Trung Quốc Văn Học Sử Thoại

Lượt đọc: 170 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lễ Nhạc Văn Chương

❊ ❊ ❊

Một

Văn học Trung Quốc là văn học của nhân thế, văn học Tây phương là văn học của xã hội. Nhân thế là sự thăng hoa của xã hội. Xã hội chỉ là cái "có", muốn biết cái "vô" để hiểu cái "hữu" mới chính là nhân thế. Chỉ có văn minh mới là thứ biết được "vô" và "hữu". Đại tự nhiên là sự tương sinh giữa "hữu" và "vô", xã hội Tây phương chỉ thuần túy là cái "hữu" của vật chất, không thể đối ứng được với nó, còn nhân thế của văn minh Trung Quốc thì có thể đối ứng được. Văn minh chính là khả năng đối ứng với đại tự nhiên mà sáng tạo nên.

Đại tự nhiên có năm quy luật cơ bản, quy luật thứ nhất là: Đại tự nhiên có ý chí và hơi thở, mà ý chí cũng chính là hơi thở. Nhân thế cũng có ý chí và hơi thở. Có ý chí nghĩa là có sự tự giác vươn lên, phàm vật gì được sinh ra đều là cái thiện. Có hơi thở nghĩa là có linh khí. Xã hội Tây phương không thể đối ứng được, rồi lại nói về ngày tận thế, đó là chí khí đã cạn trước rồi. Cũng không biết vạn vật đều có sự sống, cũng không biết có hơi thở, cho nên những thứ của Tây phương thiếu đi bề rộng.

Trương Ái Linh từng nói "ra ngoài đến với núi sông nhật nguyệt", đó là một câu nói rất hay. Bài thơ đầu tiên của Trung Quốc là của vua Thuấn:

Khanh vân lạn hề, củ mạn mạn hề.

Nhật nguyệt quang hoa, đán phục đán hề.

Về sau, như trong thơ văn của Lý Bạch, Tô Thức, đều là thứ nhân thế như vậy.

Hai

Xã hội hữu hạn mà bao hàm phong cảnh vô hạn, đây chính là nhân thế.

Văn minh là ngộ ra được cái "vô" và "hữu", cũng nhờ vậy mới biết đến thần linh. Còn như người Hy Lạp chỉ biết thế giới là cái "có", thì thần Zeus đó chỉ là một thứ vô cùng dung tục. Câu chuyện về vô và hữu, trong vật lý học thế kỷ này có thể tìm được minh chứng mới. Giả sử nhân của nguyên tử to bằng một hạt đậu, thì quỹ đạo electron của nó rộng hàng chục mét, khoảng không gian ở giữa đương nhiên là vô, ngay cả cái gọi là bụi vũ trụ cũng không có. Tuy nhiên lại có hơi thở, nhưng vì hơi thở không phải vật chất, cho nên không thể nói là có. Vô chính là hơi thở. Phong cảnh nhân thế chính là được sinh ra trong hơi thở.

Người Hy Lạp cổ đại phát hiện ra số vô tỷ không thể đối ứng bằng phương pháp toán học, cho nên họ nói sự chính xác tuyệt đối là không tồn tại. Ngày nay, giáo sư hóa sinh Noda Haruhiko của Đại học Tokyo nói rằng sự xuất hiện của sinh vật trên trái đất, trong khoảng thời gian mười tỷ năm, số lần điều kiện tiến hóa được chọn lọc là mười lũy thừa bốn mươi, tức là mười tỷ lần của mười tỷ lần, rồi lại mười tỷ lần, lại mười tỷ lần nữa, vì vậy ông khẳng định trên các hành tinh khác không thể có sinh vật, vì không thể có sự trùng hợp như vậy nữa. Thế nhưng tạo hình của văn minh Trung Quốc vì đã ngộ ra được giới hạn của vô và hữu, nên có thể làm được sự chính xác tuyệt đối. Cho nên nhân thế đều là thật. Nhớ đã từng đọc trong tiểu thuyết cũ có lối viết như thế này:

Gã tú tài từ Vu Tiềm đến Lâm An, phong cảnh trên đường đi, núi là núi thật, nước là nước thật,

Chàng ta, xem không đủ, ngắm vẫn còn dư.

