Tô Đông Pha từng nói: "Nhân sinh thức tự ưu hoạn thủy" (Đời người bắt đầu biết chữ là bắt đầu biết sầu lo), vậy mà hôm nay tôi lại đi viết về điều này sao? Chỉ nghĩ thôi cũng đã thấy ưu phiền rồi. Tôi cứ lo nghĩ như vậy hai ngày liền, sáng nay bốn giờ tỉnh dậy trên gối lại nghĩ đến, thế nhưng lại chợt phát hiện ra trong bài văn tự nó vốn đã có một nơi chốn không ưu hoạn. Thế là, tôi liền đặt bút viết.
Tiểu thuyết của Chu Thiên Văn khiến tôi nhớ đến phong cảnh các đền thờ Nhật Bản. Cách ví von này có lẽ không đúng, nhưng không hẳn là ví von, chỉ là mượn nó để khơi gợi cảm hứng thôi, giống như lối làm thơ "hứng" trong Kinh Thi vậy.
Tôi thích nhất là xem điệu múa của các Miko tại các đền thờ Nhật Bản. "Vu" là chữ Hán mượn dùng, nghĩa gốc là "vương cơ", ở đây nên dịch là "thần cơ", có thể so sánh với các nữ tu trong nhà thờ, nhưng lại khác biệt. Miko tại các đền thờ Nhật Bản hiện nay là những thiếu nữ nhà lành từ mười lăm đến mười tám tuổi, người lớn hơn thì từ mười tám đến hai mươi mốt tuổi, vào đền thờ ba năm, tu hành lễ nghi, sau đó trở về nhà kết hôn. Miko thường ngày mặc áo trắng quần đỏ, trên mặt chỉ điểm chút phấn hồng vào những ngày lành tháng tốt, toát lên vẻ thanh tân của thiếu nữ.
Khi đền thờ cử hành lễ tẩy trần (misogi), thần quan mặc y phục cổ, đeo đai, cầm hốt, chia thành người phụ trách nghi lễ và người phụ trách âm nhạc. Người phụ trách nghi lễ chủ trì việc dâng đồ cúng và thu dọn đồ cúng trên thần điện. Người phụ trách âm nhạc thì ngồi hai bên tả hữu trên thần điện, chủ trì việc tấu nhạc. Khi nghi thức bắt đầu, nhạc quan đánh trống thổi sáo, lễ quan dâng mâm bát, từng món một được các Miko dưới bệ chuyển cho Miko trên bệ, rồi lại truyền cho lễ quan dâng lên án thờ trước thần. Động tác đều rất nhanh nhẹn. Sau khi dâng cúng xong, các Miko bắt đầu múa.
Lúc này Miko mặc y phục của hoàng nữ thời Nara một ngàn năm trước, áo nhụ (ju) ống tay rộng vạt áo thoáng, đội mũ vàng, tóc bết phấn trắng rủ xuống, tay cầm quạt che mặt, lần lượt từ bệ bên phải lên điện, tất cả là hai người hoặc bốn người. Trong tiếng trống lớn và tiếng sáo thúc giục, Miko bước những bước nhỏ lên điện, dồn dập, vụn vặt, mang lại cảm giác như thủy triều mới dâng trong không gian linh thiêng phấp phới. Họ từng đôi một đi đến chính điện, cúi mình trước thần linh, rồi đứng dậy cầm chuông mà múa. Chuông có chuôi, buộc một dải lụa rộng và dài. Đầu tiên là múa chuông, sau đó mới múa quạt.
