lại là cái vị "vô", nếu là tôn quý của nhân thế, có cái vị này, thiên hạ đều thanh bình. Người quân ở trên ngôi vị, là chứng kiến của tất cả mọi chuyện, cũng là chứng kiến đời này tôi làm người có ý nghĩa. Tư tưởng tình cảm này, thấm sâu vào văn học Trung Quốc. Bạn không thể tưởng tượng từ xưa đến nay bất luận là Lý Bạch, Đỗ Phủ và bất kỳ ai, có thể rút cái điểm trung quân này ra. Ngay cả dân chúng bình thường cũng nói "Hoàng gia vũ lộ ân", và "Vương pháp điều điều bất dung tình".
Cho nên tôi cũng có thể hiểu được tình cảm của người Cơ Đốc giáo đối với Chúa.
Nhà thơ Trung Quốc từ xưa đến nay nhớ vua, tự ví như vợ nhớ chồng, người con gái nhớ người tình, người Cơ Đốc giáo cũng tự ví mình là tân nương của Chúa. Thiên tử của Trung Quốc ở giữa đại tự nhiên và nhân thế, đồng với Cơ Đốc ở giữa thần và người. Khác nhau là Cơ Đốc giáo chỉ là tế, Trung Quốc là Tế Chính nhất thể, Cơ Đốc được xưng là Vạn Vương chi vương, thiên tử Trung Quốc lại có vương thiên hạ thực tế. Trong lịch sử tuy khi chính trị xảy ra phân tranh loạn lạc, cũng về tư tưởng tình cảm vẫn phụng chính sóc, nghiệp của Ngũ Bá thời Xuân Thu cũng được xây dựng trên việc phụng Chu Thiên tử, nước ngoài chỉ có thời Mạc phủ Kamakura và Mạc phủ Edo ở Nhật Bản cũng là người đời phụng niên hiệu của Thiên hoàng. Điều này cũng giống như Cơ Đốc giáo nói, phụng danh của Chúa. Chúa không dựa vào quyền bính thuộc thế gian, thiên tử Trung Quốc cũng không dựa vào quyền lực thuộc về xã hội, ngôi vị của thiên tử là do trời ban. Điều khác với Chúa, là Chúa không thân chính, mà thiên tử thì thân chính, bên kia là Chúa chuộc tội, mà bên này là thiên hạ cần vương. Vương thiên hạ và khắp nơi là giáo hội, ý nghĩa có chỗ thông nhau, nhưng tôi vẫn thích phong cảnh của vương thiên hạ.
Phong cảnh của vương thiên hạ là căn bản của thi văn cổ Trung Quốc.
Hãy nhìn xem những tác phẩm của những người khác trong giới văn đàn hiện nay vụn vặt, nghèo nàn, vô vị thế nào. Văn chương vẫn là phải viết về phong cảnh vương thiên hạ, văn chương về Thiên quốc và giáo hội của Cơ Đốc giáo không dễ viết. Sự ngộ diệu của người Trung Quốc về vô và hữu, không và sắc, biểu hiện lớn nhất chính là nằm ở câu "Vương thiên hạ" này. Thiên hạ có không gian và thời gian hiện thực, mà lại là vô hạn. Thiên hạ là một pháp tư. Cho nên vua vương thiên hạ cũng tất yếu phải là quân chủ hiện thực, mà lại là một pháp thân. Chúa là đạo thành nhục thân, Như Lai là thế tôn, cái chí tôn của nhân thế, mà thiên tử của văn minh Trung Quốc chính là như vậy. Jesus xưng là Chúa (Christ), Thích Ca xưng là Như Lai, mà quân vương Trung Quốc xưng là Thiên tử. Thế giới phải là vương thiên hạ mới thống nhất được, mà vương thiên hạ thì chỉ có thể là chân mệnh thiên tử. Nay Toynbee và những người làm phong trào Liên bang thế giới, và những người bàn về cách mạng thế giới, cũng đều đang yêu cầu thế giới thống nhất, không biết rằng nếu không thể đồng thời là "thế giới hữu" hiện thực vừa là "pháp tư vô", thì tuyệt đối không thể thống nhất được. Lễ nhạc, lễ thực mà nhạc hư, cho nên nhạc để thống nhất, lễ để thành chương, cho nên Mạnh Tử mỗi khi nói tiên vương lấy lễ nhạc trị thiên hạ. Người có thể làm chủ thống nhất thế giới, không thể là chủ tịch liên bang dân chủ, cũng không thể là chủ tịch Xô Viết thế giới, mà chỉ có thể là chân mệnh thiên tử. Thiên hạ hiện thực đồng thời là pháp tư, cho nên thiên tử hiện thực tất yếu phải đồng thời là pháp thân.