Tôi rất yêu câu nói về núi thật nước thật này.

Lại nói về con số mười lũy thừa bốn mươi, thì cũng như thuở sơ khai thời đại đồ đá mới, tổ tiên chúng ta phát minh ra bánh xe, toán học và âm nhạc, nếu muốn nói đó là do chọn lọc điều kiện mà thành, thì số lần còn không chỉ dừng lại ở mười lũy thừa bốn mươi. Nhưng đó là vì đã ngộ ra được, nên "diệu thủ ngẫu đắc chi" (bàn tay khéo léo tình cờ mà có được), chứ không phải trải qua việc đấu ghép các điều kiện mà thành. Đó là cái gọi là kết luận có trước, phương pháp có sau. Đồ dùng hàng ngày của Trung Quốc đều có sự tươi mới của sự sáng tạo như khi phát minh ra bánh xe, toán học và âm nhạc, không giống như Tây phương chỉ dựa vào phương pháp của bánh xe, toán học và âm nhạc để kết cấu lại mà thôi.

Đồ vật Trung Quốc như đồ đồng thời Ân, đồ gốm thời Hán, đồ sứ thời Tống, không nước nào sánh bằng, đó là vì hình vuông hình tròn và đường thẳng đường cong mà người Trung Quốc dùng để chế tác đồ vật, đều ẩn chứa một cái vô hạn, nên một cái chậu, một cái bát đều là sự tồn tại mang ý nghĩa. Trong toán học có loại hình tròn, hình vuông, đường thẳng đường cong như vậy, nhưng không thể dùng phương pháp toán học để đạt tới, mà trong đồ vật Trung Quốc thì tất cả đều là tư thế tự nhiên.

Nhân thế của văn minh Trung Quốc là núi thật nước thật, đồ vật đều thật, con người cũng thật. Người Trung Quốc đã rời xa thân thể động vật, thân người chính là thân Như Lai. Hạt cơ bản được sinh ra từ ý chí và hơi thở tự nhiên tối cực, nên tràn đầy linh khí, là vật chất mà cũng không phải vật chất, là biểu tượng mà cũng không phải biểu tượng, là còn đang ở giữa vô và hữu, giữa sắc và không.

Thân người cũng có thể như thế này. Hôn nhân thời xưa chỉ dựa vào mai mối, kết quả lại tốt hơn nhiều so với việc nam nữ tự chọn lấy nhau như bây giờ, vì các cô gái thời xưa đều là hoa, tuy có phân đẳng cấp nhưng dù sao cũng vẫn là hoa, đàn ông cũng đều sinh ra trong lễ giáo nhân thế, có chênh lệch cũng không chênh lệch đến mức nào. Như Kimono của Nhật Bản, là đã ngộ ra được một chữ "vô", cắt may đạt đến sự huyền diệu của hư và thực, nên ai mặc vào cũng đều phù hợp, giữa người với người cũng có thể có sự thân hòa như vậy. Một câu trong sách Đại Học, "tại thân dân", tình thân giữa người với người mới là sự bảo đảm cho sự hòa hợp nam nữ. Nam nữ xã hội hiện đại là một sự tồn tại chiếm hữu, tìm đối tượng kết hôn như đặt may âu phục phù hợp với vóc dáng của mình, mặc một hồi lại thấy không phù hợp nữa.

