Có người bảo văn chương của Trương Ái Linh không có tính cách mạng, vốn dĩ văn chương của Trương Ái Linh cũng chẳng có thứ cách mạng mà họ vẫn thường nghĩ đến. Cách mạng là để đưa giai cấp vô sản trở về với cuộc sống con người, đưa tiểu tư sản và nông dân trở về với cuộc sống con người, đưa giai cấp tư sản trở về với cuộc sống con người, chứ không phải bắt tất cả phải quy về giai cấp vô sản. Là nhân loại phán xét giai cấp vô sản, chứ không phải giai cấp vô sản phán xét nhân loại.
Cho nên, văn chương của Trương Ái Linh có không phải là của giai cấp vô sản đi chăng nữa thì cũng chẳng sao.
Cách mạng phải thông qua chính trị để tiến tới cải tạo chế độ kinh tế. Chế độ thấm sâu vào mọi mặt trong đời sống thường nhật của con người, thậm chí đến cả những nơi sâu kín nhất. Khi chế độ thối nát, con người ta hiểu được sự không thể chịu đựng nổi của chế độ chính từ sự không thể chịu đựng nổi của cuộc sống. Sự không thể chịu đựng nổi của cuộc sống không đơn thuần là không thể sống tiếp, mà là dù có thể sống nhưng lại sống một cách vô vị, cảm thấy cuộc đời chẳng còn ý nghĩa gì nữa. Như vậy mới có thơ của Trương Ái Linh:
Trong quá khứ của anh không có tôi;
Năm tháng trôi qua quanh co,
Sân đình sâu thẳm,
Trong căn phòng trống phơi nắng,
Đã trở thành ánh nắng của thời cổ đại rồi.
Tôi muốn chạy thẳng đến đó,
Hét lớn: "Tôi ở đây!
Tôi ở đây này!"
Lúc này con người yêu cầu phải tái khám phá bản thân, khám phá thế giới, và chính trong sự vận động, hấp dẫn của biển người này chứa đầy phong ba bão táp, cuộc cách mạng xuất phát từ nơi này mới thực sự là chuyện tâm tình của người dân thường. Cách mạng có những hoạt động bí mật dưới hầm, khi triển khai còn có cả bộ chỉ huy và đội xung kích, tuy nhiên cái quyết định thắng bại lại là khí thế của toàn quân. Văn chương của Trương Ái Linh không đề cập đến bộ chỉ huy và đội xung kích của cách mạng, xét ra lại càng trọn vẹn hơn.
Hơn nữa, con người chỉ cách mạng vì những thứ mình yêu quý, gột rửa nó, làm cho nó trở nên tốt đẹp hơn và đáng tin cậy hơn.
Nếu trong cuộc sống thực tại mà không biết thế nào là cái đẹp, thì chắc chắn cũng sẽ không biết nơi nào bị vấy bẩn hay tổn thương, những người như vậy muốn làm cách mạng, tất nhiên đành để mặc họ đi làm, nhưng cũng chẳng cần phải học hỏi gì từ họ. Họ không có sức sống của tuổi trẻ, cho nên không có sự dịu dàng, mà tôn sùng sự cứng nhắc. Họ còn tôn sùng sức mạnh, là tôn sùng cái sức mạnh vật lý, chứ không phải sức sống, vì những nét vẽ của họ nhìn thế nào cũng chẳng thấy có sinh khí, nên cứ thích vẽ cho thô, thô thêm nữa, thành ra những nét vẽ thô kệch. Có lần mấy người xem một bức tranh của Tề Bạch Thạch, trông không giống thật, vậy mà người chủ lại xuýt xoa khen ngợi, bảo tranh đầy phách lực. Ike Yūki bảo: "Đây đâu phải là phách lực, đây chẳng qua là sức cơ bắp mà thôi." Những nét vẽ thô kệch của họ thực chất cũng chỉ là cái thứ sức cơ bắp ấy.
Những người theo chủ nghĩa Marx đến nay mới chỉ phát hiện ra bối cảnh của nghệ thuật, chứ không hiểu rằng nghệ thuật còn có bản chất tự thân của nó. Họ coi nghệ thuật là sự phản ánh của sự vật, là con dấu của thời đại, tuy nhiên con dấu không thể thêm thắt được gì cho thời đại cả, sự vật dù không có gương soi cũng không hề tổn hại đến sự toàn vẹn của nó. Chỉ trong xã hội tư hữu, nơi không có thứ gì là vô chủ, người ta mới phải thông qua con dấu biểu thị quyền sở hữu mới tưởng tượng ra được sự tồn tại của sự vật, rồi dần dần lại coi chính con dấu ấy là một loại tồn tại.