Lại nói, sau khi các Miko cúi lạy rồi đứng dậy, tay phải cầm chuông, tay trái nắm dải lụa trên chuôi chuông, giơ cao ngang vai sang hai bên, tư thế đứng thẳng ấy, cùng với tư thế tay phải rung chuông hướng về thần điện bắt đầu múa, chỉ cảm thấy sự hùng vĩ, thực sự như núi như sông. Lời ca của nhạc quan là lời tụng ca quốc thái dân an, biển lặng sông trong, khúc điệu nhã chính hùng tráng, hòa cùng tiếng trống, tiếng sáo, tiếng tiêu, điệu múa của Miko, lại phóng khoáng, dạt dào, rồi chợt Miko xoay người, đối diện với đám đông đang chiêm bái dưới thần điện, chậm rãi múa tiến về phía trước ba bước năm bước, thực sự có cảm giác như thế nước triều đang ập đến. Ánh mắt thần thái của Miko chỉ là sự cung kính và đoan chính của người trinh nữ. Mỗi lần như vậy, tôi chỉ cảm thấy đây là lần đầu tiên mình được thấy người phụ nữ có thể có vẻ đẹp như thế này. Chính từ điệu múa ấy, tôi chợt ngộ ra nguyên lý động thái trong "Vĩnh tự bát pháp" mà Vệ phu nhân dạy cho Vương Hi Chi.
Miko múa là vì thần mà múa, không phải vì khán giả mà múa. Khán giả cũng cùng ở trước thần điện với Miko. Người ta đến chiêm bái, không phải vì đến để kể lể ưu hoạn, mà là đến trước thần linh để múa trong cảnh giới không ưu hoạn, như thể trong điệu múa của Miko lúc này không có sinh lão bệnh khổ.
Tôi đọc tiểu thuyết và tản văn của Chu Thiên Văn, cũng tự nhiên nảy sinh sự cung kính và đoan chính đối với nó, thế là nhớ đến điệu múa của Miko. Và vì vậy, tôi lại càng chú ý đến một số vấn đề cơ bản trong văn học, cảm thấy thời đại hiện nay là thời đại cần phải có một cuộc phản tỉnh lớn về văn học, chỉ có từ sự phản tỉnh này mới xuất hiện được những nhà văn mới. Trước tiên, tôi muốn nói điều này với Chu Thiên Văn.
Hóa ra bài văn hay cũng giống như điệu múa của Miko, chỉ là hướng về thần linh, không phải hướng về độc giả. Độc giả tốt là cùng ở trước thần linh với tác giả tốt. Lý lẽ này có thể áp dụng cho mọi thứ tốt đẹp, không chỉ riêng văn học. Ngay cả nói về chính trị, như người đứng đầu cuộc Minh Trị Duy Tân của Nhật Bản là Saigo Takamori, đã nói chính mình lấy trời làm đối thủ, không lấy người làm đối thủ. Diêu Quảng Hiếu thời nhà Minh, người phò tá Yên Vương khởi binh cũng từng nói: "Thần biết thiên đạo, cần gì luận bàn lòng dân." Cả hai đều ứng với trời mà quần chúng tự nhiên tuân theo.
Giống như những bức tượng Hy Lạp, cũng là vì hướng về thần linh, tác giả và người xem đều có sự cung kính đoan chính. Tượng điêu khắc phương Tây đến thời Rodin là hoàn toàn đọa lạc vào con đường tà đạo của nghệ thuật. Những nhà toán học và nhà vật lý học như Plato, Descartes, Newton, Einstein, các phát hiện của họ đều là vì hướng về thần linh. Các họa sĩ như Cezanne và Van Gogh, ít nhất họ cũng có thể không vì khán giả. Hồ Thích năm xưa phong độ như vậy, nhưng cái của ông là "Ta tự cao ca, ta tự giải nỗi u uẩn". So sánh như vậy, có thể thấy các nhà văn ngày nay quá quan tâm đến độc giả là sai lầm biết bao! Tranh luận văn học là chủ quan hay khách quan, là đại chúng hay quý tộc, thật nông cạn biết bao! Những văn nhân thực thụ, tôi nghĩ khi đối diện với bàn viết giấy bút, hẳn phải có sự cung kính đoan chính như đang đối diện với trời đất thần minh. Bởi vì bài văn hay như gió, thổi cho thế gian nước chảy hoa nở, ngọn gió này chỉ có thể đến từ cảnh giới thần linh. Nhưng thần này và tôn giáo là hai việc khác nhau.