Hiện nay đối với vật chỉ có lòng tham, không còn lòng yêu quý, đối với người lẽ nào lại biết yêu quý? Những thứ dùng đều là đoản mệnh, thì tình ý đối với người lẽ nào có thể lâu dài. Phàm là vật gì không mang theo một chữ "vô", vốn dĩ cũng không có gì để tưởng nhớ. Không mang theo một chữ "vô", vốn dĩ cũng không thể lâu dài. Hình tròn, điểm và đường trong toán học không bị hủy hoại, vì đó là hình tròn, điểm và đường của "vô", còn hình tròn, điểm và đường vẽ bằng compa và thước ê-ke thì thô ác, không thể trường sinh. Mà văn minh Trung Quốc có thể dùng "sắc" để biểu hiện "không", dùng vật chất để biểu hiện "vô" và "hơi thở", cho nên đạt được sự trường sinh.

Trung Quốc xưa nay, cả triều đình và dân gian đều sống trong phong cảnh nhân thế, ở đó cũng có vinh hoa phú quý, cũng có ưu hoạn bần khổ, nhưng đều như trong Côn khúc và Kinh kịch, giàu thì giàu có quý khí, nghèo thì nghèo có chí khí, ưu hoạn cũng có hỉ khí và vận khí. Cái chữ "khí" này chính là từ hơi thở của đại tự nhiên mà ra. Một tên trộm trong Kinh kịch còn đáng yêu hơn cả quý ông Tây phương. Trong kịch cũ, Lý Tam Nương lúc lâm nạn, được chú em chăm sóc, nàng hát trên sân khấu rằng "cái chú em hữu tình hữu nghĩa kia", thực sự rung động tâm can. Tôi yêu nhân thế này biết bao, nguyện vì nó mà có thể chết ngay lúc này, nếu nói là yêu nước, thì đây chính là lòng yêu nước của tôi.

Ba

Khi còn học trường tiểu học cao đẳng trong thành Thiệu Hưng, tôi mượn bạn cùng lớp mấy chục loại tiểu thuyết Tây phương do Lâm Thư dịch, từ tiểu thuyết trinh thám đến "Trà hoa nữ" của Alexandre Dumas fils, đọc xong chỉ thấy lòng ảm đạm, tạp nhãi, không hề thích. Năm nhất học ở Huệ Lan, đọc tiếng Anh kể về một đứa trẻ trèo cây lên trời, chỉ thấy một con yêu ma màu xanh xám ngồi bên cửa muốn ăn thịt nó, con yêu quái đó không có lấy một chút phong tình. Huệ Lan là trường trung học dòng, lên lớp có môn "Hành trình về Thiên Quốc", tôi không thích vì nó không có lấy một chút cảnh trí. Tháng bảy nghỉ hè ở nhà người quen tại Thượng Ngu, mùa hè nằm đọc "Hiện đại văn học thập giảng" của Kuriyagawa Hakuson: rất kích tình. Đến khi về trường, trên đường đọc tập thơ Mạnh Hạo Nhiên tại khách sạn Tào Nga, ngay lúc đó cảm thấy thân thiết, an thư, lòng dạ thực sự thư thái, như nằm ngửa trên cỏ nhìn trời. Hóa ra trong văn học Tây phương không có phong cảnh nhân thế, không thể tiêu dao du, mà lại luôn khiến người ta bất an.

Thơ của Byron và Shelley như những bài nổi tiếng "Gửi Hy Lạp", "Gió Tây", "Họa mi", tôi đọc đều không thấy hay. Thơ Trung Quốc như thơ hoài cổ của Lưu Vũ Tích, có ý trời nhân sự trong những câu chuyện của ngư tiều, Byron sao có thể sánh bằng. Nói về gió Tây, chỉ riêng một câu trong từ của Phạm Trọng Yêm "tái thượng thu lai phong cảnh dị" (phong cảnh nơi biên tái khi thu về thật khác lạ), đã hay hơn Shelley không biết bao nhiêu. Lại như bài "Họa mi", sao sánh được với câu trong "Mẫu Đơn Đình": "Biến thanh sơn đề hồng liễu đỗ quyên" (Khắp núi xanh tiếng đỗ quyên kêu đỏ cả hoa). Bản "Ánh trăng" của Beethoven và cách viết về ánh trăng trong truyện cổ tích của Oscar Wilde cũng đơn điệu lạnh lẽo. Mặt trăng trong thơ Đường vượt xa mặt trăng mà tên lửa vũ trụ đạt tới, có ý nghĩa hơn đối với văn minh, sao văn học Tây phương có thể sánh kịp.