Thời kỳ cuối của chủ nghĩa tư bản, sự tồn tại của con người trở nên thụ động, không phải con người tạo ra sự vật, mà con người lại trở thành sự phản ánh của sự vật, nói nghệ thuật là sự phản ánh, là con dấu, chẳng qua chỉ là sự sao chép lại cái ảo giác này. Không hiểu được bản chất tự thân của nghệ thuật, thì đến cả bối cảnh của nghệ thuật cũng sẽ không thể giải thích cho rõ ràng. Họ nói nghệ thuật bị tính giai cấp làm vấy bẩn, điều này tất nhiên là đúng, nhưng cũng chỉ dừng lại ở mức bị vấy bẩn mà thôi, nghệ thuật vốn cắm rễ vào nhân loại, trong xã hội có giai cấp, bối cảnh của nó là nhân loại đã đi qua lăng kính giai cấp, thế nhưng họ lại chỉ nói đến giai cấp. Họ còn sao chép cách của nhà thờ khi coi nghệ thuật là vật trang trí, cách của giai cấp tư sản khi coi nghệ thuật là tuyên truyền, rồi cũng nói nghệ thuật chẳng qua là công cụ của giai cấp vô sản.
Nghệ thuật là gì? Là cuộc sống vượt lên trên chính nó, thời đại vượt lên trên chính nó, là sự thăng hoa của sự vật trong thế giới con người, cái sự vượt lên trên chính nó này đạt đến mức phá vỡ sự cân bằng thì chính là cách mạng. Hiểu được điều này, mới biết khiêm nhường trước Trương Ái Linh.
"Chiếc kèn đêm doanh trại" của Trương Ái Linh, giữa cảnh thê lương và kinh hoàng của thời đại này, hướng tới một giai điệu thân quen, một trái tim đơn giản đang chạy đi với đầy ắp niềm vui và sự đồng cảm, ở đây có một sự bi tráng đã quyết tâm liều lĩnh. Thế nhưng thời đại rốt cuộc vẫn quá nặng nề, "Đi thôi, lên lầu thôi!" chính là một vở bi hài kịch như thế. Người bình thường không phải anh hùng, trong cuộc sống của họ không có ranh giới rạch ròi giữa bi kịch và hài kịch, nếu họ không rẻ rúng bản thân thì họ sẽ tiến tới đỉnh cao của cảm xúc.
Một lần đọc thơ Hán: "Phiên phiên đường tiền yến, xuân tàng hạ lai kiến. Đệ huynh lưỡng tam nhân, lưu đãng tại tha huyện. Cố y thùy đương bổ, tân y thùy đương trán. Hạnh đắc hiền chủ nhân, lãm thủ vị ngã thản. Phu tế tòng môn lai, tà ỷ tây bắc miện. Ngữ khanh thả vật miện, thủy thanh thạch tự kiến. Thạch kiến hà lỗi lỗi, viễn hành bất như quy." Đọc đến câu "Ngữ khanh thả vật miện", Trương Ái Linh cười, nói: "À! Làm sao mà được thế chứ, thơ mà cũng có thể hài hước như vậy! Sao người đời sau viết thơ, thơ hay lúc nào cũng sầu thảm nhiều hơn, cứ hễ hài hước một chút là biến thành thơ vè, người xưa thật là vĩ đại. Đùa giỡn như thế, mà lại thật đôn hậu, nghiêm túc."
Lại đọc "Tử dạ ca" của người đời Tấn: "Hoan tòng hà xứ lai, đoan nhiên hữu ưu sắc. Thiên hoán bất nhất ứng, hữu hà tỉ tùng bách!" Trương Ái Linh nói: "Hai chữ 'Đoan nhiên' thật hay. Chàng ta chẳng qua chỉ hơi không vui một chút thôi, đại khái không phải là lo nước lo dân gì đâu, thế nhưng trong mắt nàng, vẫn toát lên một vẻ đẹp trang trọng. Có thể thấy nàng thực sự yêu chàng, giống như cô gái trong điệu nhảy Ấn Độ đắc ý kể với người khác: người yêu của cô cười lên trông như thế nào, lúc giận dữ thì ra sao. Cô ấy cũng buồn theo, chạy theo sau hỏi han tới tấp, nhưng cũng chẳng đến mức nghiêm trọng tới nỗi không còn chút ý tứ trêu chọc nào."
"Khổng Tử và Mạnh Tử" của Trương Ái Linh, vỏn vẹn vài trăm chữ, đăng trên tạp chí "Tiểu Thiên Địa" kỳ thứ tư, kể về việc ngoài cửa sổ nhà bếp có treo một dải giẻ rách, trông như một người nhỏ bé, gió thổi mưa sa, nó cứ cúi chào vái lạy liên tục, như thể trong bụng có cả một bụng nhân nghĩa lễ trí vương đạo bá đạo muốn nói với người ta, càng nhìn càng giống Mạnh Tử. Bài văn này bị in nhầm lẫn với bài khác, tôi ghép lại đọc thấy rất hay. Tình lý rất sâu sắc, nhưng lại rất đỗi đời thường.
