Trung Quốc Văn Học Sử Thoại

Lượt đọc: 202 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Luận Trương Ái Linh - 2

❊ ❊ ❊

(Ba)

Có một lần, Trương Ái Linh nói với tôi: "Tôi là một người ích kỷ", trong lời nói vừa có vẻ hối lỗi, lại vừa có chút bướng bỉnh. Dừng lại một chút, cô ấy suy tư nói tiếp: "Trong những chuyện nhỏ nhặt tôi không ích kỷ, nhưng ở những chuyện lớn thì vô cùng ích kỷ."

Cô ấy thậm chí còn hoài nghi cả tình cảm của bản thân, cho rằng mình nghèo nàn đến mức không có cả tinh thần trách nhiệm. Nhưng cô ấy lại nói: "Ví dụ như trong việc viết lách, tôi lại cực kỳ có trách nhiệm." Rốt cuộc là chuyện gì? Lúc ấy cũng không nói rõ được. Nhưng ngay sau đó tôi đã được gợi mở. Vài ngày sau, tôi tán gẫu với một người từng từ chỗ là đảng viên nhỏ nhoi mà leo lên làm quan to, ông ta nghiêm chỉnh và có vẻ rất thiện chí khuyên răn tôi: Phải tích cực, phải yêu nước, phải cách mạng. Tôi mệt mỏi đáp lại: "Việc yêu nước đã để người khác yêu hết cả rồi, việc cách mạng cũng đã để người khác cách mạng hết cả rồi, nên tôi đành phải không yêu nước, không cách mạng nữa thôi."

Đúng như Lỗ Tấn đã nói: Chính nghĩa đều nằm trong tay bọn họ. Chính nghĩa của họ thì liên quan gì tới chúng ta? Mà nói như vậy, cũng có người sẽ trừng mắt nhìn mình, bởi vì quần chúng là của họ, đồng chí cũng là của họ, còn tôi thì có "của" nào? Được rồi, cứ cho là không liên quan gì đến tôi đi. Thế là tôi trở thành một người chủ nghĩa cá nhân.

Khi gặp lại Trương Ái Linh, tôi nói: "Cô cũng chẳng qua chỉ là một người chủ nghĩa cá nhân mà thôi." Danh xưng này không hay ho gì cho lắm, (chỗ này bị bỏ trống), nhưng cũng chẳng còn cách nào khác, đành cứ xuề xòa chấp nhận cái tên gọi này vậy. (Lời biên tập: Nguyên văn như vậy, có lẽ là do đã qua kiểm duyệt).

Nói đến "không còn cách nào" và "xuề xòa", lại nhớ có lần trò chuyện với hai vị là Shimizu và Ikeda, họ rất kinh ngạc về hai câu nói thông dụng đặc trưng của Trung Quốc này. Tôi nói hai câu này chỉ mới xuất hiện từ sau thời Dân Quốc mà thôi. Mấy chục năm nay, các anh hùng cứ đến rồi lại đi, từng người một hăng hái ra mặt, ở đó hô hào cứu quốc cứu dân. Còn nhân dân thì chỉ bận xem náo nhiệt, anh bảo họ đi diễu hành thì họ cũng đi, anh bảo họ hô khẩu hiệu thì họ cũng hô. Trở về hỏi họ thế nào? Họ bảo là "xuề xòa". Nhưng phàm là các anh hùng, dù là dân bản địa hay người ngoại quốc, đều luôn đồng thanh thở dài, đối với hạng người này thì "không còn cách nào". Cũng may nhờ cái "xuề xòa" này, nhân dân mới không đến nỗi bị lừa sạch, khiến các anh hùng làm chuyện ác cũng "không còn cách nào" mà làm cho triệt để được.

Thôi thì cứ để mỗi người tự quản lấy bản thân mình đi. Đồng thời cũng không ngại nghe xem lý lẽ của ông nói thế nào, lý lẽ của bà nói ra sao, coi như là chuyện vui bên lề. Trong "Rốt cuộc vẫn là người Thượng Hải" có tán dương loại thông minh này của người Thượng Hải, cùng với sự hài hước gần như có sức quyến rũ, nhưng không phải là kiểu giễu cợt.