Mà thiên tử đồng thời cũng là nhân thân hiện thực, cho nên cũng sẽ phạm sai lầm, nhưng triều đình có lễ để ước thúc. Quan chế Trung Quốc xưa kia, công việc đều do cấp dưới soạn thảo, cấp trên chọn lựa quyết định, đến vụ việc của hoàng thượng, cũng đều là do thần hạ soạn thảo, ý hoàng thượng có chỗ không bằng, đa số là để hạ mệnh sửa lại, rất hiếm khi hoàng thượng đột nhiên tự đưa ra ý kiến. Ý kiến hoàng thượng đưa ra cũng phải giao cho thần hạ bàn bạc qua, hoàng thượng nếu cố ý làm theo ý mình, thì có ngôn quan vào can gián. Ngự sử đối với vua không phải có quyền, mà là có tình yêu, nếu không biết tình yêu vua của người Trung Quốc, có như người Cơ Đốc giáo yêu Chúa và sự cảm kích của đệ tử Phật với Thế Tôn, thì không có cách nào biết được sự khẩn thiết thâm sâu của ngự sử đối với hoàng thượng can gián, hoàn toàn khác với thái độ tranh luận của nghị viện. Ngự sử dựa vào cũng không phải là pháp, mà là dựa vào lý, chỉ có văn minh Trung Quốc có một chữ "Lý" ngàn người khiêng không nổi, dù vương pháp cũng không nằm ngoài thiên lý nhân tình, người nay không biết có điều này, thì không có cách nào hiểu được vì sao lời gián của ngự sử lại có sức mạnh như vậy.
Trung Quốc không có đại pháp quan, mà có sử quan, sử quan là di tích của thần quan thời cổ, chịu trách nhiệm trước trời, ghi chép thị phi lời nói việc làm của thiên tử và triều đình, hoàng thượng cũng không thể bảo ông ta sửa đổi, cho nên càng có uy nghiêm hơn đại pháp quan. Là chính trị tri thức như vậy, há đâu phải nghị viện chính trị tranh quyền lợi áp chế nhau của phương Tây có thể so sánh.
Chỉ có triều Tần không dùng lý mà dùng pháp, bị đánh đổ ngoài ra, hai ngàn năm nay rất hiếm bạo quân, thời Ngũ Hồ loạn Hoa có bạo quân trẻ tuổi, nhưng đều lập tức diệt vong, vì thiên lý nhân tình không dung thứ cho họ. Bởi vì thiên lý nhân tình này, triều đình có Thái sử và Gián quan, trong lịch sử có Thang Vũ cách mạng và dân gian khởi binh, cho nên học vấn đế vương từ xưa đến nay là sự tự giác của thiên mệnh. Mà các triều đại diệt vong, cũng không phải là chế độ hư hỏng, cũng không phải là xuất hiện hôn quân bạo quân, mà là vì nhân sự và vật ý của một đời đến đây đã mất đi triều khí rồi, rõ rệt nhất là sự suy tàn của âm nhạc và văn chương. Vì mất đi triều khí, cho nên triều đình sẽ có những chuyện không hiểu biết xảy ra, những chuyện không hiểu biết đó lại là kết quả, chứ không phải ở phía trước.
Ngôi quân vạn cổ không thể phế, Tôn tiên sinh chính là quân vương, trong Đảng quy do Tôn tiên sinh tay soạn thảo về việc đảng viên đối với Tổng lý, và Kiến quốc đại cương, chính là phần quân thần và chế độ triều đình mới của văn minh Trung Quốc, chỉ là chúng ta còn phải nói rõ hơn trên ngôn ngữ. Nếu không thì lý niệm kiến quốc vẫn mang theo sự khẩu khí không rõ ràng, cũng không thể xây dựng văn học. Tương lai chúng ta vẫn phải có quân, là chế độ thiện nhượng hay thế tập đều được.
Trung quân tôn hoàng cao hơn thờ phụng anh hùng. Cũng không giống như sự ủng vương của ong kiến. Người phương Tây hát Thiên hựu ngô hoàng và hoan hô kẻ độc tài đều không ra ngoài hai loại này. Ngay cả những màn biểu diễn của người Trung Quốc gần đây, như quần chúng ở Thiên An Môn hô vạn tuế, và còn có những sự kiện tương tự, bất luận là giả ý, là chân tình, đều không thể coi là tính, có thể hiểu chân mệnh thiên tử là pháp thân mới là tính.
