Trung Quốc Văn Học Sử Thoại

Lượt đọc: 197 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Louis

❊ ❊ ❊

Tôi quen biết Louis đã được sáu năm. Vào năm thứ hai của cuộc chiến, một ngày nọ, Louis từ Vân Nam đến và chúng tôi gặp nhau ở chỗ Đỗ Hành. Đó là một thanh niên cao gầy, gương mặt lộ rõ những đường gân xanh xao của người thiếu máu, nhìn qua là biết ngay kiểu người hay đa sầu đa cảm. Sự kiêu ngạo, sự căng thẳng không cần thiết, đa nghi, bất an cùng lòng tự tin cố chấp của cậu ta khiến tôi dù làm hàng xóm với cậu nửa năm mà vẫn không thể gạt bỏ đi vẻ xa cách. Cậu ta rất ít khi bàn chuyện văn nghệ với tôi, vì cho rằng tôi không hiểu gì cả. Tôi hỏi Đỗ Hành thơ cậu ta thế nào, Đỗ Hành nói: "Trong đám bạn bè, cậu ấy là người có thiên bẩm làm thơ". Đỗ Hành còn tìm mấy bài cho tôi xem, tôi cũng thấy hay. Nhưng tôi cho rằng cảnh giới trong thơ của cậu ta có phần hơi vội vã, hơi gò bó quá. Đỗ Hành cũng đồng ý, lấy làm tiếc vì cậu ta đọc sách quá ít, trải nghiệm cuộc sống cũng quá ít. Lời phê bình này là sự thật, nhưng sau này ngẫm lại, tôi thấy mình vẫn chưa hiểu hết về cậu ta.

Việc Louis đọc sách ít, không thể giải thích là do lười biếng, mà vì cậu ta là một kẻ yếu đuối, không thể chịu nổi việc nhìn thấy sự nghèo nàn của bản thân so với những người đồng lứa, thậm chí không thể chịu nổi việc trên đời này còn có kẻ mạnh hơn mình. Điều này gây trở ngại cho việc cậu ta viết kịch, tiểu thuyết và luận văn, nhưng may mắn thay lại không gây trở ngại cho việc làm thơ.

Thơ của cậu ta không kế thừa cái hay của người xưa, nhưng cũng không kế thừa cái dở của người xưa. Thơ cậu ta có phong cách độc đáo của riêng mình. Vì thiếu trải nghiệm cuộc sống nên thường sai lầm và hạn hẹp. Nhưng sai lầm đôi khi cũng trở thành nghệ thuật, như bản giao hưởng mà Beethoven viết để ca ngợi Napoleon, dù sự quan sát của ông về Napoleon là sai lầm. Nhưng Beethoven không cần phải vì thế mà hối hận, tuy Napoleon chỉ là ảo ảnh, nhưng bản giao hưởng đó lại tồn tại thực sự.

Mặt đối lập của tán dương là tấn công, ông Don Quixote tấn công cối xay gió, cũng sai lầm như việc Beethoven tán dương Napoleon, nhưng cũng có mặt nghiêm túc của nó. Ở đây, tồn tại sự khác biệt giữa trí tuệ và tri thức. Hàng ngàn năm nay, người ta đến thánh địa hành hương, thực ra là đang sùng bái vị thần trong lòng mình; ca tụng một người phụ nữ bình thường, thực ra là đang ca tụng vẻ đẹp và sự thánh khiết trong lòng mình, cũng như điều Beethoven ca tụng, thực ra chính là người anh hùng trong lòng ông. Hàng ngàn năm nay, người ta vì những chuyện cực kỳ vụn vặt mà quyết đấu, mà tự sát, điều này cũng có thể nói là tầm thường như việc ông Don Quixote coi cối xay gió là người khổng lồ, nhưng cũng đồng thời là có thật.

Louis, bạn bàn lý luận với cậu ta, chỉ nghe được giọng điệu hào sảng, hùng hồn, nhưng thường chẳng hiểu cậu ta đang nói gì. Cậu ta bàn lý luận văn nghệ, đôi khi cũng bàn về chính trị, nhưng đều rất ít nghiên cứu, cũng chẳng muốn nghiên cứu, chỉ đơn giản là trên đời này có thứ cậu ta phản đối hoặc ủng hộ, thế thôi. Cậu ta cũng không muốn chấp nhận sự chỉnh sửa của người khác, hay muốn chinh phục người khác, cậu ta chỉ muốn nắm lấy một thứ gì đó để làm chỗ dựa cho bản thân, có người thông cảm là cậu ta đã mãn nguyện rồi. Muốn hiểu tại sao cậu ta phản đối cái này, ủng hộ cái kia là khá khó khăn, vì cậu ta áp dụng một tiêu chuẩn khác, có xuất phát điểm khác. Tiêu chuẩn đó chẳng liên quan gì đến mọi lý thuyết. Tất cả những quan niệm về chính nghĩa hay phi chính nghĩa, trách nhiệm hay đạo đức, lý thuyết hay sự thật, cậu ta đều mặc kệ. Chỉ cần cậu ta cho là đúng, cảm thấy có nhu cầu ủng hộ hay phản đối, thì cậu ta khẳng định như vậy. Nhưng cũng không cố chấp đến cùng, nếu cậu ta thay đổi chủ trương ban đầu, thường không phải vì lý do gì được cân nhắc kỹ lưỡng, và cũng không hề hối hận.

