Bình thoại và thuyết thư chỉ bắt đầu xuất hiện từ sau đời Đường, trở thành một loại nghệ nhân riêng biệt; còn ca dao, đồng dao thì có lai lịch từ rất xa xưa, không hình thành nên nghệ nhân. Cả hai đều thuộc về "dân", có sự khác biệt so với "sĩ". Sĩ là một trong bốn hạng dân, vốn dĩ cũng là dân, nhưng sĩ và dân có sự khác biệt mà vẫn liên quan với nhau. Điểm này phải truy nguyên từ vương quan và vương dân trong chế độ Vương chế của Chu Lễ; sĩ là vương quan, dân là vương dân. Dù chế độ đời sau có thay đổi, sự tự giác về thân phận này vẫn luôn được kế thừa.
Tố chất của tác giả văn học Trung Quốc căn bản khác với tác giả văn học phương Tây. Phương Tây không có sĩ, dân của họ cũng không giống dân Trung Quốc. Vì thế, tố chất văn học Trung Quốc và văn học phương Tây cũng căn bản khác nhau.
Hôm nay tôi có thể đưa điểm này ra nói cho rõ ràng, quá trình này cũng chẳng dễ dàng gì. Về sĩ và văn học, tôi vốn biết sớm hơn, vì lý do này mà từng tranh luận với giới văn nhân Nhật Bản một thời gian. Nhưng lý do vì sao lại có văn học dân chúng Trung Quốc, thì phải đến lần này viết "Trung Quốc văn học sử thoại", trong quá trình đó tôi mới bỗng nhiên hiểu thấu suốt.
Trước hết hãy nói về chuyện sĩ và văn học. Ozaki Shirō, tôi từng nghe ông ấy nói hai lần "Tôi là tiểu thuyết gia", một lần tôi đã đối diện phê bình ông ấy: "Dương Hùng nói văn chương là đạo nhỏ, tráng phu không làm, sao ông lại an phận làm một tiểu thuyết gia? Thiên hoàng Minh Trị mới thực sự là đại thi nhân, mà không tự coi mình là thi nhân". Ozaki nghe xong cho là phải. Sau đó có lần ông ấy trước mặt tôi, đính chính với người khác rằng: "Thực ra tôi không phải là tiểu thuyết gia". Ozaki là một nhà văn thiên tài, tôi thích sự khoáng đạt, không vướng bận của ông ấy, thần thái làm bừng sáng cả căn phòng.
Sau đó là với Yasuda Yojūrō. Yasuda có chí làm một ẩn dật thi nhân, ngưỡng mộ văn học của Hậu Điểu Vũ Viện. Tôi nói: Hậu Điểu Vũ Đế bị tướng quân khống chế, thơ ca của ông tuy đẹp, nhưng cũng giống như việc Tống Huy Tông đắm chìm vào thư họa mà bị quân Kim bắt làm tù binh, đều là điều đáng răn. Về phần sĩ, là phải vì quốc gia mà dẹp loạn, mở ra thái bình, sao có thể chỉ muốn ôm giữ những điều cũ kỹ, làm một thi nhân ẩn dật. Người Trung Quốc cũng coi vẻ đẹp của văn chương là quý nhất, nhưng mọi việc đều có bản mạt (gốc ngọn). Nếu xét về lễ nhạc, thì lễ nhạc là gốc, văn chương là ngọn, cho nên Lý Bạch, Tô Thức đều không muốn chỉ làm một kẻ sĩ làm văn chương. Âu Dương Tu khi tiếp khách đa phần là đàm luận chính trị, rất ít khi đề cập đến văn chương. Huống hồ như Trang Tử đã nói, dù thiên tử cũng có thể nhìn bằng phẳng, dù là lễ nhạc cũng có thể thoát ly, khi đứng trước đại tự nhiên thì không còn quý tiện, cho nên người thực sự quý thường quên mình quý, người thực sự đẹp không tự biết mình đẹp, văn chương hay tuyệt thế đều xuất ra từ vô ý. Mà nghệ nhân Trung Quốc thì lại càng khiêm nhường hơn. Người Nhật Bản thì quá đắm chìm vào thơ ca và mỹ thuật, nhưng người tôi yêu vẫn là những anh hùng như Toyotomi Hideyoshi. Ông ấy thống nhất cục diện quần hùng cát cứ, mở ra thời kỳ mà sử Nhật gọi là thời Momoyama. Bản thân ông không viết văn chương, không làm một món mỹ thuật nào, ông chỉ mở ra phong khí, để thế nhân tha hồ trăm hoa đua nở. Thời đại ngày nay là thế nào, mà bạn lại chỉ muốn làm một thi nhân ẩn dật?
Tôi đã đàm luận những điều này tại nhà Yasuda, hôm sau ông ấy chỉ nói với tôi một câu: "Tôi đã suy nghĩ về lời anh nói suốt cả đêm". Sau đó tôi còn viết vài lá thư để biện luận cho ý này, nhưng Yasuda cuối cùng vẫn không chịu tiếp nhận. Điểm này thì vẫn là Ozaki Shirō, khi nói chuyện với ông ấy, tôi có thể thông suốt. Trong lần "Ghé thăm buổi sáng" đó, sau khi nghe tôi nói, ông ấy rất phản tỉnh, ông nói: "Trong văn học của chúng ta ngày nay chính là thiếu đi sự cách mạng". Thiếu cách mạng, tức là không có lễ nhạc, cũng không có văn chương. Thế nhưng một lần bàn về việc dịch "Kim sinh kim thế" sang tiếng Nhật, Ozaki bảo: "Thế này thì tốt, bây giờ đang thịnh hành tiểu thuyết chính trị". Ngay lúc đó tôi nghe xong liền nảy sinh phản cảm, vì điều này khác với thân phận và chí khí của những nhà văn viết tiểu thuyết chính trị.