Văn học Tây phương không có nhân thế, cái cảnh giới lạnh lùng nghiêm khắc đó là của Thiên Chúa giáo, có nhiệt tình cũng như giọng nam cao giọng nữ cao khi hát, đều là nhục thanh (giọng người), không giống tiếng hát của Kinh kịch là lấy hơi thở. Âm nhạc và văn học Tây phương vì không biết hơi thở, nên không có sóng hơi thở làm âm điệu, mà lấy giai điệu của sức mạnh, để rồi cuối cùng là khuynh hướng văn học sự vụ. So với cái này, tôi vẫn thích thời Trung cổ của họ hơn, như Trương Ái Linh đã nói:

Thượng đế ngồi trên Thiên đình của Ngài

Trên mặt đất đều hòa bình rồi.

Giống như tôi cũng thích đọc tiểu thuyết của Gogol, ở đó viết về những ngày tháng nặng nề ngưng đọng ở nông thôn nước Nga cổ kính. Nhưng đó cũng là người và thần không thể ở cùng một chỗ.

Nhân thế của Tây phương, từ sớm trước thời Hy Lạp đã vì xã hội nô lệ và chinh phục mà mất đi, kỷ niệm để lại trong Kinh Thánh Cựu Ước là "Thiên đường đã mất". Điều này cũng đã không thể tưởng tượng nổi phong cảnh nhân thế, vườn Địa đàng đó thực ra chẳng có gì hay, chỉ là sự thật trọng đại rằng từ đó người và thần không ở cùng nhau, có thể ghi nhớ không sai. Nhân thế của văn minh Trung Quốc là người và thần cùng ở, tức là ở đây là trường sinh, là nơi quy túc, còn xã hội Tây phương thì vô phương quy túc, phàm là điều con người làm đều không thể tính là số, cho nên Tolstoy những năm cuối đời muốn rời nhà ra đi, đến nơi có thần linh.

Bốn

Văn minh Nhật Bản cũng có nhân thế. Nhưng của Trung Quốc là thế giới thanh bình, càn khôn khoáng đạt, còn "ngự vũ" (sự cai trị) của Thiên hoàng Nhật Bản lại là sâu xa, có màu đỏ của sự minh lệ và màu tím của sự sâu thẫm, màu đỏ là của Thần đạo Nhật Bản, còn sự sâu thẳm thì là của thế giới Cực Lạc của Phật giáo. Điều này đã tạo nên cảnh giới của văn minh Nhật Bản.

Nhân thế vốn là cảnh giới của văn minh, nhưng không được định hình thành cảnh giới, như trong Hồng Lâu Mộng, Đại Ngọc, Bảo Thoa bàn về Lục Tổ Đàn Kinh, nói rằng "vô lập túc cảnh, phương thị thanh tịnh" (không có cảnh nơi để đứng, mới là sạch sẽ).

Nhân thế của văn minh Trung Quốc là hiện thực, hơn nữa còn có tư tưởng cầu tiên, như của Tần Thủy Hoàng, Hán Vũ Đế và Lý Bạch, là sự tự phủ định của nhân thế, có thể so với người trẻ tuổi không lấy tuổi trẻ của mình làm đắc ý. Cần phải như vậy mới tốt. Còn người Nhật Bản đối với sự ngự vũ của Thiên hoàng và thế giới Cực Lạc của Phật giáo thì lại muốn an trú, như Phật giáo trú vào Niết bàn. Tình tứ và mỹ thuật của người Nhật Bản, chính là đắm chìm sâu vào cảnh giới nhân thế này. Dân tộc Nhật Bản là dân tộc mỹ thuật, dân tộc Trung Quốc thì không phải, dân tộc Trung Quốc có phát tưởng về mỹ thuật hơn dân tộc Nhật Bản, nhưng không đắm chìm vào mỹ thuật.