Kiểu cách này, nói cậu ta nông cạn thì là cách giải thích quá đơn giản. Nói cậu ta là người theo chủ nghĩa hư vô thì cũng không phải. Những người như Louis, sống trên thế giới hiện nay, cô độc, chịu khổ sở, đủ mọi điều không phù hợp. Xã hội không đếm xỉa đến cậu ta, không chịu chút trách nhiệm nào đối với cậu ta, không hề chú ý đến sự tồn tại của cậu ta. Cho nên, bắt cậu ta phải chịu trách nhiệm với xã hội cũng là điều không tưởng. Như một con sói nơi hoang dã, đất trời rộng lớn, chỉ có hơi thở của chính mình mới khiến cậu ta cảm thấy ấm áp. Cô độc khiến cậu ta bi thương, cũng khiến cậu ta nhận thức được sự vĩ đại của chính mình, không phải là cậu ta tồn tại trên thế giới này, mà là thế giới tồn tại vì cậu ta.

Cậu ta rất ít khi giúp đỡ bạn bè, cũng rất ít khi nghĩ đến việc giúp đỡ bạn bè. Đến trẻ con cậu ta còn không thích. Vì trách nhiệm xã hội chẳng liên quan gì đến cậu ta, nên kỹ năng sống hòa nhập với xã hội cũng trở thành thứ xa lạ đối với cậu ta. Việc cậu ta ít chú ý đến lý thuyết và sự thật, ngoài làm thơ ra không học được thứ gì, chỉ đơn giản là vì cậu ta kinh sợ cái bóng của chính mình. Sự hạn hẹp của cậu ta là không thể cứu vãn. Cậu ta rõ ràng là mảnh vụn của thời đại, nhưng lại cố gắng hết sức để làm cho mình trở nên trọn vẹn, điều này chỉ dẫn đến việc khinh miệt mọi thứ.

Để chứng minh sự tồn tại của mình, cậu ta cần phải phát ra tiếng động, dù chỉ là để tự mình nghe. Nghe cậu ta bàn luận, bạn sẽ cảm thấy cậu ta đang giải tỏa chính mình, chủ yếu vẫn là nói cho bản thân nghe. Tuy có vẻ nhạt nhẽo, nhưng đó là sự rung động của sinh mệnh phát ra từ sâu thẳm linh hồn cậu ta, náo nhiệt đấy, nhưng vẫn cứ hoang vu.

Nhưng cậu ta khác với Sanin (trong tiểu thuyết của Artsybashev). Như Lỗ Tấn từng nói, Sanin "ban đầu làm việc cho xã hội, xã hội lại ngược đãi ông ta, thậm chí muốn giết ông ta, ông ta bèn biến thành kẻ trả thù xã hội, mọi thứ đều là kẻ thù, mọi thứ đều phá hủy". Nhưng Louis chưa từng làm việc cho xã hội, không có tình yêu với xã hội, nên cũng không có sự căm ghét, cậu ta chỉ cố chấp với sự tồn tại của chính mình, không hình thành nên chủ nghĩa hư vô. Sanin là kẻ thất bại của cách mạng, nhưng cơn bão cách mạng vẫn còn đang rung chuyển, nên giọng điệu của ông ta mạnh mẽ, phẫn nộ chứ không suy đồi, tuyệt vọng chứ không phải kiểu chơi đời bất cần. Nếu như sau khi cơn bão cách mạng lắng xuống, thì cảm xúc của kẻ thất bại sẽ trở thành sự khinh miệt mọi thứ như Sanin. Sự khinh miệt mọi thứ của Sanin, còn hư vô và đáng sợ hơn sự hủy diệt mọi thứ của Sanin. Nhưng Louis cũng khác Sanin, Louis có nỗi sợ hãi và bất an mà Sanin không có. Đó là vì Sanin là hình mẫu nhân vật ngay sau thất bại của cách mạng, trong giai đoạn đó, chẳng còn lý tưởng gì cả, người ta như đang đi trên bãi cát sau khi thủy triều rút, xung quanh trống trải, cái bóng của chính mình trở nên rõ ràng, sau những đau thương, thậm chí còn có một niềm vui như được giải thoát, trở nên đặc biệt trân trọng bản thân, còn mọi thứ bên ngoài đều trở nên không đáng kể. Tâm cảnh này không kéo dài được lâu.