Mặc dù vậy, trong giới văn nhân thời Chiêu Hòa chỉ có hai người này là sĩ, Ozaki và Yasuda, còn thêm một người nữa là Yukio Mishima, đều là những người có tài hoa và khí phách khiến người ta ngưỡng mộ. Hai người đã mất, nay chỉ còn Yasuda. Ngoài ra, các tiểu thuyết gia Nhật Bản hiện nay đều giống với thân phận của các nhà văn phương Tây, không còn sự tự giác của sĩ nữa. Họ rất ngạc nhiên tại sao văn nhân Trung Quốc đều mang tính chính trị như vậy, trong lời nói có một sự khinh miệt.
Trung Quốc là vào thời vận động Ngũ Tứ đã hô hào hủy bỏ quan niệm thân phận sĩ, muốn học theo trí thức phương Tây. Thế nhưng chí khí của sĩ và quan niệm trách nhiệm đối với thiên hạ vẫn vô thức tồn tại, hơn nữa còn dâng cao, dùng điều này tham gia Bắc phạt, có người thì đi tham gia Đảng Cộng sản Trung Quốc, diễn vai trò truyền thống, lãnh đạo dân gian khởi binh, vai trò của sĩ. Và vì trong văn học đã cố ý đè nén quan niệm thân phận sĩ, nên mới trở thành không có văn học của chính Trung Quốc.
Sự tự giác của sĩ hầu như bị tiêu diệt hoàn toàn là sau khi chính phủ Quốc dân Đảng dời sang Đài Loan. Điều này có hai nguyên nhân: Một là văn hóa nhân tham gia cách mạng, mắc mưu của Đảng Cộng sản Trung Quốc, chịu thất bại chính trị nghiêm trọng, từ đó hoàn toàn mất đi sự tự tin và dũng khí về kiến thức đối với việc lớn của thiên hạ quốc gia. Hai là sự Mỹ hóa đã đè bẹp tất cả, xã hội vật lượng chủ nghĩa đã hủy hoại hoàn toàn tình cảm, đạo đức và trí tuệ, làm sao còn có tinh thần của sĩ. Họ liền trở thành hoàn toàn giống với văn hóa nhân phương Tây. Chưa bao giờ nhân cách của giáo sư đại học và nhà văn trong văn đàn lại nhỏ nhen, hèn hạ như ngày nay, cũng chưa bao giờ có việc triệt để văn học lý luận phương Tây hóa như ngày nay, như hạng người như Yan Yuanshu.
Nhưng, nhà văn của văn học phương Tây lại là những người như thế nào? Họ có thể chia làm hai loại, một loại tố chất tốt là kiểu triết gia của Hy Lạp cổ đại, một loại tố chất tầm thường xấu xa là kiểu nghệ sĩ sau thời Phục hưng Trung cổ.
Văn học phương Tây hay nhất là "Plato tập", văn học vốn không nằm ở các hình thức như thơ văn, tiểu thuyết, kịch nghệ, giống như "Sử ký" chính là văn học hay nhất. Văn chương của Plato có ánh sáng của trí tuệ. Hy Lạp, toán học và khoa học của họ đều là thơ, triết gia của họ là thi nhân. Nguyên lai toán học và khoa học của Hy Lạp là học được từ các tăng lữ trong tự viện của Babylon và Ai Cập, cho nên triết gia Hy Lạp vẫn chưa rời xa tế tư (thầy tế), họ đều tin vào thần. Nhưng đã rời xa tế tư mà độc lập, trở thành một thân phận mới của học vấn gia. Tuy họ không thể giống như sĩ của Trung Quốc là độc lập khỏi tế tư, không có quan niệm trách nhiệm đối với thiên hạ và học vấn lễ nhạc như sĩ của Trung Quốc, nhưng cũng có một luồng sinh khí tươi mới sạch sẽ.
Văn học tốt của phương Tây đời sau cũng nghiêng về những người làm toán học và khoa học, như Descartes, Einstein. Văn học gia thì giống như George Bernard Shaw. Nhật Bản thì như tùy bút của Terada Torahiko, "Xuân thảo" của Oka Kiyoshi, "Lữ nhân" của Yukawa Hideki, đều là văn chương hay, không phải văn học gia thời đó có thể sánh kịp. Văn học gia thì Nhật Bản như Nagai Kafū và Hasegawa Nyozekan, Trung Quốc như Chu Tác Nhân và Trương Ái Linh, có ánh sáng tri thức từ thời Plato của phương Tây. Nhưng triết gia Hy Lạp vì chưa trở thành sĩ, không có học vấn lễ nhạc, ánh sáng tri thức trong học vấn của họ không đặt vào trong nhân sự được, tuy hành vi của họ rời xa tục thế là tốt, nhưng sẽ dễ chảy vào chỗ quái gở. Như việc Plato trong một ngày làm tân lang của hai cô dâu, chính là sự quái gở. Nagai Kafū những năm cuối đời lại càng lạnh lùng, không gần nhân tình. Hasegawa Nyozekan không màng đời sống hôn nhân gia đình. Chu Tác Nhân cũng có một sự lạnh lẽo. Lạnh lẽo là vì họ là người vô thần, điểm này kém xa Plato. Họ học tri thức của triết gia Hy Lạp, mà không học được sự tự giác về thân phận của triết gia Hy Lạp. Trương Ái Linh giỏi hơn họ, nhưng cô ấy cũng không phù hợp với gia đình người Trung Quốc. Descartes, Einstein, Terada Torahiko, Oka Kiyoshi, Yukawa Hideki họ lại nhiệt tình bình thường, không có quái gở, cũng không có tật xấu.
Văn học thời kỳ đầu vận động Ngũ Tứ, chịu ảnh hưởng của tri thức phái Plato Hy Lạp, cho nên tuy ấu trĩ, nhưng lại có thể khiến người ta hưng khởi. Thanh niên Ngũ Tứ có một sự tự hỉ về thân phận mới, đó cũng gần với thân phận của triết gia Hy Lạp. Còn sau này trở nên không tốt, là vì một bước chuyển sang bắt chước phái nghệ thuật và triết học xấu xa sau thời Phục hưng Trung cổ của phương Tây. Phục hưng châu Âu làm sống dậy tri thức của Hy Lạp, nhưng sự tự giác về thân phận của triết gia Hy Lạp thì không còn tồn tại trong những nghệ sĩ và triết gia sau này nữa. Leonardo da Vinci thì giỏi, nhưng ông thiên về khoa học gia hơn. Nghệ thuật thì tượng điêu khắc David và tượng Ngày mới của Michelangelo là tốt, còn Raphael thì là đồ tầm thường.