Chúa là đạo thành pháp thân, Phật là Như Lai thân, thiên tử là pháp tư, pháp thân, lời này quan trọng nhất, và cũng chỉ có người Trung Quốc mới phổ biến hiểu và áp dụng. Chúng ta nói tử tức có huyết thống chi tự, có pháp tự. Còn có pháp thê, là vợ hiện thực cũng đồng thời có thể là pháp thê. Văn minh Trung Quốc là phàm phụ nữ đều là pháp tư, pháp thân, cho nên đều là đẹp, đều là khí chất cao quý, gọi người xem tâm yêu thương. Nam tử cũng vậy, tôi nhỏ đi làm khách nhà thân thích được gọi là tiểu quan nhân, thì cũng là có khí chất cao quý. Là pháp tư pháp thân cho nên có thể có vị, như điểm của hình học không có tích mà có vị. Có vị mới là sự tồn tại thực sự. Thiên địa xưng càn khôn, vạn vật xưng tượng, đều là vị, đàn ông đàn bà cũng là vị, nếu thần phụ tử huynh đệ phu thê bằng hữu đều là vị. Mà nếu quân mất đi vị của mình, là sẽ ảnh hưởng đến phàm bách tồn tại cũng mất đi vị, mất đi pháp tư pháp thân, như xã hội Nhật Bản bây giờ, trước là văn chương mất đi khí chất cao quý, sau là tể quan mất đi khí chất cao quý, lại sau là phụ nữ mất đi khí chất cao quý, nam tử thì đều biến thành sa trùng rồi. Vạn vật mất đi vị, chỉ thấy là đang chen chúc chống đối, lăn lộn trên mảnh đất không lông tơ.
Vương chế trong Chu Lễ, thực sự là đi sâu vào tính tình toàn diện của người Trung Quốc. Chúng ta tiếp xúc với người Mỹ người châu Âu, lập tức sẽ cảm thấy người nước ngoài không bằng lồng ngực nhuận đại của người Trung Quốc, đây là vì chúng ta mấy ngàn năm nay bị sự nuôi dưỡng của "Vương giả chi dân, hạo hạo như dã" tạo thành. Đàn ông Trung Quốc cái lớn mà ủy uyển, đối đãi người thâm chí, là điều người phương Tây không có, đều từ tình ý đối với vua mà đến. Đàn ông cùng thế hệ với tôi, coi người phụ nữ mình yêu là tuyệt đối, nghe cô ấy nói chuyện, như nghe kinh điển chưa từng nghe thấy, cũng tin ngay không nghi ngờ, chỗ này lại là khai mở tri thức, trong tình yêu cũng tùy chỗ là thiên khải. Sự tuyệt đối này khi đối diện với cái chân thật, và cái tình tri thức hóa (tình chỉ đến vô hạn, mới có thể là tri thức hóa của tình), người Cơ Đốc giáo chỉ có thể là đối với thần và Chúa, mà người Trung Quốc thì từ nghĩa đối với vua mà đến. Niềm tin của người Cơ Đốc giáo, và cái nghĩa của Quân thần hữu nghĩa của Trung Quốc, đều là sự tri thức hóa của tình vô hạn, mà người Trung Quốc đẩy đến đối với người yêu. Người nay viết tiểu thuyết tình yêu, há không phải rất nên hiểu điều này sao?
Còn có sự thân nhiệt đối đãi người của người Trung Quốc, đối với bạn bè chịu tận ngôn, điều này cũng là điều người phương Tây không có. Người Cơ Đốc giáo vì đều là một nhà của Chúa, cho nên mọi người là anh chị em, tôi đối với việc gọi anh chị em của giáo hội Cơ Đốc rất có hảo cảm. Nhưng người Trung Quốc là mấy ngàn năm nay cùng ở dưới Vương hóa, cho nên trên phố trên đường gặp người đều có thân nhiệt, đây há chẳng phải là chỗ cần tự giác cực kỳ quan trọng của văn học Trung Quốc sao?
Sự chịu tận ngôn của người Trung Quốc đối với bạn bè, điều này nghe vào tai người chủ nghĩa cá nhân phương Tây, quả thực phi thường thức. Điều này của người Trung Quốc, cũng là quân thần lấy nghĩa hợp, thông với giao tình bằng hữu, gián vua tận ngôn, thông với bạn bè khuyên nhủ nhau mà đến. Tôi đối với bạn bè có thể kỳ vọng, mỗi mỗi tận ngôn đến mức bị ghét giận mới thôi, nhưng cuối cùng cũng không hối hận, vì tôi muốn học người tìm người có thể làm đồng chí cách mạng của Tôn tiên sinh. Người nay viết thơ ca tiểu thuyết, há không phải cũng có thể viết đến mặt này của "nhân chi tương dữ" của người Trung Quốc sao? Người nay viết văn học Trung Quốc, lấy chủ nghĩa cá nhân của người phương Tây làm tình điệu cơ bản miêu tả nhân vật, cho là mới mẻ, thực ra lại là đi con đường nghèo nàn không có tương lai văn học.