Chủ nghĩa cá nhân như vậy là một kiểu đình công lạnh nhạt, nhưng cũng có những kiểu phản nghịch hơn. Nó có thể hướng tới cái mới, hoặc diệt vong, chứ tuyệt đối không hướng tới sự hủ bại. Ngày nay người ta luôn xem chủ nghĩa cá nhân là thứ độc quyền của thời kỳ Phục hưng châu Âu thế kỷ 15, nào đâu biết rằng trong lịch sử, bất cứ thời đại nào khi giao thời giữa cũ và mới đều như vậy cả. Xã hội nô lệ cũng vậy, xã hội phong kiến, xã hội tư bản chủ nghĩa cũng thế, khi nó suy tàn, đều là cá nhân bị tập thể nhấn chìm, còn loài người thì bị vật chất nhấn chìm. Giống như một đại gia đình sa sút, nô lệ chán ghét chủ nhân, chủ nhân cũng chán ghét nô lệ, một góc của cuộc sống thì chìm đắm trong xa hoa, mà toàn cảnh cuộc sống lại là sự nghèo nàn về vật chất, khiến lòng người co rúm lại vì keo kiệt. Mọi thứ trở nên không thể chịu đựng nổi, giống như trong "Luận về viết lách" có nói đến một loại "nỗi sầu tắc nghẽn", người cũng "u ám", vật cũng "u ám", không có lấy một thứ gì thuận mắt. Muốn sống tiếp, chỉ đành phải bỏ đi, như trong "Đi, đi lên lầu!" có nói "đi đến gần mặt trời, mặt trăng, núi sông", đồng thời lôi vật từ trong những góc tối tăm ra, tháo rời, rửa sạch từng món một, cũng được xem là mát lòng mát dạ. Socrates và Rousseau chính là muốn loại bỏ cái thần bí bao trùm lên những thứ "u ám" đó, mà viện đến lý tính. Họ đều là những người theo chủ nghĩa cá nhân. Rousseau còn thách thức mà nói: "Tôi dù không hơn người khác, ít nhất thì tôi cũng khác biệt với người khác."

Nói đến chuyện bỏ đi, tấm ảnh của cô ấy được đăng trên tạp chí "Tạp chí", là cảnh ngồi bên bờ ao, trong đôi mắt có một vẻ kinh hoàng, nhìn về phía trước, lại như sợ có thứ gì đuổi theo phía sau. Cô ấy cười nói: "Tôi nhìn vào mà cũng thấy đáng thương, cứ như là bị ăn một gậy vậy." Cô ấy có một người bạn nói: "Giống như một nô lệ, đời đời kiếp kiếp làm nô lệ." Tôi nói: "Đặt tên là Nữ nô bỏ trốn, thì thật là hay." Nghĩ lại thì quả đúng là một lời giải thích rất hay về cô ấy. Nữ nô bỏ trốn, là sự bắt đầu của sinh mệnh, thế giới đối với cô ấy là mới mẻ, bản thân cô ấy có một niềm vui phản nghịch.

Nhưng cô ấy và Socrates, Rousseau đều không giống nhau. Hy Lạp thế kỷ thứ tư trước Công nguyên chỉ đang trong quá trình tan rã, phía sau không có thời đại mới, lý tính của Socrates không có thứ gì hiện thực để nương tựa, về sau bị hấp thụ vào Cơ Đốc giáo. La Mã thời Nero cũng chỉ có suy tàn mà không có hồi sinh, như Sienkiewicz đã viết trong tác phẩm "Quo Vadis" (Người đi đâu), con người chán chường với cuộc sống, sự trào phúng trở nên thịnh hành, nhưng cuối cùng vì thời đại không có tương lai, nên sự trào phúng cũng dần thưa thớt, trở thành những câu châm ngôn vô hại, rồi sau đó biến mất không để lại kết quả gì. Sau sự suy tàn của một thời đại nếu đi kèm với sự hư không, thì sẽ chẳng thể nở ra hoa văn học được.

Thời đại của Rousseau lại có viễn cảnh của cuộc cách mạng tư bản chủ nghĩa, cho nên Rousseau đối với thời đại cũ là sự lên án, không còn dùng sự trào phúng nữa. Ông ấy có "Khế ước xã hội", có "Émile", kê đơn thuốc cho thời đại.