Sau giai đoạn này, những nhân vật như Sanin sẽ trở thành quá khứ, xuất hiện chính là những nhân vật như Louis.

Khi cuộc cách mạng thời kỳ Bắc phạt đã dần phai nhạt trong ký ức, mà những gợi mở của thời đại mới vẫn chưa rõ ràng, xã hội đang trong tình trạng đổ nát thường xuyên, vào lúc này, những nhân vật như Louis đã tách rời ra, không chỉ một người, mà là một nhóm. Họ không có cảm xúc thất bại nặng nề, cũng không có viễn cảnh thời đại mê hoặc nào để họ theo đuổi. Họ chỉ phân tán chống lại sự bức hại của chính mình, không phải là cuộc chiến của các liên đoàn, cũng không có kèn lệnh, mỗi người chỉ có thể tin vào bản thân; chiến lược và chiến thuật tập thể không cần đến, cũng chẳng quan tâm; không nhìn thấy đồng đội của mình, cũng không nhìn thấy toàn thể kẻ thù. Họ đều thất bại, chết đi một cách riêng lẻ, tuy nhiên không thể gây ra cảm xúc thất bại nặng nề như sự sụp đổ của một liên đoàn, thỉnh thoảng cũng có thắng lợi nhỏ, nhưng loại thắng lợi nhỏ này thường biến mất rất nhanh.

Louis đều như vậy, cậu ta đang kháng cự, nên thơ của cậu ta khác với kiểu vịnh hoa thưởng nguyệt đó. Tuy nhiên sự kháng cự của cậu ta chỉ là chiến tranh du kích, nên thơ của cậu ta cũng không thể trở thành kèn lệnh của thời đại. Giống như chiến tranh du kích xa lạ với chiến lược và chiến thuật tập thể, vì vậy cậu ta không có yêu cầu học tập hệ thống lý luận rộng lớn hơn, sâu sắc hơn, cũng không có yêu cầu khảo sát môi trường một cách toàn diện.

Cậu ta đọc sách rất ít, không chịu tìm hiểu thấu đáo sự thật, nhưng lại không vì thế mà cảm thấy mình nghèo nàn, ngược lại chính vì thế mà có thể giữ được sự trọn vẹn của bản thân, nguyên nhân nằm ở đó. Cậu ta không tấn công được vào tử huyệt của kẻ thù, thậm chí không thể phát hiện ra tử huyệt của kẻ thù nằm ở đâu. Thân ở chiến trường mà cô độc như thế, nên lúc nào cũng sợ hãi, nghi ngờ cả thế giới đang bức hại mình, mà chộp lấy bất cứ điểm nào, liền dùng toàn lực để tấn công nó, giống như ông Don Quixote tấn công cối xay gió. Và vì sợ hãi, cậu ta cần phải tự lên tinh thần, cố gắng tỏ ra kiêu ngạo, cực kỳ chú ý đến lòng tự trọng của mình.

Như một số người chế giễu cậu ta, cậu ta coi chiếc gậy ba toong và chiếc tẩu thuốc ít ỏi của mình là vũ khí vô địch, thực ra cũng chẳng khác gì ngọn giáo vô dụng của ông Don Quixote. Hơn nữa cũng giống ông Don Quixote, số lần chiến bại luôn nhiều hơn, nhưng cũng không phải hoàn toàn không có thắng lợi. Chính những thắng bại không đáng kể này, sự đắc ý và niềm vui, phẫn nộ và khoan dung, ảo ảnh và giấc mơ sinh ra từ đó, đã cấu thành nên toàn bộ thơ của cậu ta.

Mặc dù vậy, vì rốt cuộc cậu ta vẫn đang chiến đấu, và thơ của cậu ta cũng có thể thể hiện chính xác cuộc chiến này, cho nên đó vẫn là thơ hay. Cuộc chiến này tuy không đáng kể, nhưng thời đại này chính là hàng vạn, hàng triệu người tiểu thị dân có cùng số phận như Louis, đi trên con đường giống hệt nhau, chỉ là có người thông minh hơn một chút, nên cũng thiếu đi trí tuệ hơn một chút mà thôi.