Văn học là theo sự trỗi dậy của thế lực chư hầu quý tộc sau cải cách tôn giáo, tiểu thuyết về tình yêu nam nữ cũng mang theo một chút cao quý lãng mạn, nhưng cao quý có một sự thanh tân, khác với văn học lãng mạn chủ nghĩa sau này. Sau này cách mạng công nghiệp và việc Anh thành lập Đại hiến chương cùng cách mạng Pháp gây ra chủ nghĩa lãng mạn thì là dục tình, cường lực, không còn sự cao quý đó nữa. Sau cách mạng Pháp, thân phận tác giả văn học liền bị định rõ là tiểu thị dân. Nhân cách của tiểu thị dân là giữ trật tự và dũng cảm, sự chứng minh cho sự tồn tại của bản thân tôi là nghĩa vụ nộp thuế và đi lính cho quốc gia, thông qua chế độ đại nghị, có quyền can thiệp vào tài chính quốc gia, biểu quyết chiến tranh hòa đàm. Anh có quyền biểu quyết của anh, nhưng anh dựa vào tiêu chuẩn nào để biểu quyết thị phi? Thì cho rằng nghĩa vụ và quyền lợi chính là đạo đức, cộng thêm khoa học thường thức và lệ thường của sự vụ, là có thể làm tiêu chuẩn biểu quyết. Quyền lợi còn có sự an toàn của sinh mạng tài sản và quyền tự do cư trú, cùng quyền tự do ngôn luận kết xã, nhưng đều là xã hội, không chút nào nói đến thiên đạo tự nhiên. Tuy có quyền ngôn luận, anh lại có thể ngôn luận được những gì? Tác giả văn học phương Tây cận thế chính là tố chất tiểu thị dân loại này, đối với tự nhiên và thiên hạ quốc gia không có trí tuệ và tình cảm lớn lao, họ có thể có được những gì? Những gì họ tìm kiếm lại là những gì? Họ tạo tác ra văn học lãng mạn, văn học tự nhiên chủ nghĩa, v.v., lật qua lật lại, không chứng minh được một thứ gì chân thực. Bởi vì anh muốn chứng minh một đối tượng, bắt buộc trước tiên phải có một tọa độ, tuy nhiên thân phận tác giả là anh với tư cách chủ thể lại nhỏ bé không thực như thế, làm sao có thể có kết quả gì chứ?
Cho nên ngoại trừ phái Plato, văn học tiểu thị dân phương Tây cận đại được cấu thành bởi ba thứ: một, điều lý chương pháp của vật lý học, bao gồm phương pháp miêu tả lập thể, chiếu xạ và thống kê học; hai, cảm xúc nhục thể động vật, bao gồm phân tích tâm lý về sinh mệnh lực và dục tình cùng tọa độ miêu tả ảnh tượng trong hành vi; ba, cảm xúc vu yểm (ma quái), bao gồm sự triển khai miêu tả về giai điệu và sự rách nát của quái lực loạn thần. Những thứ này hoàn toàn là vô minh. Mà văn đàn Trung Quốc hiện nay đang bắt chước chính là loại văn học phương Tây này.
Nhưng ngay cả cái này nay cũng đã trở thành cổ điển rồi.
Hơn ba mươi năm nay kể từ sau Thế chiến thứ hai, vật lượng khổng lồ của xã hội chủ nghĩa công nghiệp mang tính thế giới, cuối cùng đã đè bẹp cả trí tuệ và tình cảm của con người, trong gia đình thì đứt đoạn, người với người đứt đoạn, tình cảm đối với vật đứt đoạn, thậm chí năng lực ngôn ngữ cũng thoái hóa cấp tốc. Trong văn học đã mất đi tài năng cấu thành câu chuyện về mặt tình cảm, chỉ có thể dùng giai điệu vật lý của tiểu thuyết trinh thám tội phạm để thu hút độc giả. Ngay cả cái này cũng sợ phiền, kế tiếp là tiểu thuyết nhục dục nam nữ, nhưng cái này cũng sẽ lỗi thời, vì nhục dục tuy không dùng tình, nhưng cũng phải dùng cảm, người hiện đại đến cả cảm quan cũng mệt mỏi rồi. Thế là thay thế vào đó là văn học báo cáo không cần suy nghĩ, cũng không cần cảm quan, nhưng báo cáo thì còn có sự kiện, mà con người nay đối với sự kiện cũng lạnh nhạt, lạnh nhạt đến mức như mèo xem tivi. Người hiện đại là đã đến mức sinh mệnh con người cũng bị hủy hoại rồi. Thế là tiểu thuyết nhường chỗ cho manga, hiện nay ở Nhật Bản là sinh viên đại học trên tàu điện xem manga. Tiểu thuyết nhục dục cũng nhường chỗ cho manga nhục dục. Nhục dục cũng đã cùn mất tính kích thích, con người vẫn cứ xem nó, chỉ coi như đánh vỗ nhịp, để lấp đầy sự hư không của thời gian và không gian. Ở đây nếu văn học còn một chút ký ức về nhân tính, đó chính là sự không tin của hippie. Không tin, không tin, người hiện đại đối với cái gì cũng không tin, mà có thể có sự tự giác của sự không tin, dù là vô cùng nhỏ bé, phù du, cũng đã là đáng quý rồi. Tuy nhiên chỉ dựa vào cái này, cuối cùng không đủ để thiết lập văn học, văn học tiểu thị dân phương Tây được coi là dòng chính từ thế kỷ 18, 19 ngoài phái Plato ra, đến đây cũng cáo chung rồi.