Tình hình ngày nay lại là một loại khác. Trong văn học, từ trào phúng phát triển đến lên án, rồi lại phát triển đến sự tìm kiếm những điều mới mẻ, thường là phải trải qua một quy trình dài, mà bây giờ lại bị nén chặt vào nhau. Ví dụ như Lỗ Tấn, trong những tác phẩm viết cùng thời kỳ của ông, có sự trào phúng, có sự lên án, có sự tìm kiếm, và còn có cả việc kê đơn. Điều này là do mấy chục năm nay Trung Quốc liên tục xảy ra cách mạng và phản động. Nhưng Lỗ Tấn đã sai lầm trong việc kê đơn, sự tham gia của ông vào văn học cánh tả là một tổn thất vô cùng lớn. Ông đã từ bỏ chủ nghĩa cá nhân của mình quá sớm. Chủ nghĩa cá nhân là kẻ kháng nghị của thời đại cũ, là người lập pháp của thời đại mới, nó có thể dung hòa trong sự hài hòa của thời đại mới, chứ không phải thứ kỷ luật hay sự kìm nén bản thân nào có thể tiêu diệt được.

Số phận của Lỗ Tấn còn tốt hơn Gogol, sự trào phúng của Gogol không có kết cục, ông gắng sức vùng vẫy với sự hư không, muốn quy kết về việc tìm kiếm được điều gì đó, nhưng cuối cùng chính mình lại thiêu rụi phần sau của "Những linh hồn chết". Những năm cuối đời của ông thật đáng buồn. Sự trào phúng của Lỗ Tấn lại có sự tìm kiếm, nên có thể không bị sự hư không tấn công, mà hướng tới sự hừng hực lửa cháy. Nhưng cái kết của Lỗ Tấn cũng chẳng khá hơn Tolstoy hay Gogol. Tolstoy là nhà tìm kiếm vĩ đại, nhưng vừa kê đơn thuốc, liền biến thành một tín đồ hành hương khô héo. Đơn thuốc mà Lỗ Tấn kê là vị thuốc Stalin, cũng tương đương với tôn giáo. Còn trong việc từ bỏ chủ nghĩa cá nhân quá sớm, thì Lỗ Tấn và Gogol trong những năm cuối đời đều bị cái gọi là kỷ luật hy sinh.

Sau Lỗ Tấn là cô ấy. Cô ấy là một nhà tìm kiếm vĩ đại. Điểm khác biệt với Lỗ Tấn là, Lỗ Tấn trải qua mấy chục năm với mấy lần cách mạng và phản động, sự tìm kiếm của ông là tiếng kêu thê lương của một chiến sĩ bị thương trên chiến trường, còn Trương Ái Linh thì như một mầm non mới nhú, tìm kiếm ánh nắng và không khí, nhìn có vẻ non nớt, nhưng vì chưa từng bị tàn phá, nên không có chút bệnh tật nào, sau một mùa đông dài đằng đẵng, tin tức của mùa xuân đang nhen nhóm, mầm non tươi mới này đã mang lại cho nhân gian sức sống khỏe khoắn, trong sáng và không thể bị hủy diệt.

Sự thất bại của cách mạng Trung Quốc năm 1925-1927 đã hủy hoại năng lực sáng tạo của nhiều nhà văn trẻ, những người ở tòa soạn tạp chí "Hiện đại", có người từ những quốc gia Nam Âu xinh đẹp du học trở về, mang theo chút không khí trong lành, như đóa hoa đẫm sương, vừa mới khiến người ta sáng mắt lên, thì rất nhanh đã héo úa. Sự tàn phá của sự u ám thời đại đối với văn học thật đáng kinh ngạc. Người không bị tàn phá là Lỗ Tấn, nhưng cũng là nhờ sự phẫn nộ của kiểu siêu nhân Nietzsche mới duy trì được chính mình.

Đến những năm gần đây, cảnh binh đao loạn lạc, ngày tháng càng khó khăn hơn, nhưng sự u ám của thời đại cũng đang dần bị xua tan. Binh đao loạn lạc, rồi cũng có ngày phải qua đi, mà lối sống đáng sợ truyền thống rốt cuộc cũng bị đập tan, không thể khôi phục lại được nữa. Trong thời gian này, con người có được sự bình yên vui vẻ như người bệnh sau khi qua giai đoạn nguy hiểm, dù vẫn mềm yếu không có sức lực, nhưng lại muốn nhìn lại bản thân, nhìn lại xung quanh. Và cô ấy chính là đại diện cho sự hồi sinh của thời đại này.