Thần dân trong lịch sử Trung Quốc kính yêu thiên tử khác với người Ai Cập cổ đại đối với Pharaoh, và người La Mã đối với Hoàng đế La Mã. Người Ai Cập không dám tưởng tượng bình đẳng với Pharaoh, người Trung Quốc chính là sự tôn vương tuyệt đối như vậy, mà một mặt lại có sự tự giác của thiên địa nhân, đối với thiên tử cũng có một loại bình đẳng, cho nên có những bài văn như của Trang Tử. Vụ Quang, Hứa Do, Nghiêu muốn nhường thiên hạ cho ông, ông đều không thèm nhận. Trong thi văn cổ kim có nhiều cao nhân không sự vương hầu, như Mạnh Hạo Nhiên, ông vốn dĩ là muốn xuất sĩ mà không thành, nhưng ông quy ẩn Lộc Môn, là một cao nhân không chiết không khấu. Một triết gia Hy Lạp dám bảo Hoàng đế Alexander tránh ra xa chút, đừng cản ánh sáng mặt trời của ông, đó là vì Hy Lạp đã thực hành chính trị dân chủ lâu rồi, không có cái quý của quân vương. Lại như gián quan Trung Quốc can gián hoàng thượng, là đương lý bất nhượng, chỉ có văn minh Trung Quốc có cái lý của thiên đạo và nhân sự bình đẳng với vạn người. Pharaoh của Ai Cập là thần. Nên nói là thần tử, thần tử cũng không phải là thần, như Trung Quốc nói thiên tử là tốt. Nhưng Pharaoh cũng vẫn thắng hơn hoàng đế La Mã, người sau chỉ là quyền lực, dục vọng, hoàn toàn không có một chữ "Vô". Có lịch sử La Mã của Gibbon, chỉ thấy là hoàng đế bị giết bị soán thường xuyên. Hai năm ba năm một lần, lịch sử Trung Quốc cũng có soán thí, nhưng rất không kinh thấy, vì ngôi quân đồng thời là một sự tồn tại của chữ "Vô".
Tuy nhiên thiên tử cũng không giống người của Chúa là người hoàn hảo. Vì không phải người hoàn hảo, ngược lại càng đáng yêu tiếc, triều đình là thiên tử và thần dân cùng nhau tu hành. Nói hoàng ân, nói vương phong, thiên tử như một đóa mẫu đơn nở trên nhân thế gió xuân hạo đãng. Cơ Đốc giáo không có sự cảm kích đối với những thứ thuộc về thế gian, trong văn học Trung Quốc lại có lòng biết ơn đối với nhân thế. Hoàng ân là cái ân muốn tương vong tại nhân thế, Nghiêu trị thiên hạ năm mươi năm, không tự biết thiên hạ trị hay không trị, để hỏi quần thần, quần thần cũng không biết vậy, Nghiêu xuất hành, thấy đường phố có ông lão kích nhưỡng mà ca: "Nhật xuất nhi tác, nhật nhập nhi tức, đế lực ư ngã hà hữu tai." Cho nên Chu Tây Ninh đặt tên cho bài văn của con gái Chu Thiên Tâm là "Kích Nhưỡng Ca" quả nhiên là thích hợp nhất.
Từ Cách mạng Tân Hợi trở đi, hoàng đế đã thành chuyện quá khứ, nhưng trẻ con tuy sinh ra không thấy cha, cũng tính tình thói quen sẽ giống của cha, mấy ngàn năm nay hoàng ân và thế phong của Trung Quốc vẫn xuất hiện trong các bài văn như "Kích Nhưỡng Ca". Hơn nữa biết được sự cảm kích biết ơn của nhân thế thực ra cũng là có gian khổ tân toan.
Trong văn học Trung Quốc đặc biệt có một chữ "Oán", oán này là nỗi nhớ nhung không dứt đối với người thân, tự thương tâm này không được biết. Mạnh Tử nói: "Thi khả dĩ oán, Tiểu Biện chi oán, thân thân dã." Loại oán này trong gia đình và bạn bè đều có, trong thơ Hán Đường ở đâu cũng thấy, giới văn hóa nay chỉ nói là bị áp bức dưới chế độ phong kiến, họ há biết nhân sinh có ủy uyển tận tâm. Oán thân thân làm người ta cảm động nhất là Ly Tao và Bạch Xà Truyện, Khuất Nguyên đối với Sở Hoài Vương, và Bạch Xà nương nương đối với Hứa Tiên, đều là trung mà không được biết. Mà xưa nay oán thân thân trong gia đình, và giữa nam nữ tình nhân, và giữa bạn bè đều có thể thông với trung quân, quân là cương đầu tiên của tam cương, đó là lý do vì sao Ly Tao trong văn học có trọng lượng lớn như vậy.
Khuất Nguyên trung mà không được biết, bị tiểu nhân gièm pha, ông mấy lần nản lòng, lại vẫn không thể tuyệt tình đối với vua, ông khiêm tốn phản tỉnh lại phản tỉnh, cho rằng có lẽ là mình sai. Ông lấy nhiều người cổ đại ra so sánh đánh giá mình, muốn cưỡi phượng hoàng bay đến hồ Động Đình và vùng đất Thương Ngô, gặp Ngu Thuấn và Nga Hoàng Nữ Anh hai phi để hỏi thử. Ông cũng đã hỏi chị, ông cũng đã hỏi ngư ông, ông phản tỉnh lại mình từ nhỏ đến nay làm học vấn và hành sự, ông là khiết bạch. Ông muốn thừa nhận tiểu nhân đối địch với mình cũng là tốt, nhưng cuối cùng không thể mà. Ông lâm vào lúc gieo mình xuống sông Mịch La, vẫn quyến luyến nước Sở, không nỡ bỏ Hoài Vương. Sau này Tô Thức mười tám tuổi rời Tứ Xuyên đến kinh, qua đất Dĩnh Sở có thơ:
Thủy tân kích cổ hà huyên điêm, tương tương khấu thủy cầu Khuất Nguyên
Khuất Nguyên dĩ tử kim thiên tải, mãn thuyền ai xướng do đương niên
Tôi bây giờ viết đến đây, nước mắt đều chảy xuống.