Tuy cũng có người được giải Nobel, như tác phẩm của Yasunari Kawabata và Aleksandr Solzhenitsyn, cũng không bù đắp được đại thế. Giải Nobel có ý đồ của nó, chọn Kawabata là vì cái đẹp đã bị hoang phế hiện nay. "Tuyết quốc" của Kawabata có loại tư tưởng cao xa thâm trầm. Chọn Solzhenitsyn là vì cảm giác chính nghĩa đã bị tê liệt hiện nay. Nhưng "Tuyết quốc" của Kawabata thiếu tự nhiên, cũng không thú vị, tác phẩm của Kawabata sau "Tuyết quốc" đều đọa vào thung lũng u ám của nghệ thuật. Điều này còn là vì tố chất của ông là tác giả phương Tây, nếu ông là sĩ, thì hiểu lễ nhạc văn chương, cũng sẽ không tự tìm đến thung lũng u ám của nghệ thuật.
Solzhenitsyn viết về sự ngược đãi tù nhân trong trại tập trung Liên Xô, đưa ra sự phản kháng mãnh liệt, nhưng văn chương không bằng "Xích địa chi luyến" của Trương Ái Linh. Trong Xích địa chi luyến viết về việc địch và ta cùng đối diện với sự kiện nghiêm trọng làm nhục nhân loại, muốn là kẻ bị nhục và kẻ làm nhục cùng lật mình, sâu rộng hơn sự phản kháng của Solzhenitsyn. Trong tác phẩm của Solzhenitsyn không có phong thái mới mở mang thời đại. Trong cuộc đối thoại với phóng viên Mỹ, ông nói ông vẫn đồng ý nước Nga thực hiện chính trị độc tài, nhưng phản đối sự tàn ngược phi nhân đạo của trại tập trung. Nếu ông là sĩ của Trung Quốc, biết được trị đạo của lễ nhạc, sẽ không đến mức tệ như vậy, kể cả khí phách và cách viết văn chương cũng sẽ có thể khác đi.
Cùng là tác phẩm phản kháng bất chính, "Du ký thuộc địa Pháp ở châu Phi" của André Gide còn có một sự thanh tân hơn Solzhenitsyn. Sự thanh tân này có lẽ chỉ là của nước Pháp trước chiến tranh, còn của Solzhenitsyn là Thiên Chúa giáo của Nga. Bây giờ nếu văn học lại có phong thái mới của Hy Lạp thì tốt hơn nhiều, nhưng đây đã là điều tất yếu không thể xảy ra. Người cuối cùng có tinh thần Hy Lạp trong vật lý học là Yukawa Hideki, ông rất không đồng tình với giới vật lý học trẻ tuổi hiện nay, nói rằng: "Sự đáng quý của khoa học là có năng lực tiên tri, thế kỷ này sau những năm 40 lại chỉ dựa vào thực nghiệm". Trong cuộc trò chuyện với người hậu bối đạt giải Nobel vật lý là Leo Esaki, ông đã bày tỏ điểm này.
Hiện nay chỉ có đến khôi phục văn chương lễ nhạc Trung Quốc tốt hơn văn học phái Plato. Thiết lập văn học hiện đại Trung Quốc ở đây trước hết phải có sự tự giác rằng tác giả phải là sĩ. Ví dụ như xem Bình kịch "Phàn Giang Quan", trước hết phải xem tướng mạo của Phàn Lê Hoa và Tiết Kim Liên, văn chương cũng vậy, trước hết phải xem tướng mạo của tác giả.
Tác giả văn học phương Tây ví như làm luật sư, là sự phân công nghề nghiệp của tiểu thị dân. Văn học và các học vấn khác phân công, ví dụ viết ghi chép lịch sử và luận văn triết học thì không phải là văn học. Văn học lại tiểu thuyết, kịch gia, thi nhân, mỗi người phân công. Như vậy, phạm vi văn học trở nên rất hẹp, chủ đề văn học phương Tây là luyến ái.
Văn học Trung Quốc là ngôn linh của vạn vật, viết ghi chép lịch sử và luận văn triết học đều có thể là văn chương, như trong Sử ký viết về thiên văn hà cừ cũng đều là văn chương. Phương Tây là sớm hơn trong Plato tập bàn về triết học, toán học, vật lý học, chính trị cũng là văn chương hay thanh tân. Người nay coi văn học độc lập là đương nhiên, không biết đây là quan niệm phân công chế của tiểu thị dân phương Tây. Nếu là sĩ của thiên hạ, đương nhiên lễ nhạc văn chương phổ biến ở khắp mọi nơi.
Sự phá hoại của văn học Trung Quốc, bắt đầu từ Nho gia thời Tống.
Nho gia thời Tống sùng đạo học mà khinh thị văn chương, điều này lại khác với việc Dương Hùng nói văn chương là đạo nhỏ. Dương Hùng nói câu này, là ông đối với văn chương còn dư thừa. Nho gia thời Tống nói câu này, lại là đối với văn chương vô tri. Nho gia thời Tống là đã mất đi một nửa thân phận của sĩ, cho nên ngay cả đối với câu nói lễ nhạc văn chương này cũng vô tri. Lời của Trình Di, Chu Hy không hay, như thơ văn của Vương Dương Minh và Hoàng Lê Châu sau đó cao nhất cũng chỉ có thể tính là hạng hai. Cái nhìn của họ chỉ là đạo học, không thể vạn sự tương vong ở văn chương. Mà văn đàn Trung Quốc ngày nay thì lại học theo chế độ phân công của phương Tây.
Sản phẩm nghệ thuật và sản phẩm phi nghệ thuật của phương Tây tách rời, sản phẩm nghệ thuật chuyên cung cấp trong nhà thờ và bảo tàng mỹ thuật. Tác phẩm văn học và văn kiện phi văn học tách rời cũng là như vậy. Trung Quốc là đồ dùng hàng ngày đều tốt, văn chương và thư pháp đều không phải là nghệ thuật, mà là ở trên nghệ thuật. Văn chương nếu không thể vượt qua nghệ thuật, tức là không tự nhiên. Văn học Trung Quốc là thông suốt ở chỗ phi văn học, từ đây càng hiểu rõ ý nghĩa của câu lễ nhạc văn chương hơn. "Kích nhưỡng ca" của Chu Thiên Tâm chính là thoát ly khỏi cái "nghệ" mà người nay gọi là "văn nghệ".