Tính hiện thực trong nhân thế của văn minh văn minh Trung Quốc, có nhiều phát tưởng về chính trị và chế độ công nghiệp. Là có nhiều hành động, "vô vi chi vi" (làm mà không cầu hữu vi). Người Nhật Bản lại chỉ tin "ngự vũ" là vô vi. Văn nhân như Yasuda Yojūrō cho rằng Thiên hoàng có thể không cần thân hành chính sự, tốt nhất là ấu đế lớn lên trong tay cung nữ, lấy thi ca và quản huyền làm vẻ đẹp của vương triều. Các nhà văn như Kaionji Chōgorō v.v., cũng phần nhiều cho rằng Thiên hoàng không nên thân hành chính trị là thích hợp. Như Yasuda thậm chí đối với đại nghiệp duy tân của Minh Trị Thiên hoàng cũng không cho là tốt.

Nhưng điều này làm tôi nhớ đến Lạt Ma giáo Tây Tạng cũng có thế giới Cực Lạc u u, và an trú vào đó, nhưng là vô vi, cho nên chỉ cần phụng thờ trẻ thơ làm Lạt Ma. Nhiều người Nhật Bản tôn sùng Thần đạo và Thiên hoàng, lại đến cái đạo lý Thiên hoàng thân chính cũng không đi nghĩ tới.

Nhân thế của văn minh Nhật Bản, cũng gọi là ngự vũ của Thiên hoàng, là sự hỗn hợp của "Cao Thiên Nguyên" Thần đạo và thế giới Cực Lạc Phật giáo. Trong truyền thuyết của dân tộc Nhật Bản vẫn còn ký ức cổ xưa khi mới di cư đến, ở vùng đất cũ nơi đó có "Thường thế", cũng gọi là "Bỉ chi quốc" (nước của mẹ), tương tự với Tây Vương Mẫu Dao Trì trong truyền thuyết Trung Quốc. Tôi thích cái Thường thế được nói đến này, khiến người ta tưởng nhớ. Nhưng nhân thế của văn minh Trung Quốc gọi là trị đạo của lễ nhạc, là đã học vấn hóa, lễ nhạc là ngôn ngữ của chính nhân thế, là trí tính, hành động, còn của Nhật Bản thì là tình cảm, cho nên mỹ thuật hóa. Nhân thế của Nhật Bản chưa thể có ngôn ngữ trí tính của chính nó, nên đối với tư tưởng lý luận không thân thiết, trong lịch sử mỗi khi có hành động lớn cũng phần nhiều là cảm tính, ít là trí tính.

Người Nhật Bản không thân thiết với tư tưởng lý luận, thấy rõ ở Tōyama Mitsuru, Inukai Tsuyoshi đối với Tôn Văn tiên sinh. Họ đồng tình với cách mạng của Tôn tiên sinh, giúp đỡ chuẩn bị quân phí, vận chuyển vũ khí, nhưng đối với phát tưởng của Tôn tiên sinh về cách tạo dựng chế độ chính trị và công nghiệp mới của chính Trung Quốc, thì không cảm thấy hứng thú. Đối với Chủ nghĩa Tam Dân và Kiến quốc đại cương của Tôn tiên sinh, họ thậm chí còn không đề cập đến. Hiện nay cũng có người bạn Nhật Bản đồng tình tôi là một chí sĩ, cũng sẵn lòng nhiệt tình giúp đỡ, nhưng những quy luật cơ bản của đại tự nhiên, cùng với các phương án mới về chế độ chính trị và công nghiệp mà tôi đề xuất, họ phần nhiều là không để tâm. Giống như Oka Kiyoshi và Yukawa Hideki nói muốn làm vận động tư tưởng, đến vấn đề chế độ thì không chạm vào.

Người Nhật Bản ngoài mỹ thuật ưu dị, còn có khoa học kỹ thuật cũng xưng là ưu dị trên thế giới, vì họ làm khoa học kỹ thuật cũng là bằng tình cảm, giống như làm sản phẩm thủ công.