Cái hay của Ly Tao là có thể bàng hoàng khai triển, cương chính mà nhu thuận như vậy, đem những chỗ người ta đối với mình không phải luôn lấy ý tốt để nghĩ thoáng ra. "Kích Nhưỡng Ca" của Chu Thiên Tâm viết về "nhân chi tương dữ" cực tốt, nhất là Tiểu Hà đối với Kiều, có chút muốn oán, là cái oán trong Kinh Thi. Qua đây biết niệm chân "tiếng vó ngựa đát đát của tôi" tuy không có ác khí, cũng vẫn là không hay. "Tiếng vó ngựa đát đát của tôi" viết quá thẳng quá đơn điệu, trên tình ý không có cái bàng hoàng chi trí, thiếu phản tỉnh. Trong Ly Tao sự mãnh liệt nồng hậu của tình cảm như mây sấm, mà tùy chỗ lóe ra điện quang tri thức, mà trong "tiếng vó ngựa đát đát của tôi" không có lấy một chút ánh sáng tri thức.
Sự chí cương mà chí nhu của dân tộc Trung Hoa, là do ngộ được lý âm dương thiên địa của Kinh Dịch, cho nên xây dựng được nước lớn như vậy, với dị dân tộc cũng có thể đồng hóa thân hòa, sự nhu thuận của người Trung Quốc nhất là được nuôi dưỡng trong luân thường, đối với người đặc biệt có một loại nhẫn nại lực hảo ý. Tôi thường có bạn bè thân thiết nhiều năm đối với tôi mang địch ý, mà tôi vẫn cứ không biết. Không phải là không cảm, biểu hiện địch ý của anh ta tôi tuy ngạc nhiên, nhưng đem ra giải thích sang phía tốt rồi. Tôi giống như đà điểu, cát đá sắt miếng cũng nuốt xuống đem ra tiêu hóa. Lấy hảo ý này đi giải thích địch ý của người ta đối với tôi, muốn nói bị lừa cũng là bị lừa, nhưng cũng thực sự là sức thân hòa mà người Trung Quốc mới có. Tôi sẽ nhẫn chịu sỉ nhục và phi lễ đến khi đối phương tuyệt giao với tôi mới thôi. Sự nhẫn nại của tôi không giống như việc không cùng tiểu nhân đấu dũng của Hàn Tín, ngược lại giống như Tề vương của Mạnh Tử không cần ông nữa, ông còn chậm chạp xuất cảnh, vì nước Tề là nước cha mẹ của ông.
Tôi không thích nhẫn nhục tiên nhân của Ấn Độ, đó là một loại khổ hạnh hành hạ mình, không hiểu được oán thân thân và đem địch ý giải thích thành hảo ý. Trong lịch sử có nhân vật cương nghị, đối với thế lực ác của địch ý có nhẫn nại lực vô cùng, điều này có thể làm đại tướng. Còn như vương giả, tức là đem những địch ý đều hóa thành hảo ý rồi.
Trung Quốc mấy ngàn năm nay, là thần dân đối với thiên tử cường nghĩa mà nhu thuận, thiên tử đối với trời dần úy, mà yêu quý vạn dân.
Kinh Thi: "Suất thiên chi hạ, mạc phi vương thổ, suất thổ chi tân, mạc phi vương thần." Thiên hạ há có quốc vô quân, bỏ nơi này đi thì còn biết đi đâu nữa? Quan niệm mấy ngàn năm nay đã tạo thành việc người Trung Quốc tổng không dễ dàng tuyệt tình. Sự nhu nhược thắng cương cường của Lão Tử, và du nhận hữu dư của Trang Tử, người nay bàn về văn học cách mạng, tôi nghĩ ngoài việc cần biết lý của đại tự nhiên, chính là còn phải biết tình người và tri thức này của dân gian Trung Quốc. Lại còn là phải biết sự ham vui và ưa thích phản kháng trong văn học Trung Quốc.