Kích nhưỡng ca tất cả có bốn phần, viết về chơi với các cô gái, cũng chơi với các chàng trai, lại không dính dáng đến luyến ái, đây chính là sự mở rộng cảnh giới của văn chương một cách lớn lao. Như vậy, mới là viết luyến ái thì mới có thể viết rất hay. Cảnh giới này rộng rãi, chính là cái nền của lễ nhạc văn chương. Trong các tác giả thanh niên hiện nay, văn bút tinh xảo cao hoa có mấy vị, ở đây phải xem chí khí của mỗi người để là phẩm cấp và tiền đồ của văn chương họ. Chí khí chỉ sĩ mới có, của tiểu thị dân là dục vọng và tính toán.
Thơ văn của Chu Hy, Vương Dương Minh, người nếu không vì đạo học, sẽ không đi đọc nó. Nhưng chúng ta hoàn toàn không vì cái gì mà đọc thơ văn Tô Thức, không vì triết học mà đọc Trang Tử, không vì học lịch sử mà đọc Sử ký, không vì văn học mà xem Hồng Lâu Mộng, có thể mời một lần xem một lần, vô số lần, cũng vẫn là thích, nghĩ mãi không hết. Đây chính là lễ nhạc văn chương. Văn chương phải quên đi lễ nhạc, bởi vì văn chương chính là lễ nhạc. Văn chương càng phải quên đi văn học. Văn chương phải tùy tiện lật ra đoạn nào cũng có thể xem.
Văn chương hay từ đoạn nào xem cũng được, bởi vì nó thoát ly giai điệu, lại dường như ngay cả không có một sự kiện trung tâm làm chủ đề, tuy nhiên nơi nơi đều tương kiến.
Tụng, Đại Nhã, Tiểu Nhã của Kinh Thi, là do sĩ tác, Quốc Phong là do dân tác. Thể chế văn chương của sĩ, liệt vào "Văn tâm điêu long", không nói nội dung, chỉ riêng quy mô hoàn bị đó đã là điều phương Tây không có. Văn học của dân là ca dao, đồng dao, bình thoại và chương hồi tiểu thuyết, hí khúc, cũng là phương Tây không có cái để sánh bằng. Văn học của dân đều mang một chữ Phong của Quốc Phong, văn học phương Tây trước hết không có chữ Phong này.
Trung Quốc hơn nữa là văn học sĩ giáo hóa dân. Chu Lễ Vương Chế, Thái Sử thu thập phong dao của dân gian địa phương, ngâm cho thiên tử nghe, lấy đó xem được mất của chính trị. Giáo hóa cũng không phải là sĩ chỉ đạo văn học của dân, mà là như Văn Vương hóa hành ở nước Nam, mà sông Hán có thơ Du Nữ. Mối quan hệ giữa văn học sĩ và văn học dân này, lại là điều phương Tây không có.
Mối quan hệ giữa sĩ và dân này, nguyên lai là mối quan hệ giữa vương quan và vương dân.
Chế độ vương chế thời nhà Chu xây dựng trên chế độ Tỉnh Điền, sĩ đều là vương quan, dân đều là vương dân. Sĩ có hạ sĩ, trung sĩ, thượng sĩ, trên thượng sĩ là đại phu, chia hạ đại phu, trung đại phu, thượng đại phu, đều có lộc để thay cày cấy. Đại phu làm quan ở triều đình, cũng như làm trưởng của hương toại. Mà sĩ thì ở trong dân gian, dựa vào các đơn vị của chế độ Tỉnh Điền, dẫn dắt dân tế tự, phát động cày cấy và thu hoạch, quản trường học giáo hóa, dẫn dắt dân đắp đê trị thủy, dẫn dắt dân quân huấn và xuất chinh, dẫn dắt dân chế tác đồ vật xe cộ thông vãng lai, dẫn dắt dân cảnh hộ quan phòng.
Phát kiến của Lenin, Công Nông Binh Xô Viết, là lấy khu công nghiệp và nông thôn làm đơn vị, kết hợp tổ chức công nông binh, sản xuất và chính trị làm một thể, lập pháp tư pháp hành chính làm một thể, mà lấy Đảng viên cộng sản làm lãnh đạo. Điều này có sự tương tự với vương quan vương dân của chế độ Tỉnh Điền, nhưng hai bên về tính chất và hiệu năng hoàn toàn khác nhau.
Chế độ Tỉnh Điền của Trung Quốc dừng lại ở thời nhà Chu, thực hiện ba ngàn năm, là tự nhiên sinh ra, làm cơ sở của chính trị lễ nhạc. Mà cơ sở của Xô Viết, chế độ chính trị công nghiệp của đất đai quốc hữu và nhà máy quốc hữu được biên chế chế (biên chế) là tạo tác, chưa thành tình thao, mà chỉ lệnh bằng ý thức đấu tranh giai cấp, vị trí lãnh đạo của đảng viên của họ dường như tương tự vương quan, nhưng sao bằng trí tuệ và có tình cảm của sĩ. Lực hành động hòa hợp vương quan vương dân của Tỉnh Điền, xa xa mạnh mẽ thiết thực sâu xa hơn Xô Viết, lực hành động của Xô Viết lại là khoa trương, lãng phí, lâu ngày dễ trần hủ, gặp kẻ địch ngoại bang sẽ giải thể. Vương chế của Tỉnh Điền có nhiều sáng tạo văn vật, nước Nga Xô Viết lại là đến văn học cũng không còn. Như vậy lấy Xô Viết ra so sánh, càng biết Chu Lễ Vương Chế tuy nhìn ngày nay cũng vẫn là kiểu mới nhất.
Chính trị của văn minh Trung Quốc không phải là thống trị của quyền lực, mà là chính trị giáo dục, cái người xưa gọi là vương hóa, hôm nay đọc vương quan và vương dân của Chu Lễ, mới thật sự hiểu rõ. Hơn nữa từ câu Vương Phong, một lần nữa hiểu rõ văn học Trung Quốc từ mối quan hệ vương quan và vương dân, một lần nữa hiểu rõ văn học sĩ và văn học dân.