Và vì thế văn học Nhật Bản không bằng Trung Quốc, mặc dù văn học Nhật Bản xa đẹp hơn Trung Quốc, nhân thế của Nhật Bản không bằng Trung Quốc về tính sáng tạo, văn học Nhật Bản là thiếu phong cảnh nhân thế, mà lấy cảnh giới nghệ thuật để thay thế. Nhân thế của Nhật Bản đã trở thành cảnh giới nghệ thuật. Nhưng nghệ thuật cũng không nên quá "cảnh" thì mới tốt.

Năm

Trình độ của một dân tộc, là xem cách họ đối đãi với tự nhiên giới như thế nào. Người Trung Quốc thân với tự nhiên giới, đối với nó là "tri" (biết); người Nhật Bản cũng thân với tự nhiên giới, đối với nó là "tình" (tình cảm); người Tây phương không thân với tự nhiên giới, đối với nó là "dục", nói chuyện chinh phục cướp đoạt.

Cái người Trung Quốc biết là đại tự nhiên, đại tự nhiên là tự nhiên giới vật chất cùng với cái nằm phía sau nó, tự nhiên tối cực chưa có vật chất. Đối với tự nhiên giới vật chất thì nói chuyện tình cảm, đối với đại tự nhiên lại phải nói chuyện tri thức. Mà người Tây phương nói chuyện tấn công cướp đoạt đối với tự nhiên giới vật chất, thì cuối cùng sẽ bị đại tự nhiên diệt trừ.

Trình độ văn học, cũng là xem nó đối đãi với tự nhiên giới thế nào. Ở đây văn học Tây phương hoàn toàn rớt đài. Hồi nhỏ yêu thích thần thoại Hy Lạp, cái đó thực ra không tốt.

Những thứ yêu thích hồi nhỏ có cái không thể tính là số, nhưng bản thân sự yêu thích đó là tốt là được. Tôi hơn nữa về sau còn ngưỡng mộ sử thi Homer rất nhiều năm, tự than trong lịch sử văn học Trung Quốc không có cái này. Trong các bài viết chỉ có Yasuda Yojūrō là viết ra sự không ngưỡng mộ đối với sử thi Homer. Tôi là về sau tuy ngưỡng mộ nhưng dần dần đã mất đi sự yêu thích, nhưng phải đến tận bây giờ tôi mới có thể giải thích nguyên nhân đó, hủy bỏ sự ngưỡng mộ đối với nó. Một câu thôi, sử thi Homer là quái lực loạn thần.

Chiến tranh Troy, có lửa trại nơi chiến trường đồng nội, có thành quách phố xá, có nhiều đám đông, Odyssey trên đường trở về, có biển có đảo, có sóng gió, chỉ thấy giống như ánh sáng bóng tối đậm đà của tranh sơn dầu, có ánh sáng cũng chỉ là ánh sáng của lửa trại. Không có mặt trời cũng không có mặt trăng, không có núi sông nhật nguyệt mà Trương Ái Linh đã nói.

Tôi mỗi khi nghĩ đến chàng thanh niên Alexander của Macedonia cưỡi ngựa đi đầu quân đội vào Athens, chàng bình định Ai Cập, diệt Ba Tư, đông chinh Ấn Độ, là một sự nghiệp anh hùng lớn của thế giới phương Tây cổ đại, tuy nhiên tại sao không có một bài văn vĩ đại nào viết về chàng. Nguyên nhân nằm ở chỗ không thể kết hợp sự nghiệp anh hùng với phong cảnh vô hạn của đại tự nhiên. Phim Mỹ có phim về Alexander, cũng là không có núi sông nhật nguyệt, Thành Cát Tư Hãn cũng không có một văn học vĩ đại nào. Cận đại là hai cuộc chiến tranh thế giới để lại chỉ là những báo cáo và truy ký sự kiện.