Chu Thiên Văn hiện nay vẫn là nhà văn mới, còn chưa biết cách để ý đến quần chúng độc giả, cho nên rất tốt. Tức là đã là bậc đại khí rồi.
Tôi chỉ từng thấy Trương Ái Linh và nhà toán học người Nhật Oka Kiyoshi khi viết văn mới có sự đứng đắn và nghiêm túc như cậu bé cô bé này. Chu Thiên Văn có những điểm rất giống Trương Ái Linh, nhưng cũng có điểm rất khác. Điểm giống nhau của hai người là chữ "tân", chữ "nhu", và chữ "đại". Hơn nữa cả hai đều khiêm tốn, Trương Ái Linh sẵn lòng khen ngợi bài văn và tướng mạo của Tô Thanh, Chu Thiên Văn cũng xem các tác phẩm cùng thế hệ, thường chân thành khen ngợi người khác, tự cho mình không bằng. Còn có sự vụng về trong công việc là giống nhau. Tướng mạo thần thái của hai người cũng có mấy phần tương tự. Văn chương cũng có mấy phần tương tự.
Điểm khác biệt là Chu Thiên Văn không có tâm tự vệ của chủ nghĩa cá nhân như Trương Ái Linh. Chủ nghĩa cá nhân và tâm tự vệ của Trương Ái Linh là của phương Tây, nhưng vì thiên tài của cô mà ngược lại được chiếu rọi trở nên sáng sủa, hơn nữa chủ nghĩa cá nhân và tâm tự vệ của cô thường bị thiên tài cuốn trôi đi. Chu Thiên Văn thích hưởng ứng những náo nhiệt thế tục hơn Trương Ái Linh, ví như kỳ nghỉ hè lần này cô đi Đài Trung tám ngày để tham gia khiêu vũ dân gian.
Nhưng sự khác biệt lớn nhất là thời đại của thế hệ Chu Thiên Văn khác với thời đại của Trương Ái Linh ba mươi mấy năm trước. Người thời Trương Ái Linh có cảm giác tiếp xúc với thời thế nhiều hơn so với người hiện nay, cũng biết suy nghĩ độc lập về sự việc hơn, và cũng đọc sách nhiều hơn. Nhưng sau Thế chiến thứ hai, thế hệ trẻ của Chu Thiên Văn thì chỉ biết chạy theo thời thượng, mà không có cảm giác gì với thời thế, rất ít khi suy nghĩ độc lập, rất ít khi đọc sách ngoài bài tập, chịu ảnh hưởng của giáo dục kiểu Mỹ, thể xác đã thành người lớn, nhưng tinh thần đa phần chưa thành người lớn, thường là những đứa trẻ ngây ngô trong thân xác người lớn. Nhà văn trẻ vì kiến thức không đủ, gốc rễ không sâu, đa phần giống như cỏ, lớn lên một mùa thu là héo. Điểm này tôi có nói chuyện với Chu Thiên Văn, cô ấy lại sẵn lòng nỗ lực đọc sách trở lại. Biết rằng hiện nay là thời đại suy đồi, tức là bạn có thể không bị hạn chế bởi một thời đại, mà sống trong nhiều thời đại, sinh ra khí thế cách mạng.