Có người từng nói, ước gì Trung Quốc khắp nơi đều là giáo hội thì tốt. Nhưng giáo hội sao bằng chế độ Tỉnh Điền, mục sư cũng không bằng sĩ, mục sư chỉ quản tế, sĩ thì kiêm quản tế và chính trị. Chế độ Tỉnh Điền đến cuối thời Chu mà phế, nhưng tinh thần của nó không đổi, thực chất có nhiều lưu tồn. Thực chất như Quản Trọng lập chế độ châu lư lân ngũ, vẫn là vì có sĩ địa phương làm cán bộ. Tần phế phong kiến thành quận huyện, trị đạo của quận huyện cũng vẫn nhờ địa phương nơi nơi có sĩ làm cán bộ, đối với dân như vương quan đối với vương dân. Cho nên Trung Quốc có thể không giống sự thụ lĩnh thống trị của lãnh chúa phong kiến châu Âu, sớm hơn châu Âu 1800 năm đã thực hiện chế độ quận huyện. Thực ra chế độ quận huyện cũng chẳng qua là bên trên phế bỏ chư hầu, châu lư lân ngũ ở địa phương vẫn luôn có ở đó.
Vương quan và vương dân không phải là kẻ thống trị và bị thống trị, mà là vương quan và vương dân cùng trị, cho nên trên thế giới chỉ có dân Trung Quốc từ xưa đến nay luôn thân cận chính trị, dân gian khởi binh độc hữu trong lịch sử Trung Quốc chính là do điều này. Khi dân gian khởi binh cũng là sĩ và dân ở cùng một đạo.
Về tinh thần biểu hiện rõ rệt nhất ở văn học, Trung Quốc là văn học của sĩ cũng rất gần với văn học của dân, văn học của dân cũng rất gần với văn học của sĩ. Văn học của sĩ có thơ hái dâu, hái sen, hái ấu, đập áo, là viết phong cảnh cuộc sống của dân, văn học của dân như ca dao đồng dao bình thoại thì thường giảng về chính cục thời thế và chuyện anh hùng hào kiệt. Hơn nữa hai bên về tình điệu và kiến thức rất gần gũi, còn có là đối với tình điệu và kiến thức về đàn bà cũng hai bên gần như là nhất trí. Đây đều là những điều độc hữu của văn học Trung Quốc.
Dưới đây chuyên nói về văn học của dân.
Tôi từng đề cập đến việc sinh viên trẻ cũng xem "Chinh Đông Chinh Tây", "Dương gia tướng", v.v., trong những tiểu thuyết bị văn học giả ngày nay coi thường này, thực ra có sự hoạt bát đáng yêu của kiến thức nông dân Trung Quốc. Tôi lúc nhỏ từng xem, đến nay có cơ hội vẫn sẽ tìm về xem lại, với hứng thú lúc nhỏ không hề thay đổi. Ở hiệu sách nhỏ trên đường Hưng Long, Cảnh Mỹ nơi cư ngụ, thỉnh thoảng vẫn thấy có những cuốn sách này, đều là in ấn đóng bìa cực tệ, e rằng hiệu sách lớn không bày những sách này, không khỏi lo lắng nó sẽ bị mai một. Hôm nay viết "Trung Quốc văn học sử thoại", lại khảo sát một lượt, mới biết vấn đề này cực lớn, những tiểu thuyết này chính là văn học của dân, nó và văn học của sĩ đều là độc hữu của Trung Quốc, mà văn học nước nào trên thế giới cũng không thể sánh kịp. Sinh viên trẻ không phải là cũng xem, mà là sách bắt buộc phải đọc.
Các loại văn học của dân có ca dao, đồng dao, dân ca (dân ca chia thành Trúc Chi từ, Tử Dạ ca, Tương Dương nhạc, v.v.), trước thời Đường đa phần thu trong "Cổ Nhạc Phủ Tập". Đến bình thoại và thuyết thư, có Bạch Xà truyện, Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài, Tam Tiếu nhân duyên, và Tứ du ký (Đông du ký, Tây du ký, Nam du ký, Bắc du ký) và Bình Yêu truyện. Còn có Thuyết Đường, Tàn Đường Ngũ Đại bình thoại, Chinh Đông Chinh Tây, Ngũ Hổ Bình Tây, Dương gia tướng, Nhạc Truyện. Bình thoại và thuyết thư qua văn nhân biên tu có Tam Quốc diễn nghĩa, Thủy Hử, Tây Du Ký. Tuy qua văn nhân cải biên, vẫn là văn học của dân, không thuộc về văn học của sĩ. Văn học của dân còn có Nguyên khúc và hí khúc địa phương cùng Bình kịch từ đời Minh Thanh đến nay.
Trong văn học của dân, những lời về tình nhi nữ như Bạch Xà truyện, đại khái cực kỳ hình dung thế cảnh thời thái bình, những lời về chính trị quân sự như Tam Quốc diễn nghĩa, đại khái đều thích thiên hạ đại loạn. Những lời về thần quái như Tứ du ký, thì bảo tồn nhiều thần thoại truyền ký, mà đều minh lãng không vu yểm. Nguyên khúc là xuất hiện vào thời dị tộc nhập chủ Hoa Hạ, đặc biệt nhấn mạnh sự chân thực của nhân sự. Văn học của dân tuy thích phản loạn, mà đều chủ về trung hiếu tiết nghĩa, thiên hạ có một chính thống.
Phương Tây không có văn học của dân, chỉ có vài ba bài dân ca, nhưng không có một chữ Phong của phong dao. Phương Tây là trải qua xã hội nô lệ dài dằng dặc, cho nên dân gian của họ không có giai tiết như người Trung Quốc, vì thế, phương Tây không có văn học của dân. Tuy có ca kịch, nhưng đó là sự lưu truyền của rạp hát quý tộc đế quốc La Mã, vốn dĩ không phải là thứ của dân. Phương Tây rất ít dân thoại, trong cuộc sống thực tế của dân gian lại đã không còn sự tồn tại của thần thoại, vì đều bị Kitô giáo nhất thần cấm tuyệt diệt vong rồi, thì làm sao còn có thể có văn học của dân? Đương nhiên họ cũng không có văn học của sĩ. Văn học phương Tây là một thứ nghệ nhân gọi là văn học gia.