※ Ham vui và ưa thích phản kháng
Giới văn hóa ngày nay bàn khoa học, xa rời đại tự nhiên. Bàn dân chủ, cắt đứt tri thức. Điều này bắt đầu từ thời Ngũ Tứ, mà sau chiến tranh thì càng thậm tệ hơn. Trước là hủy hoại cái đẹp của ngôn ngữ Trung Quốc, theo đó là đạo đức đại đọa lạc, thế là vẻ đẹp về đường nét cơ thể và dung mạo của người Trung Quốc cũng mất đi. Lý cương nhu và phương viên của văn minh Trung Quốc, mấy ngàn năm nay biểu hiện trên cơ thể con người, bây giờ lại đều giống như đường nét cứng thẳng của người phương Tây rồi. Quá trình toàn bộ của sự phá hoại này đối với một dân tộc trong lịch sử, phải trải qua một trăm năm mươi năm đến ba trăm năm mới có thể đạt thành, bây giờ tức là bằng truyền hình và radio và báo chí tạp chí và trường học kiểu Mỹ, trong ba mươi năm ngắn ngủi mà đã đạt thành cả rồi. Các nhà văn viết thơ ca tiểu thuyết ngày nay, có để ý đến đường nét cơ thể và biểu cảm dung mạo của nhân vật đều đã trở thành sản phẩm mô phỏng của người phương Tây không?
Nguyên lai đường nét thể cách của phụ nữ, còn có người phụ nữ Trung Quốc mềm hơn, đó là phụ nữ Nhật Bản, nhưng tôi cảm thấy vẫn là đường nét thể cách của phụ nữ Trung Quốc trong mềm có cứng thẳng sái thoát, thắng hơn Nhật Bản. Sự nhu nhược mà Lão Trang nói, vốn là tư thái cương cường, cho nên mang một loại hiên khoát.
Tiên sinh Oka Kiyoshi và Yukawa Hideki yêu Trang Tử và Tây Du Ký nhất.
Tôn Hành Giả trong Tây Du Ký đại náo thiên cung, thế giới không có một cuốn tiểu thuyết nào khác viết một chữ "phản" hay được như vậy. Muốn có thì chỉ có Bạch Xà nương nương thủy mạn Kim Sơn, dám dẫn dắt tôm binh cua tướng trong sông Dương Tử đánh nhau với thiên binh thiên tướng bên phía Pháp Hải, đó cũng là một trường diện ghê gớm. Tôn Hành Giả đối với Quan Thế Âm Bồ Tát, cũng dám ở sau lưng chú tụng một câu nói xấu. Tôn Hành Giả bảo Đường Tăng lấy kinh, trên đường gặp bao nhiêu ma nạn, chỉ nói lần này lại gặp một ma đầu, nó mang ba cái chuông nhỏ, một cái thả cát, một cái thả khói, một cái thả lửa, dày vò Tôn Hành Giả khổ đau lệ rơi, thật khó khăn mới chế phục được nó, đang muốn một gậy đánh chết nó, giữa không trung lại đến Quan Thế Âm Bồ Tát thu nó đi, nói: "Ngộ Không không được đánh chết nó, nó vốn là tọa kỵ tê tinh ta mượn của Văn Thù Bồ Tát, đến thử xem tâm đạo của sư đồ các ngươi có kiên định không." Đợi Bồ Tát đi rồi, Ngộ Không tự mình tư tưởng niệm tụng rằng: "Nam Hải Bồ Tát cũng sẽ bắt chẹt như thế, hèn gì bà ta suốt đời không chồng."
Phụ vi tử cương, phu vi thê cương, mà Na Tra và Phàn Lê Hoa đều đem ra phản lại hết. Thang Vũ cách mạng là phản lại quân vi thần cương. Người Trung Quốc đối với thần cũng dám phản, vì sự khởi động của đại tự nhiên chính là phản, Satan vốn là thần tự mình phản mình, mà người thần có thể du hí, cho nên chỉ có Trung Quốc mới có cách mạng, là cách mệnh thiên mệnh. Từ kinh Thánh Cựu Tân Ước giảng giải bởi giáo hội phương Tây trong đó chính là không có một chữ phản và một chữ chơi của ham vui, cho nên rất khó xử lý vấn đề của Satan.
Thế giới chỉ có hí khúc của Trung Quốc mới có thể viết yêu quái thành đáng yêu như vậy. Còn có phiên bang công chúa đáng yêu. Thủy mạn Kim Sơn lại là bên Phật pháp và chính thần vô vị. Tôi xem có Chu Thiên Y lên đài diễn Kinh kịch "Tảo đãng quần ma", trước là Chu Thiên Y diễn thật Phan Kim Liên cùng Võ Đại đi trốn nạn, bị yêu ma huynh muội hai người trên sườn núi bên đường nhìn thấy, liền biến ra thật nhiều Võ Đại lùn y hệt và Phan Kim Liên cải trang kiểu cách, khó phân thật giả, từng đôi từng đôi, đều là hát những lời như nhau: "Phu thê môn song song khứ đào hoang..." náo loạn đến chỗ huyện quan để phân thật giả, đến cả huyện quan mũ sa bào đỏ lùn như Võ Đại cũng nhảy xuống chỗ ngồi vào đội ngũ của họ làm loạn lên, điều này thực sự là ham vui. Mà sau này Trương Thiên Sư và Bao Công phân tách ra Phan Kim Liên thật giả, thì chẳng qua là mượn đến để thu màn, chủ thể của cốt truyện vẫn là yêu ma.