Một cuộc chiến không đáng kể như vậy, thắng bại đều không gây kinh ngạc, mà cuối cùng vẫn là từng người bị hạ gục, chết lặng lẽ như ruồi, không có sự khích lệ của đồng đội, thậm chí không có mục sư nào cầu nguyện cho họ lúc lâm chung, trên mộ của cậu ta không có vòng hoa, cũng không có thánh giá. Điều này nhìn không giống như bi kịch của bi kịch, mà chính là bi kịch lớn nhất của thời đại này. Thơ của Louis, cái hay nằm ở chỗ khắc họa được linh hồn của nhóm người này, nó khiến người ta không thoải mái, nhưng không hề đáng cười.

Tôi đã nhiều lần ví Louis với ông Don Quixote, chắc chắn rất hợp ý một số người, nhưng tôi xin họ hiểu cho rằng, những nhân vật như ông Don Quixote, ban đầu khiến khán giả bật cười, dần dần lại cảm thấy không thoải mái, sau khi xem xong, trong lòng mỗi người vẫn còn một nỗi u sầu không thể vơi đi, đau thương cho ông Don Quixote, và cũng đau thương cho chính mình. Louis có điểm đáng cười của ông Don Quixote, may mắn là cậu ta không phải kẻ con buôn, nên cũng có điểm nghiêm túc của ông Don Quixote.

Việc Louis tự xưng là nhà thơ, cũng giống như việc ông Don Quixote tự xưng là võ sĩ, đã bị một số người chế giễu. Tự xưng là nhà thơ, cũng giống như tự xưng là văn hào, đại sư, chiến sĩ cách mạng, đương nhiên đều có những điểm chướng tai gai mắt – nhưng Louis vẫn may mắn không phải là kẻ con buôn, không phải lấy điều này làm tấm biển hiệu để mưu cầu thứ khác. Cậu ta không có chủ nghĩa mà người thường có, không có tôn giáo, cũng không có bất kỳ bí quyết làm ăn nào, thậm chí trên cõi đời này cậu ta không nhận được một chút tình thương. Với kiểu người như vậy, sự tồn tại của cậu ta, lý tưởng của cậu ta, gần như không tìm được từ ngữ nào để định nghĩa. Tuy nhiên, con người không thể sống như vậy được, dù chỉ là như dòng bia mộ mà John Keats tự viết cho mình, là "một người viết tên mình trên nước" đi chăng nữa, cậu ta vẫn phải tìm cho mình tư cách tồn tại, ý nghĩa công việc. Việc Louis tự xưng là nhà thơ, và việc một số người tự xưng là văn hào, đại sư, chiến sĩ cách mạng, khác biệt ở điểm này.

Đương nhiên, cậu ta cũng có những chỗ làm bộ làm tịch, nhưng làm bộ rất ngây thơ, thậm chí có những chỗ khiến người ta liên tưởng đến sự khôn lanh kiểu A Q. Nhưng sự khôn lanh của A Q vẫn còn đáng yêu. Bởi vì người trung thực giả vờ khôn lanh, chẳng qua chỉ khiến người ta cười, còn kẻ khôn lanh giả vờ trung thực, lại khiến người ta ghét, khiến người ta kinh sợ. Louis lương thiện, vô hại, đôi khi tuy gây ra vài rắc rối nhỏ, cũng chẳng qua như việc ông Don Quixote quậy phá đàn cừu. Nhưng vì quá lương thiện, thậm chí đối với kẻ thù cũng vô hại, đây chính là bi ai của nhóm người mà Louis đại diện, họ trong thời đại này đã định sẵn chỉ có thể đóng những vai diễn như vậy, họ cũng chiến đấu, nhưng thường thắng bại đều chưa phân định, cứ thế mà bị xóa sổ.

Lời văn của Louis, được tập hợp thành tập sách xuất bản, có "Người kỳ lạ yêu mây", "Những ngày phiền muộn", và "Chân dung bất hủ" ba loại, không khí hơi giống Lý Hạ và Mạnh Giao, nhưng rõ ràng là sản phẩm của thời hiện đại.

Gần đây tôi thấy bài thơ nhỏ "Cá", cùng bản thảo "Tạm biệt văn học" do cậu ta đăng, đều rất hay. Tôi cho rằng, cách mạng Trung Quốc từ năm 1925 đến 1927 là cột mốc phân chia văn học Trung Quốc, về phương diện thơ ca, trước đêm cách mạng có "Nữ thần" của Quách Mạt Nhược làm đại diện, còn tác phẩm đại diện sau khi cách mạng thất bại, chính là của Louis. "Nữ thần" từng gây chấn động một thời, mà thơ của Louis thì không, chỉ vì một bên ở thời đại bay bổng, còn bên kia lại ở thời đại trì trệ, tan vỡ.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

2 Trong Tổng Số 3 tác phẩm của Hồ Lan Thành

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.