Sau Trung Quốc, chỉ có Nhật Bản có văn học của dân. Nhật Bản có Ca viên, có thần vũ và dân thoại, có lãng khúc, tịnh lưu ly, lạc ngữ, năng nhạc, ca vũ kỹ. Ca dao Nhật Bản hoa lệ nhất. Nhật Bản có ông Yanagita Kunio và ông Orikuchi Shinobu nghiên cứu dân tục học Nhật Bản và sự phát sinh của văn học quốc gia Nhật Bản, rất đáng kính phục, Nhật Bản có nhiều thần thoại ngoài Cổ Sự Ký, như Bỉ chi quốc và Đạo tổ thần (thần dẫn đường) hiện nay vẫn đang sinh tồn trong dân gian. Lại có nhiều dân thoại hương thổ các địa phương đều rất hay, có đặc điểm của Nhật Bản, không phải phương Tây có, cũng khác với Trung Quốc. Ca viên còn gọi là yến ca, vào đêm mùa thu dư nóng, các đôi nam nữ trẻ tuổi ở làng xóm thị trấn gần vùng núi Tsukuba kết đội đến núi Tsukuba tụ tập thành viên, giăng tay làm màn, hát tình ca để đáp lại trào phúng, người tâm đầu ý hợp liền dẫn đi dã đài. Lãng khúc dùng đàn Satsuma Biwa, hát cuộc chiến Genpei, có chút giống đàn từ của Trung Quốc, mà bi tráng thương lương. Tịnh lưu ly giống nhất mộc ngẫu hí diễn Quan Âm đắc đạo xướng từ của Trung Quốc, là loại thanh điệu đó. Năng nhạc đối với ca vũ kỹ, thì có thể so với Côn khúc đối với Bình kịch của Trung Quốc, năng nhạc cực kỳ viễn thâm, so với Côn khúc lại là một cảnh giới khác, ca vũ kỹ thì không bằng Bình kịch. Trong đó năng nhạc có lẽ phải trừ ra, liệt vào văn học của sĩ.
Văn học của sĩ Nhật Bản từ thần đạo của Cổ Sự Ký và thơ ca của hoàng thất và công khanh mà đến, thấy trong Vạn Diệp Tập. Vạn Diệp Tập giống Kinh Thi của Trung Quốc, mà thiếu Đại Nhã. Văn học sĩ Nhật Bản một mặt kết hợp với Hán thơ truyền từ Đường thổ, một mặt càng kết hợp với văn học của dân Nhật Bản, chủ về trung hiếu tiết nghĩa giống Trung Quốc, chỉ là không bằng sự tự nhiên của Trung Quốc. Người Nhật Bản là biết thần mà không biết thiên đạo. Chỉ có thơ ngự chế của Thiên hoàng Minh Trị thực sự đáng khâm phục, nó hoàn toàn là của Nhật Bản, mà vượt qua Nhật Bản.
Nhìn như vậy, phương Tây cái gì cũng không có, chỉ có văn học của nghệ nhân, thế thì thật là bần bạc.
Văn học Ấn Độ cũng không chấn hưng. Ấn Độ là từ xưa có tế tư mà chưa trở thành sĩ, cho nên không có văn học của sĩ. Đa thần của Ấn Độ giáo vốn có thể là sản sinh văn học của dân, nhưng không hề sản sinh được. Cận thế là phong trào độc lập của Ấn Độ sản sinh ra sĩ, thơ văn của Tagore, Gandhi, Nehru có thể gọi là văn học của sĩ, nhưng sau độc lập chỉ bắt chước nghị hội chính trị phương Tây, không có sự sáng tạo của chính mình, không có cơ sở của lễ nhạc, thân phận của sĩ là không vững chắc. Cho nên sau Tagore, Gandhi, Nehru không có người kế thừa, Ấn Độ ngay cả việc liệu có từng có một lần văn học sĩ của Tagore họ hay không cũng dường như khả nghi.
Văn học Nhật Bản nay vì phương Tây hóa mà đại hoại, nhưng văn hóa nhân của họ đối với lãng khúc, v.v., vẫn không dám khinh miệt, nhìn lại văn đàn nước ta hiện nay, đem Tam Quốc diễn nghĩa, Chinh Đông Chinh Tây, v.v., không thèm nhắc tới, đây chẳng phải là việc nực cười sao!
Người Trung Quốc là dân tộc Kinh Dịch, lại từng có sự bồi dưỡng của vương quan vương dân chế độ Tỉnh Điền trong khoảng ba ngàn năm, trong văn học, sĩ và dân đều nhạy cảm đối với chính trị và thiên số, hiểu rõ sự lý, nam nữ yêu duyệt có sự tân diễm ở ranh giới của không và sắc. Có lúc dân xa xa nhạy cảm hơn sĩ, vì sĩ hoặc bị học vấn và thân ở chính quyền che lấp trí tuệ.
Trong văn học của dân, nhạy cảm đối với chính cục trước hết biểu hiện ở ca dao. Như "Hồ cơ kì bả, kỷ vong Chu quốc", là đối với Chu U Vương sủng Bao Tự. "Nhất đấu túc, thượng khả thung, nhất xích bố, thượng khả phùng, huynh đệ nhị nhân bất tương dung", là đối với việc Hán Cảnh Đế giết Hoài Nam Vương, đều mang ý nghĩa khiển trách. Như ca dao như vậy, trong Cổ Nhạc Phủ thi chép rất nhiều. Khác với nước ngoài. Ca dao cái gọi là của Nhật Bản và phương Tây là tình ca tương đương, ca dao của Trung Quốc thì hầu như đều là đối với chính trị. Đối với đương triều không phải là oán hận hay phản kháng vì lợi hại thân mình, mà là sự thân cận của vương dân đối với vương quan.
Mà còn có đồng dao thì là sự dự cảm đối với thiên số.