Nhưng hay nhất vẫn là Tây Du Ký.
Yêu ma trong Tây Du Ký đáng yêu, mà Tôn Hành Giả cũng đáng yêu, không giống như sự vô vị của Pháp Hải và Trương Thiên Sư, vì Tôn Hành Giả cũng xuất thân từ yêu ma. Chính và tà đấu nhau, mà lại dường như là người một nhà. Lịch sử Ngũ Hồ loạn Hoa, là phản của chính văn minh Trung Hoa, không coi nó là Satan đối với thần, điều này thông với đạo lý của Tây Du Ký, cho nên thu dọn ra được thiên hạ mới của Tùy Đường. Mà nếu lấy thần đối với Satan như thế để đối phó, đó là cuối cùng cũng không giải quyết được, phương Tây từ Sáng thế ký Cựu Ước đến nay, thì giải quyết không được vấn đề thần đối với Satan.
Vương Mãnh và Thôi Hạo, là Hán và Hồ phản ở cùng một đạo, chơi ở cùng một đạo, cho nên kết quả có thể là Hán đồng hóa được Hồ. Tôn Hành Giả và ma đầu đối thoại, ngươi đến phản, ta còn biết sử dụng hơn ngươi, ta phản cả thiên cung. Ngươi bàn chơi, ta còn biết chơi hơn ngươi, hồ lô của ngươi đựng được người, ta cũng lấy ra một cái hồ lô cho ngươi xem, cái của ta ném lên còn đựng được cả thiên cơ đấy. Điều này phải đem ra đối chiếu sự việc trong lịch sử, mới biết diệu vị. Tôn Hành Giả đối với Ngưu Ma Vương và Thiết Phiến Công Chúa, tôn một tiếng ca ca tẩu tẩu. Đối với một ma đầu, Tôn Hành Giả tự xưng ngoại công, đòi tiện nghi của hắn. Mà Hán Vương và Hạng Vương trong lịch sử vốn là anh em, thành địch đến mức Hạng Vương tử trận, Hán Vương vẫn lấy lễ táng hắn, vì tận ai mà đi, Tôn tiên sinh đối với quân phiệt đầu Dân quốc cũng có tình một thể giống như thế này. Mà chúng ta sau này đối với Trung Cộng, có phải là giống như thần đối với Satan trong kinh Thánh, không có một chữ phản, cũng không có một chữ chơi không? Sự phản lớn nhất là cách mạng,Khả thị giới văn hóa nay ngay cả hai chữ cách mạng của Tam Dân Chủ Nghĩa cũng ít nghe nói đến, điều này rất không tốt. Sự ham vui lớn nhất cũng là cách mạng, cách mạng là sự điệt đãng tự hỉ của dân tộc Trung Hoa.
"Phản" là sáng tạo. "Phản giả đạo chi động", người sơ chi phản chưa có đối tượng, muốn nói thần, nó tự chính là thần, muốn nói Satan, nó tự chính là Satan, cho nên sự phản này, không nhất định liên quan đến đấu tranh, điều này khác với biện chứng pháp phương Tây xuất phát từ đối lập.
Lão Tử bàn về phản, mà lại bàn về bất tranh, như Lý Bạch Tô Thức đều là người phản tục, mà đồng thời tiên phàm tịnh hy. Tào Tháo đối đãi Lưu Bị và Tôn Quyền đềuBỉ thử tương kính ái. "Phản" đến mức đấu tranh, cũng khác với đấu tranh của phương Tây, cho nên Trung Quốc tự có một bộ binh pháp, Vương sư hữu chinh vô chiến, còn có dân gian khởi binh là châu quận tịnh động, là một loại phong cách cách mạng, duy có cái phản của "đạo chi động vi phản" mới có thể có phong cách này, mà đấu tranh của phương Tây thì đều là lực. Trung Quốc lý hẻm thường ngày có xung đột khi, đại lược là thắng chi dĩ bất chiến. Là lấy vương phong này làm bối cảnh, mới cũng có oai binh đại của triều Thương và Hán Đường.
Trong "Kích Nhưỡng Ca" Tiểu Hà đối với công khóa và tiên sinh mình không hợp, đều có hảo tâm nghĩ, điểm này rất quý. Chế độ công khóa hiện hành và phương pháp dạy học là phải sửa, như Nhật Bản gần đây đã ban bố giảm nhẹ công khóa trung tiểu học hai mươi phần trăm, đây là việc của tri thức, không phải việc của căm ghét. Như tôi kiến nghị cải cách chính sách giáo dục và văn hóa, liền cũng xuất phát từ tri thức, không tạp căm ghét. Văn học Trung Quốc tươi mới, thanh minh, hòa bình, tươi mới là ở phản, thanh minh là ở tri thức, hòa bình là ở bất đấu. Toynbee nói văn minh đang khiêu chiến, nhưng tôi nói văn minh là giống như sự rách nát nở hoa của hoa quỳnh, nó là tự túc.