Lỗ Tấn đối diện một cách gay gắt với chính trị, nên mới có trào phúng, lên án. Trương Ái Linh không như vậy, đến tay cô ấy, văn học từ chính trị quay trở về với nhân gian, vì thế cũng trở nên gần gũi hơn. Thời đại đang tan rã, thứ cô ấy tìm kiếm là tự do, cuộc đời chân thực và an ổn.

Thống trị thế giới này là kiểu cuộc sống như thế nào? Thúy Viễn trong "Phong tỏa", giống như cô vợ trẻ của phái nhà thờ, cô biết cuộc sống của mình không sai, nhưng lại không hạnh phúc. Cô chưa kết hôn, trên xe điện đã rụt rè chấp nhận lời tán tỉnh của một người đàn ông, hóa ra trong linh hồn cô cũng có tình yêu, nhưng ngay lập tức đã trở thành sự dơ bẩn, cô kinh ngạc, và hỗn loạn. Người đàn ông đó, cuộc sống cũng không tốt đẹp, là một nhân viên ngân hàng, giống như con bọ cánh cứng cứ bò đi bò lại cả ngày, rất ít khi có thời gian suy nghĩ. Với người phụ nữ kia, chỉ là một màn kịch hóa rất ngẫu nhiên, nhưng anh ta lại nhớ ra vài điều từ cuộc đời mình, khiến anh ta phiền não, không hài lòng về bản thân.

Cấp độ cao hơn như cuộc tán tỉnh giữa Liễu Nguyên và Lưu Tô trong "Khuynh thành chi luyến", cuộc đời trở thành những câu châm ngôn, nhưng không phải là một tác phẩm. Liễu Nguyên nói không sai: "Sống chết có nhau - nắm tay người ấy, cùng người già đi" là một bài thơ bi ai, thế giới thật hoang vu, và quá nặng nề, sự thông minh hóm hỉnh của anh ta chỉ là ánh sáng xanh mờ nhạt của con đom đóm, soi sáng chính mình trong bóng đêm.

Còn có cấp độ thấp hơn như cuộc sống mà Nghê Hỷ đã trải qua trong "Liên hoàn bộ". Nghê Hỷ hết lần này đến lần khác sống thử với đàn ông, giống như kẻ đói khát tham lam nhai ngấu nghiến bánh đậu đã ép dầu, tuy cũng có chút dinh dưỡng, nhưng không tránh khỏi làm hại đường ruột, đồ tinh xảo không nhất định là vĩ đại, nhưng con người ăn thức ăn của súc vật thì rốt cuộc vẫn là bi thảm.

Ánh hào quang của Liễu Nguyên lâu dần rồi cũng sẽ mờ nhạt. Ánh hào quang này vừa biến mất, liền biến thành Lương thái thái trong "Trầm hương tiết - Lò hương thứ nhất". Lương thái thái luôn sống cuộc đời tán tỉnh cao cấp, ngày càng trở nên sự hưởng lạc nông cạn thực dụng, linh cảm phai màu, đành phải thêm vào sự béo ngậy và kích thích, dùng hương vị đậm đà khiến bản thân nghiện, và lừa dối chính mình, coi như trong đó có chứa dinh dưỡng.

Sự phai màu của linh cảm không đáng tin cậy này thật đáng buồn. Phòng khách của Khương công quán trong "Kim tỏa ký" thật âm u, nam nữ trong Khương công quán từng người một giống như những con chim thêu trên bình phong lâu năm, không có tiếng hót, thậm chí ngay cả ý định đập cánh cũng không bao giờ có nữa. Dù có thêm vào sự béo ngậy và kích thích cũng vô dụng, người sau đó trở nên tê liệt, giống như người cha ăn lạc rang uống rượu trong "Thời còn trẻ", người mẹ nghe hí kịch Thiệu Hưng, người chị dung tục, cuộc sống trải qua cũng như lối hát của hí kịch Thiệu Hưng, rộng phẳng vô biểu cảm, náo nhiệt, chóng mặt, không chân thực. Giống như nhà họ Trịnh trong "Hoa tàn", bên ngoài đẹp đẽ, bên trong chị em vì một chiếc áo một đôi tất mà phí hết tâm cơ, gần như quay lại với cuộc đấu tranh sinh tồn nguyên thủy, cũng chẳng văn minh hơn cuộc tranh cãi của những đứa trẻ nhặt rác là bao.