Chu Thiên Văn năm nay học năm thứ ba trường Đại học Văn Lý Đạm Giang, chính tương đương với độ tuổi Trương Ái Linh từ Đại học Hồng Kông về Thượng Hải bắt đầu sáng tác văn học. Nhưng đem tác phẩm của hai người so sánh, có thể thấy có sự khác biệt rất lớn về thời đại. Trương Ái Linh không có tiểu thuyết lấy sinh viên làm chủ đề. Từ thời Dân Quốc đến nay, chỉ có giáo dục học đường thời Ngũ Tứ từng có ánh sáng trí tuệ. Đến thế hệ Trương Ái Linh đã là chế độ học đường sau cuộc Bắc Phạt, chỉ coi trọng bài tập và thi cử, cho nên sinh viên đa phần có ác cảm với nhà trường. Xã hội lúc đó là thói quen cũ cộng với sùng bái phương Tây, mà sùng bái phương Tây cũng chỉ học được cái khung. Mà cái mới trong văn chương của Trương Ái Linh, chính là ở chỗ nó có ánh sáng trí tuệ. Văn chương của Trương Ái Linh phản bác hoàn toàn hiện trạng, chỉ vì viết một cách dịu dàng, là quan sát chứ không phải bốc đồng, nên không nhìn ra.
Mà đến thế hệ của Chu Thiên Văn, thì sinh viên đã an phận với chế độ này rồi. Tuy có như "Cậu bé từ chối thi liên cấp" của Ngô Tường Huy, nhưng khát vọng đối với tri thức thì lại không có. Nhưng tuổi thanh xuân nam nữ là có. Tiểu thuyết của Chu Thiên Văn hiện nay vẫn chỉ viết về cuộc sống sinh viên. Cái của cô là phẩm chất bài văn tốt, ôn hậu, hòa bình. Mấy tiểu thuyết của cô như "Nữ chi tô", "Mạch thượng tang", "Kiều thái thú tân ký", trong đó viết về nam sinh và nữ sinh, tuy nông cạn mà không phù phiếm, tuy sai lầm mà không tội ác, viết về cảm giác hiện thực của tuổi thanh xuân đều viết rất hay. Họ không biết chí khí là gì, nhưng họ không đến mức không nghiêm túc. Chu Thiên Văn viết một cách cung kính đoan chính, cũng khiến tôi đọc một cách cung kính đoan chính, chính là ở điểm này.
Nhưng điều tôi muốn nói với Chu Thiên Văn là, hiện nay một nhóm nhà văn trẻ đang có một cuộc khủng hoảng, họ hiểu biết quá ít về nhân sự, viết về tuổi trẻ thì có chút cô lập. Hiện nay các nhà văn trưởng thành cũng như vậy, hiểu biết về nhân sự quá ít, họ biết sự kiện xã hội mà không biết nhân sự, biết miêu tả thất tình lục dục mà không biết nhân sinh. Những tác phẩm như vậy, bất kể là của nhà văn trẻ hay nhà văn trưởng thành, tràn lan như chụp ảnh chụp nhiều in nhiều, nhà nào cũng có vài cuốn album ảnh, nhưng người khác thì chẳng ai buồn xem. Nhật Bản hiện nay đã xảy ra hiện tượng chán ngấy tiểu thuyết, chuyển sang loại hình tác phẩm ghi chép tư liệu, giống tiểu thuyết mà không phải tiểu thuyết, nhưng điều này cũng rất nhanh sẽ gây chán ngấy. Tác phẩm hiện nay không biết sao lại trở nên giống với nhiếp ảnh, tác phẩm đáng lẽ phải giống hội họa, họa phẩm tốt tự nhiên số lượng sẽ không nhiều. Nhân thế cần sự đơn giản, thanh tịnh, mà hoạt bát phong phú, đây là việc của văn chương.
Chu Thiên Văn cùng thế hệ nhà văn trẻ của cô, đều chỉ có thể trưởng thành trong cuộc phản tỉnh lớn về văn học hiện nay. Văn học là làm cho người ta hiểu chính mình, rồi vượt qua chính mình, vui đùa với đại tự nhiên, giải thoát khỏi sinh lão bệnh tử. Văn học mang tính thế giới, mà phải có tính cách dân tộc của nó. Thơ ca văn chương là tiếng nói nụ hoa dân tộc nở bung trong tiết khí thời đại, cho nên văn học cũng là nhạc của lễ nhạc. Văn học Trung Quốc là văn học cao nhất trong văn học thế giới.