Kaionji Chōgorō viết tiểu thuyết lịch sử, được tặng giải thưởng công lao văn hóa, tôi tặng ông bài thơ:

Nhân sự lịch nhiên thiên đạo nghi

Anh hùng vô lại hữu chân tư

Nữ tử quan hệ thiên hạ kế

Ngư tiều nhàn thoại thị sử tư

Không có thiên đạo nhân sự trong những câu chuyện của ngư tiều, là không thể viết được văn học lớn.

Đồ của Hy Lạp là toán học và vật lý học hay, còn có kiến trúc thần điện và điêu khắc tượng thần hay. Thần thoại và văn học của họ thì không hay. Tây phương hậu thế là ngay cả kiến trúc và điêu khắc đều trở nên xấu, vì nhiều thêm một cái gọi là phù phép và sức mạnh, mà loại bỏ phù phép và sức mạnh đi, lại chỉ có chủ nghĩa công lợi. Văn học Tây phương hậu thế cũng chưa bao giờ hay, giống như việc ca hát của họ, đều là nhục thanh.

Mua tập tranh "Tinh tọa dữ thần thoại" (Chòm sao và Thần thoại) về xem, những thần thoại đó của Hy Lạp thực sự là đem các vì sao sự kiện hóa, dung tục hóa, còn không bằng chuyện Khiên Ngưu Chức Nữ của Trung Quốc, Đẩu và Cơ, có sự thân thiết giữa trời và người, lại như nói sao Tử Vi là Đế tinh, có Văn tinh và Khách tinh, sao Thái Bạch là chủ binh khí, cùng sao Huỳnh Hoặc hóa thành đứa trẻ áo đỏ trong đêm hè hát đồng dao với đám trẻ, báo trước thiên hạ sắp đại loạn, dù cũng giống như thần thoại chòm sao Hy Lạp không hợp khoa học, nhưng cách nói của Trung Quốc đã nói trúng tin tức thiên đạo. Của Trung Quốc là thơ, mượn chòm sao làm hứng, với khoa học có thể không làm phiền lẫn nhau, lại xa trực tiếp nói trúng đại tự nhiên hơn nhiều so với khoa học.

Sáu

Hát Kinh kịch ghét nhất là nhục thanh, có thể so với hình học không thể lấy điểm đường thực vật. Cú pháp văn học cũng tất phải là pháp tư. Ngày nay thịnh hành dịch kinh thư và tử tập bằng văn bạch thoại, đây là không có thần kinh đối với văn học. Văn học dùng mặt chữ để biểu đạt ý nghĩa, đồng thời mặt chữ đó cũng chính là ý nghĩa. Ý nghĩa trong kinh thư và tử tập, chúng ta ngày nay có thể viết bằng văn bạch thoại, lúc viết này chính là một sự sáng tạo, nhưng không thể dịch. Biết được mặt chữ cũng chính là ý nghĩa, tức là viết tiểu thuyết cũng có thể là viết lý luận, viết triết học cũng có thể là văn học.

Từ Nho gia thời Tống trở đi, bài văn lý luận liền hỏng. Nhưng văn chương tiểu thuyết Nguyên khúc Minh Thanh còn sảng khoái, đến thời Dân quốc, xuất hiện văn tự thể tin tức, văn tự kiểu bài giảng, và văn tự kiểu văn nghệ, liên lụy đến cả văn chương tiểu thuyết kịch và tản văn cũng hỏng theo.

Nhà âm nhạc và nhà toán học chân chính có một sự cao quý, vì họ có thể thông với trời. Âm nhạc dâm khúc cuồng vũ không tính, toán học chỉ để tính toán không tính. Văn học là việc của quý nhân. Trung Quốc bình dân cũng là quý nhân, mà người có tự giác này là sĩ. Thể tin tức, kiểu bài giảng và kiểu văn nghệ thì không quý.