Cây roi nào đã đánh người thành bộ dạng đáng thương như thế này? Là lời cảnh báo chua xót của sách giáo khoa trong "Thời còn trẻ": "Bất kể việc gì, cũng không được bất cẩn. Bất kể việc gì, cũng không thể làm theo ý nguyện của mình." Ngay cả dấu chấm than cũng không có, chỉ là những dấu phẩy và dấu chấm lạnh lùng. Là cái gông vàng nặng nề trong "Kim tỏa ký". Tóm lại là trên thế giới này có những luân lý nhân sinh quấn quít khiến người ta không vui, không ra thể thống gì. Cô ấy lên án những điều đó, mà an ủi những kẻ bị tổn thương, bị sỉ nhục. Cô ấy dùng nước mắt, không phải nước mắt bi thương mà là nước mắt dịu dàng để gột rửa nhân gian. Trong "Ký thú đời sống chung cư" và "Đường lộ dĩ mục", cô ấy nuôi sự vật sự việc trong bát nước, như những viên đá nhỏ ở Vũ Hoa Đài. Tinh tế, trong sáng và gần gũi. Cô ấy tháo dỡ những trang trí kịch hóa, lau sạch tình cảm loài người, nói với họ về vẻ đẹp của y phục, vẻ đẹp của ăn uống, nói với họ cách nghe đứa em trai ngây thơ kể chuyện: "Nó còn chưa nói xong, tôi đã cười phá lên, hôn vào má nó một cái, xem nó như một món đồ chơi nhỏ."

Nhưng những điều này đều là cá nhân. Nếu như tập thể ở cùng nhau thì sao? Trong "Rốt cuộc vẫn là người Thượng Hải" cô ấy tán dương sự thông minh của người Thượng Hải, cái phong thái xem việc lý lẽ của ông nói thế nào, lý lẽ của bà nói ra sao như một món đồ chơi nhỏ. Nhưng sự thật bản thân nó không tốt đẹp như lời giải thích này của cô ấy. Cô ấy có sự tìm kiếm khác của cô ấy. Trong "Luận về viết lách" cô ấy ngưỡng mộ Thân khúc: "Canh năm ba khắc ngắm sao mai, quan văn võ lên triều đình, quan văn đi cửa Đông Hoa Long Môn, tướng võ đi cửa Tây Hoa Long Môn, quan văn cầm bút an thiên hạ, tướng võ lên ngựa định càn khôn", thời đại đó, như trong tản văn của Nam Tinh có một câu: "Ánh nắng trong sân buổi chiều thật an ổn", thật sự nghĩ đến khiến người ta rơi lệ. Nhưng cô ấy không thể kê đơn, cô ấy dừng lại ở sự tìm kiếm vĩ đại.

Cô ấy là người chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa cá nhân của Socrates là không nơi nương tựa, chủ nghĩa cá nhân của Rousseau là ngang ngược, chủ nghĩa cá nhân của Lỗ Tấn là thê lương, mà chủ nghĩa cá nhân của cô ấy lại là dịu dàng, trong sáng. Đến đây bỗng nhớ tới "Bất Chu Sơn" trong Nữ thần của Quách Mạt Nhược, sau khi Hoàng Đế và Cộng Công đại chiến một trận, chiến trường trở nên tĩnh mịch, lúc này một nhóm nữ thần đến, bằng sự vuốt ve của họ khiến vũ trụ trở nên dịu dàng trở lại, cô ấy chính là như vậy, là người phát hiện ra con người và phát hiện ra vật chất.

(Bài viết này được đăng lần đầu trên tạp chí "Tạp chí" tập 13, số 2 và 3, xuất bản tháng 5, tháng 6 năm Dân Quốc thứ 33 [Thượng Hải]. Hiện được thu vào cuốn "Sử thoại văn học Trung Quốc" của Hồ).

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

2 Trong Tổng Số 3 tác phẩm của Hồ Lan Thành

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.