Lần này tôi ở Nam Kinh, đến bảo tàng xem tượng đá thời Lục Triều, có một phiến đá tạc hai vị Phật đứng, cởi trần, mập mạp như trẻ con, bên dưới có hai con chó ngồi xổm, cũng mập mạp trông rất ngộ nghĩnh. Rõ ràng là những thứ ngay trước mắt, lại có thể đồng thời là thần linh, là vật linh thiêng. Lại nhìn thấy đồ sơn mài đời Càn Long, hộp phấn của phụ nữ, trên nắp khắc hình song long. Một con vật to lớn như rồng, dùng ở chỗ này lẽ ra là không hợp, vậy mà lại cực kỳ hợp. Chỉ có người bình thường mới có thể biến những con "khủng long" của thời đại thành họa tiết thêu trên mũi giày phụ nữ, coi những người khổng lồ của thời đại như đứa trẻ mà mình có thể hôn lên má, và coi cả cách mạng như chuyện đời thường.
Choi Seung-hee đến Thượng Hải múa, "Vô địch đại tướng quân" đó sống động như vị quan mà tôi từng gặp, ra vẻ ta đây, nhưng khán giả không sợ hắn, cũng không ghét bỏ. Thái độ của khán giả chắc là hiếm có được sự ngây thơ như vậy, vì múa hay nên đã nâng khán giả lên cao như thế. "Hwarang" miêu tả một gã lãng tử, cũng là châm biếm, nhưng chỉ có một chút cay nghiệt, vì tuổi thanh xuân nên mọi hành vi của anh ta đều được khán giả tha thứ. Lại có tiết mục miêu tả một người gù có tâm lý tự ti, một thiếu nữ cố tình trêu chọc anh ta, nhảy cùng anh ta một điệu, rồi lại chạy mất, để mặc anh ta cô đơn lẻ loi, khán giả cảm thấy khó chịu trong lòng, nhưng vẫn mỉm cười. Trương Ái Linh đi xem về nói: "Châm biếm cũng thiện ý như thế, bi kịch mà vẫn khiến người ta bật cười. Hài kịch châm biếm thông thường chưa bao giờ có sự đồng cảm như thế này, phim của Charlie Chaplin đã là quá xuất sắc rồi, nhưng tôi vẫn ghét kiểu làm bộ làm tịch của gã lãng khách trong phim, gần với phong thái danh sĩ của Trung Quốc. Điều đó vẫn không bằng điệu múa này của Choi Seung-hee. Rốt cuộc thì những thứ của phương Đông chúng ta vẫn là căn bản nhất."
Nghệ thuật là như vậy, khiến nhân gian trở nên gần gũi, khẳng định. Vì ổn định nên mới có thể hào sảng. Hào sảng mà không có sự thê lương, dứt khoát như kẻ vô gia cư. Tôi từng thấy một bức tượng người ở nhà bạn, đúc bằng bùn, là tác phẩm mô phỏng cổ vật của Nhật Bản, mô phỏng phụ nữ đời Đường, trước trán có hai búi tóc, làm không quá cao, cũng không che khuất góc trán, tóc phía sau chia làm hai lọn, giống như hai bím tóc nhỏ, xõa xuống vai, mặc một chiếc áo đơn tay rộng màu hồng sẫm, thêu hoa vàng, bên dưới là một chiếc váy dài màu vàng hoa, từ dưới ngực kéo xuống tới chân, thắt lưng buộc một dải lụa xanh thẫm. Tay phải cô ôm một chiếc bình màu xanh đồng, giống như loại dùng để đựng nước đựng gạo, tay trái vòng qua đặt lên vành miệng bình, thân mình hơi nghiêng. Gương mặt vừa như thiếu phụ, vừa như thiếu nữ, có vẻ đẹp ngây thơ rạng rỡ. Dáng điệu tổng thể ung dung thanh thoát, có thể tưởng tượng cô ấy bước đi trước họa đường, có thể tưởng tượng cô là người du ngoạn nơi đồng nội mùa xuân, cũng có thể tưởng tượng cô đang làm lụng. Là sự hào sảng như thế, lưu chuyển tự nhiên. Ở đây tôi nhớ đến bài viết của Trương Ái Linh: Buổi tối không buông rèm ngủ, thức dậy thấy ánh mặt trời tràn ngập căn phòng, bên ngoài có tiếng xe điện ồn ào. Bất kể ngày hôm nay sẽ có chuyện gì xảy ra, riêng cái khởi đầu huy hoàng này đã là đáng yêu rồi.