Trung Quốc xưa nay nói văn chương thư họa, kỹ xảo là "tượng khí" (khí chất thợ thuyền), vị nghệ thuật là "tập khí" (thói quen), đều là không tốt. Ví dụ như thư pháp, là phải công lực cực sâu, mà có thể kỹ xảo cũng đều thành pháp tư, đây mới không phải là tượng khí. Nghệ thuật này nọ, ví như đền thờ của Nhật Bản cực đẹp, mà người xây dựng ban đầu và người đến cúng bái ngày nay, đều chỉ như cung kính và hỉ khí, có một cảm giác thuở ban sơ của thiên địa, muốn dấy lên, mà nếu coi nó là tác phẩm nghệ thuật, sẽ đắm chìm rơi vào chấp trước. Văn học như thơ Tống và văn của Vương An Thạch chính là sự tự giác nhất thoát khỏi tượng khí và nghệ khí.

Văn học là việc của quý nhân, câu này liên quan đến vấn đề đại chúng hóa. Nghệ nhân gốm Okano Hosei nói với tôi: "Chỉ làm đồ gốm dùng để thưởng ngoạn, sẽ dần dần hẹp hòi, bần bạc, đến mức quái gở, tự tôi cảm thấy phải làm nhiều đồ gốm sử dụng hàng ngày hơn." Ông gần đây nung mấy lò đều thành công, rất vui. Tôi đến xem, cũng có đĩa, ông nói đĩa vẫn là cái hồi trước nung mới tốt. Lấy ra một cái đang dùng trong nhà ra so sánh, nói đường viền đĩa này mới là có ý nghĩa. Nhân thế là những thứ có thể dùng hàng ngày, mỗi cái là một sự tồn tại mang ý nghĩa, cho nên đều là quý khí, cho nên bình dân cũng có thể là quý nhân. Văn học cũng giống như thế này, nhưng không phải đại chúng hóa là được. Ở Tây phương, văn học chỉ có bộ Kinh Thánh Tân Cựu Ước là tốt nhất, nhưng đó là của người Hebrew. Văn học Kinh Thánh không phải dành cho đại chúng, cũng không phải dành cho linh mục và mục sư.

Trung Quốc xưa nay nói đạo quý hơn thuật, quan quý hơn lại, hiện nay mà nói là địa vị của chính vụ quan cao hơn sự vụ quan, nhưng thời đại lễ nhạc, tức kỹ thuật và sự vụ cũng có thể là pháp tư, chỉ là hành mà không biết, người biết được mới là quý hơn, văn chương có thể có cái biết như thế này. Không chỉ so với đồ gốm, mà còn có cái biết này hơn cả âm nhạc và toán học. Toán học xuất phát từ số vô tỷ, văn chương có thể có cái biết như vậy. Toán học xuất phát từ số vô tỷ, mà dùng phương pháp toán học không thể chứng minh nó, cho nên không thể chính xác tuyệt đối. Âm nhạc có thể đạt đến âm giai và vũ tư tuyệt đối, nhưng bản thân âm nhạc không thể giải thích nguyên do của nó. Chỉ có tạo hình của văn chương mới có thể đạt đến cảnh giới tuyệt đối mà âm nhạc có thể đạt tới, hơn nữa có thể giải thích nguyên do của nó. Vì văn chương là ngôn, Tân Ước có một câu: "Thái sơ hữu ngôn, ngôn dữ Thượng đế đồng tại" (Lúc ban đầu có Ngôi Lời, Ngôi Lời ở cùng Thiên Chúa). Tổng đế và biến tại của văn minh nhân thế là lễ nhạc, mà văn chương là ngôn của nó, nên gọi là lễ nhạc văn chương. Văn chương không chỉ là một nhà chi ngôn, mà là chúng gia chi ngôn, nó thay âm nhạc, hội họa, điêu khắc, kiến trúc v.v. để lập ngôn. Văn chương là thay trời lập ngôn, thay một thế lập ngôn. Cho nên có ba thứ quý khí nhất: tự nhiên quý, lễ nhạc quý, văn chương quý. Văn chương là ngôn của giác ngộ.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

2 Trong Tổng Số 3 tác phẩm của Hồ Lan Thành

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.