Chu Thiên Văn còn phải nỗ lực, có thể đạt được, bởi vì cô có hai phẩm chất của thiên tài. Cô là ý chân. Còn là tình cao. Tiểu thuyết "Vẫn còn ân cần tỏa sáng" của cô viết về việc cô ngưỡng mộ một bạn nữ cùng lớp, lại một tiểu thuyết khác "Sao một chữ sầu là đủ" viết về việc cô ngưỡng mộ một người thầy, đều chỉ là một cái ý chân. Và sự ngưỡng mộ đơn thuần này, thông suốt đến lòng ngưỡng mộ đối với đất mẹ cũng thông suốt đến lòng ngưỡng mộ của một người đối với kiếp trước và kiếp sau. Cũng thông suốt đến lòng ngưỡng mộ của bao nhiêu hào kiệt năm xưa đối với Tôn Văn tiên sinh đang ngay trước mắt, chỉ muốn đi theo từng bước một. Thứ ngưỡng mộ đó đều là vì đối phương, không vì bản thân, mà cũng không có lúc nào ý thức về bản thân mình hơn lúc này. Làm người và trọng lượng văn chương của Chu Thiên Văn nằm ở đây.
Còn nữa, tình cao của cô có thể nhìn thấy từ một sự việc. Năm kia Chu Thiên Văn lần đầu tiên cùng cha cô là Chu tiên sinh đến thăm tôi. Chu tiên sinh là người hòa nhã chính trực lễ nghĩa, ông đến để tìm kiếm tư liệu về Trương Ái Linh. Chu Thiên Văn thì chỉ nghe tôi nói chuyện, cô ấy không nói gì. Tôi và Chu tiên sinh chưa quen thân, đối phương lại có lễ độ, nên tôi nói chuyện có phần phù phiếm, đối với người không đủ chân thành, đối với mình cũng không đủ chân thật. Chu tiên sinh tặng tôi một chai Trúc Diệp Thanh, tôi đáp lễ một chiếc khăn gói kiểu Nhật. Tôi vì nói rằng mang theo hai chiếc khăn cùng loại, một chiếc tặng cho một vị quan chức hiển hách nào đó, chiếc này tặng cho tiểu thư Thiên Văn. Khách ra về rồi tôi chỉ thấy ngày hôm nay thật không ổn. Quả nhiên vài ngày sau Chu Thiên Văn viết thư cho Lâm quân (ghi chú: Lâm Tuệ Nga, học trò của Hồ Thích, bút danh Tiên Chi), nói rằng cô ấy gặp tôi rất thất vọng. Trong thư cô viết: "Vị quan chức hiển hách đó thì liên quan gì đến tôi!" Cô ấy nói trên mặt tôi cũng không có đặc điểm mà Trương Ái Linh đã nói. Đọc thư tôi liền rất hổ thẹn, cảm thấy mình thực sự không tốt, mà đối với người viết thư nảy sinh sự kính sợ rất lớn.
Trong thư cô còn nói, hôm đó trang phục cô mặc tôi hoàn toàn không chú ý, cơm hộp mang đến có món sushi là cô tự tay làm, tôi ăn rồi cũng tự mình không biết là đã ăn hay chưa. Việc này tôi cũng cảm thấy là lỗi của mình. Nhưng dù là bị đả kích, tôi lại yêu thích lá thư viết rất sạch sẽ không kiêng kỵ, chỉ mải mê khen ngợi Lâm quân. Tôi là vì viết bài văn này, sáng nay khi tản bộ tự phản tỉnh, nhớ tới Tuyết Đậu nói thiền sư Hoàng Bá "Lẫm lẫm cao phong bất tự khoa" (Gió cao lẫm liệt không tự khoe), ông ngược lại là muốn đối với thế nhân xin lỗi, thì trong lòng mới cảm thấy nhẹ nhõm.