Thế giới chính là dân tộc Trung Quốc biết chơi nhất, đèn thị giai tiết là việc bầy gia gia của người lớn, phong cảnh hái lăng hái sen hái dâu đập áo giặt lụa, là đem lao động cũng coi là ham vui. Thánh giả Cơ Đốc giáo thâm thống, La Hán Phật giáo diện bích minh tưởng, tiên nhân Trung Quốc tức là một vị ham vui. Trung Quốc phát minh ra vi kỳ, bài mạt chược, pháo hoa, diều, con quay, kéo linh, đều hay hơn đồ chơi nước ngoài, Kinh kịch cũng có thể hí chơi hơn kịch phương Tây. Thơ văn cổ xưa Trung Quốc nhiều du sơn ngoạn thủy nhất, trong văn học phương Tây không có giống như thế này.
Như thế nghĩ đến, càng biết được ý nghĩa trọng đại của "Kích Nhưỡng Ca" trong văn học Trung Quốc. Mà tôi sớm trước viết tựa cho bài văn của Chu Thiên Tâm, đưa ra một chữ "chơi", nay lại nghĩ đến, thật muốn thay mình hoan hỉ.
Thơ Tô Thức, "Đông phong tri ngã dục sơn hành, xuy đoạn diêm gian tích vũ thanh", trời tạnh cũng là chuyện thường, duy ông biết tự mình cao hứng đắc ý. Cháu nhỏ hai tuổi của Tiên Chi, trong nhà quả thực không có đồ chơi, nó buổi chiều ngủ dậy một giấc, dậy đi ra ngoài gian, ở chỗ mấy thước giữa ghế mây và tường vách này không có gì để chơi, nó có thể tự mình nghĩ ra cách chơi, lại chạy lại kêu, lại giả vờ ngã một cái, tự mình cao hứng phát cười. Tôi nhìn đứa trẻ này lớn lên tất nhiên có biện pháp.
Chơi vốn là sáng tạo, chúng ta làm trẻ con khi cũng là như thế này. Bây giờ lại là trang bị đầy đủ đồ chơi bảo trẻ con chơi, trẻ con ở chỗ không có gì để chơi nghĩ ra cách chơi lực sáng tạo liền teo lại. Việc đánh bóng chày của người lớn, đánh bài kim kha, cũng là trang bị đầy đủ đồ chơi bảo ngươi chơi, du lịch tập thể cũng vậy, đều là đem ham vui là sự sáng tạo của tri thức diệt tuyệt rồi.
Lao động là không có gì để chơi, cũng chơi ra được phong cảnh hái lăng hái sen giặt lụa đập áo. Chỗ nguy chỗ hiểm, như Tôn Hành Giả cùng yêu ma đấu với nhau có gì ham vui, cũng có thể chơi ra hoa dạng. Đài Bắc thị tôi xem không có gì ham vui, trong "Kích Nhưỡng Ca" lại thành nơi chơi đùa không hết. Lại như thấy tổng thống, và đến trước thần, đâu còn dám giữ một tâm mở trò đùa, mà Tây Du Ký cuối cùng viết sư đồ Đường Tăng đến Lôi Âm Tự, A Nan hướng người lấy kinh đòi hối lộ, người viết sách quả thực là bất kính, tuy nhiên nghe lời giải thoát của Thích Ca Như Lai, lại đều thành là trang nghiêm.
Du lịch là nếu bạn không biết chơi, thì đi khắp nước ngoài, cũng không bằng đoạn đường gạch đỏ ở Đài Bắc của Tiểu Hà và Tiểu Tĩnh các cô ấy trong "Kích Nhưỡng Ca". Sự biết chơi của Lý Bạch và Tô Thức giống như Tiểu Hà các cô ấy. Ở đây lại dẫn bài thơ của Tô Thức "Đăng Thường Sơn tuyệt đỉnh Quảng Lệ Đình":
Tây vọng Mục Lăng quan, đông vọng Lang Gia đài, nam vọng Cửu Tiên sơn, bắc vọng không phi ai,
Tương tương hô Ngu Thuấn, toại dục quy Bồng Lai. Ta ngã nhị tam tử, cuồng ẩm diệc hoang tai!
Hồng quần dục tiên khứ, trường địch hữu dư ai, thanh ca nhập vân tiêu, diệu vũ tiêm yêu huýnh.
Tự tòng hữu thử xuất, bạch nhật phong thương đài, hà thường hữu thử lạc, tương khứ phục bàng hoàng.
Nhân sinh như triêu lộ, bạch phát nhật dạ thôi, khí trí đương hà ngôn, vạn kiếp chung phi hôi.
Bài thơ này có thể kèm với sự náo nhiệt của "Kích Nhưỡng Ca", Tô Thức lại giống Giả Bảo Ngọc, muốn ở cùng với các chị em mãi mãi, đợi hắn hóa thành tro bụi.