Nền văn minh của thời đại mới là văn minh đô thị, và phải dùng ánh sáng của đô thị để chiếu sáng nông thôn. Trương Ái Linh, cô ấy là người đô thị triệt để. Một buổi sáng mùa xuân, cô đi dọc đường Đại Tây, nhìn thấy hàng liễu và cây ngô đồng bên đường, rất thích, nói: "Những cái cây này trồng trước cửa tiệm, trồng trước cửa khách sạn Ý, đều là những thứ nhân tạo, nhìn nó nảy mầm ra lá cảm thấy đặc biệt gần gũi." Lại nói: "Văn minh hiện đại dù có khuyết điểm gì đi nữa, tôi vẫn từ tận đáy lòng mà yêu thích nó, vì rốt cuộc nó cũng là thứ của chính chúng ta." Cô thích cuộc sống chung cư, vì trong chung cư không có nỗi buồn lắng đọng như kiểu sống nhà riêng.
Cô làm việc nghiêm túc, không bao giờ chiếm lợi của người khác, người khác cũng đừng hòng chiếm lợi của cô, muốn khiến cô chịu thiệt về tiền nhuận bút, thì dù có dùng lời lẽ cao thượng thế nào cũng không thể lay chuyển được cô. Trong cuộc sống của cô có sự sạch sẽ của thế tục. Khi ở Hồng Kông, trên đường có một gã lưu manh giật túi tiền của cô, giằng co một hồi lâu vẫn không cướp được. Một lần khác ở Thượng Hải, lưu manh giật túi điểm tâm trên tay cô, túm lấy cả gói giấy, giật đi mất một nửa, nửa còn lại cô vẫn nắm chặt trong tay, giành lại được. Với bất kỳ ai, cô cũng không bao giờ hào phóng bao dung, hay mủi lòng, hoặc vì sợ hãi mà lùi bước. Đạo đức của con người hiện đại được xây dựng trên việc chiếm lợi, từ đó sinh ra đủ loại phong cách làm người với thân phận khác nhau. Trương Ái Linh không hề có chút kiêng kỵ nào như vậy, thứ cô muốn nhất định phải lấy, thứ không muốn nhất định không lấy, lúc nào cũng đường hoàng chính trực.
Mối quan hệ giữa người với người đáng lẽ phải là sự mở rộng của con người, mà hiện nay lại là mối quan hệ giữa người với người nhấn chìm con người. Phải có sự khám phá con người trước, mới có thể làm mới lại mối quan hệ giữa người với người, mới có thể đặt vào đó cái danh từ gọi là "chủ nghĩa cá nhân", "chủ nghĩa tập thể". Thế nhưng các nhà lý luận cánh tả chỉ nói phải đề xướng chủ nghĩa tập thể, phải miêu tả quần chúng. Thực ra muốn miêu tả quần chúng, thì phải hiểu rằng quần chúng chính là những người bình thường, họ rộng lớn sâu dày, hễ tí là đi tới đỉnh cao của cảm xúc không phải là bản sắc của họ. Họ đang sống trong chế độ chính trị kinh tế của một thời đại, nhưng họ đã "nấu chín" nó rồi, chứ không phải là nguyên liệu thô để ăn. Chính cảm xúc đời thường của họ đã khiến họ đối mặt với sự hủy diệt mà vẫn có thể sống sót. Sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản, cuộc chiến tranh thế giới vô tận và sự hỗn loạn vô biên đang ập tới, đối với người bình thường, đây là một cơn ác mộng lớn, mông lung, không rõ ràng, mà cánh tả chỉ bắt chước Trần Thiệp, Trần Thiệp khiến người ta ban đêm đốt lửa hú trong rừng cạnh đền thờ: "Đại Sở hưng, Trần Thiệp vương!" làm nông dân kinh hãi, văn nghệ của họ chính là thứ tiếng hú cáo ấy. Họ dùng thần thoại của Nga, câu chuyện phim Mỹ, tiếng lóng của người Sơn Đông bôn ba giang hồ, để cấu thành phong cách tác phẩm của họ. Như những người theo chủ nghĩa Marx tự nói: Mỗi một phong cách đều là sự hẹp hòi mang tính giai cấp, hẹp hòi hơn nữa, phong cách sẽ càng trở nên cố định và thành thói hư tật xấu.
Cánh tả có thói hư tật xấu rất sâu đậm, vì trong cuộc sống của họ đâu đâu cũng là cấm kỵ; mặc dù nhấn mạnh sự ngoan cố của nông dân, sự cuồng loạn và hư vô của thị dân, gào thét lên, cũng chỉ là sự tan rã của thời đại, chứ không phải là sự tái sinh. Tháng 6 năm Dân Quốc thứ 34 (1945), đăng trên nguyệt san "Thiên Địa" ở Thượng Hải.