Người thường chỉ thấy mọi thứ đều là đương nhiên, chỉ người thiên tài mới giống như đứa trẻ nghiêm túc, mà đối với những thứ hiện thực thường cảm thấy không đúng, ngay cả ánh mặt trời phơi trên bậc thềm cũng cảm thấy không đúng, khiến người ta ấm ức, buồn bực, kinh ngạc, vui mừng. Tình cảm này chỉ muốn hỏi trời. Phẩm chất văn học của Chu Thiên Văn, cũng thông suốt đến phẩm chất thiên tài của triết gia, nhà toán học và nhà vật lý học, cũng là phẩm chất của các vị anh hùng khai quốc trên lĩnh vực chính trị quân sự. Chu Thiên Văn gặp tôi, như Lương Vũ Đế gặp Đạt Ma hỏi: "Người đối diện với trẫm là ai?" đáp: "Không biết." Không chỉ Vũ Đế không biết, mà chính Đạt Ma cũng không biết. Chu Thiên Văn chính là chỉ sự sạch sẽ không kiêng kỵ này và cảm giác mơ hồ của cô, cho thấy cô là một thiên tài.
Vì phía trước có nói đến điệu múa, ở đây tôi lại nói thêm một chuyện. Một mùa thu tôi ở vùng quê Chichibu Nhật Bản, nhìn thấy một ngôi đền nhỏ cử hành lễ hội, dân làng múa Amenouzume trên sân khấu dựng tạm trước thần điện. Là đóng giả giống một người đàn bà thôn quê, mặc áo vải xanh thô, tay cầm một cành cây nhỏ giống như lá trà, hòa theo tiếng trống sáo mà múa, mộc mạc y hệt hồi nhỏ tôi cùng mẹ lên đồi trà hái trà, mẹ tôi cũng mặc áo vải xanh thô.
Sau đó đọc Cổ Sự Ký, mới biết xuất xứ của điệu múa, là vì Amaterasu giận em trai, trốn vào trong Ama-no-Iwato không chịu ra. Amaterasu là nữ thần mặt trời. Chư thần bên ngoài muốn bà ra, nên để Amenouzume ra múa. Amenouzume vốn dĩ tướng mạo vóc dáng đều rất xấu xí, múa lại múa một cách buồn cười, thế là chư thần cười ồ lên. Amaterasu ở bên trong nghe thấy cảm thấy lạ, hé Ama-no-Iwato ra một đường nhìn trộm, lại bị lực sĩ ẩn nấp ở đó một tay kéo ra, thế là mặt đất lại chìm trong ánh sáng như những mũi tên vàng ngập trời của mặt trời.
Tôi vẫn luôn tưởng tượng Amenouzume là người đẹp, đến khi biết là người xấu xí, liền giật mình, hơn nữa thất vọng. Nhưng ngay sau đó liền ngộ ra trong Trang Tử cũng viết người tàn phế mà trở thành đẹp, trong Bát Tiên lại càng có Thiết Quải Lý, bởi vì đều là ở trong cảnh tiên. Một tể tướng thời Đường đến chùa Phật gặp thiền sư, vị sư hất đổ bát trà, tể tướng nói ông quá thô lỗ, vị sư nói: "Chốn này là nơi nào, mà ông lại nói thô nói tinh!" Điệu múa của Amenouzume có thần nhân cười đùa, hài hước náo nhiệt, cho nên không có gì là không đẹp, thậm chí không có đẹp và không đẹp. Như vậy, các luận bàn về mỹ học bệnh hoạn và văn học phơi bày, cùng với luận thuyết phá bỏ cái đẹp của văn học tiền vệ, đều có thể giống như quét rác mà quét sạch đi.
Tôi kể chuyện này cho Chu Thiên Văn nghe, là vì sự sáng tạo của thế hệ nhà văn trẻ như Chu Thiên Văn, là cần phải được xây dựng đồng thời với lý luận văn học mới.
Tháng Tám năm Dân Quốc thứ sáu mươi lăm (1976) tại Cảnh Mỹ, Đài Bắc.