Lúc nhỏ xem Tam Quốc diễn nghĩa nói đến đoạn Đổng Trác và đồng dao, thực sự kinh tâm. Truyền thuyết thiên hạ sắp đại loạn, Huỳnh Hoặc Tinh hóa thành đứa trẻ áo đỏ đến mặt đất, hát ra một bài ca như dao như sấm, đại khái là vào đêm mùa hè, lập tức truyền đi khắp nơi, nơi nơi trẻ nhỏ đều hưởng ứng hát theo, ý của dao từ không ai biết, sau đó mới tiên liệt ứng nghiệm. Ví dụ việc Đổng Trác, Đổng Trác bạo ngược còn khá, Đổng Trác chết rồi mới càng không thể tưởng tượng, bộ tướng của hắn Lý Thôi, Quách Dĩ dẫn quân Tây Lương đốt hủy Lạc Dương, cướp thiên tử trăm quan lưu ly xuất bôn, đây mới là một triều đại sắp mất. Tam Quốc diễn nghĩa viết Đổng Trác từ Mi Ổ bị lừa vào triều, trên đường đi túc doanh doanh (túc doanh), gió đồng thổi đến tiếng hát của trẻ nhỏ rất bi thương, nghe lời ca là:
Thiên lý thảo, hà thanh thanh, thập nhật thượng, bất đắc sinh.
Thiên lý thảo là chữ Đổng, thập nhật thượng là chữ Trác, bất đắc sinh là nói Đổng Trác sắp chết, mà Đổng Trác lúc đó còn không hiểu ý nghĩa. Trong Tam Quốc diễn nghĩa đoạn này nhất, và sau này Tôn Kiên công vào Lạc Dương, chỉ thấy một mảnh ngói vụn, ông ngồi đêm dưới tinh nguyệt xem thiên tượng, thiên hạ 400 năm nhà Hán số tận ở đây, không khỏi hạo thán đoạn này nhất làm tôi cảm động.
Đồng dao liên quan đến sấm vĩ từng thịnh hành thời nhà Hán. Sấm vĩ tiên đoán thiên số, anh nếu cố ý đi nghiên cứu, thì làm lỡ người lỡ mình, Vương Mãng, Lưu Tú đều mượn để thành sự, lại lấy việc đó làm mê loạn lòng người mà cấm tuyệt là tốt, nếu làm Phong, thì ký thác vào đồng dao là được.
Đồng dao trong Cổ Nhạc Phủ cũng chép rất nhiều bài, trong đó tôi thấy thê diễm cường đại nhất là một bài tiên đoán Ngũ Hồ loạn Hoa thời nhà Tấn:
Lạc Dương nữ nhi mạc thiên yêu, tiền chí tam nguyệt bão hồ yêu.
Năm sau quả nhiên Lưu Diệu hãm Lạc Dương, Tấn Hoài Mẫn hai đế bị bắt, cung khuyết đồn hồ kỵ, phụ nữ phố phường đều bị dâm lược, từ đó mở đầu Ngũ Hồ Thập Lục Quốc, loạn Hoa Hạ gần hai trăm năm, cuối cùng hạ mở ra thiên hạ Tùy Đường mới thôi.
Tôi từng giảng cho bà Ogura Yuki nghe đồng dao này, muốn bà ấy có thể sáng tác tranh. Cấu tưởng của tôi là bầu trời đêm mùa hè vẽ một ngôi sao Huỳnh Hoặc tỏa ra quang mang, chân trời một đạo sát khí, ẩn hiện thấy bóng dáng quân Hồ, một góc bức tranh là một người phụ nữ yêu khí mình trắng nằm ngửa dưới ánh sao, mi mắt bôi xanh khói, môi son đỏ, móng tay tô đỏ, sau lưng vai tóc xõa dài, dưới cùng ánh sao, bên giếng đất trống là mấy đứa trẻ vây quanh một đứa trẻ áo đỏ đang hát bài đồng dao đó, trên bức tranh là một phái binh khí yêu khí và sự chân thực trong mắt đứa trẻ đó.
Nhưng bà Ogura Yuki không vẽ. Sau đó nói với ông Tokiwa Ōzora, năm trước lại nói với ông Nakamura Masayoshi, đều là danh họa gia hiện nay của Nhật Bản, họ cũng không vẽ cái này. Sau đó tôi hiểu lý do đó, là người Nhật Bản không có quan niệm thiên địa kiếp số, cho nên đối với đồng dao này không có cảm giác thiết thân.
Nhưng hôm nay cũng là kiếp nạn sắp tới. Trọng điểm bức tranh đồng dao tiên đoán Ngũ Hồ loạn Hoa nói trên vẫn là ở người phụ nữ ủy thân cho kiếp nạn sắp tới đó. Cô ấy không kháng cự, cũng không trốn tránh, cũng không vì thế nhân chuộc tội. Cô ấy là cùng với kiếp nạn, cùng với quân Hồ xoắn xuýt vào nhau. Muốn chìm thì cùng chìm, muốn lật thì cùng lật. Cô ấy là yêu khí và binh khí đầy trời khắp đất kết vào nhau. Cô ấy cũng thích phản, thích thiên hạ đại loạn. Hỉ nộ ái lạc và ngôn ngữ lúc này, thành và bại, chết và sống, thực tế như vậy, mà đều khác với bình thường vẫn quen thuộc. Có lẽ giống nhau, tuy nhiên thực sự là khác rồi. Cô ấy hiểu rõ ràng mình là ủy thân cho kiếp nạn, mà có sự giác ngộ này, chính là lịch sử đã có một linh bảo hộ. Nhưng không biết họa gia có thể vẽ thế nào con mắt của người phụ nữ yêu khí này.
Đồng dao vẫn luôn lưu truyền xuống, đến ca dao lúc tôi nhỏ thời Thanh mạt dân sơ, như "Nguyệt lượng bà bà đích bái, bái đáo minh niên hữu thế giới...", như "Yến ngữ", như "Lạp bặc thái tử kết mẫu đơn", như "Thiết cước ban ban..." đều rất thanh tân, mà thực ra sau lưng có một sự kiện lớn trong lịch sử đang phát động. Khác với ca dao của phương Tây, cũng khác với của Nhật Bản, những ca dao đó lúc tôi nhỏ đều có cái Phong mà đồng dao cổ xưa có.
Phong của đồng dao cũng thổi trong tiểu thuyết như Tam Quốc diễn nghĩa. Tam Quốc diễn nghĩa mở đầu chính là "Thoại thuyết thiên hạ đại thế, hợp cửu tất phân, phân cửu tất hợp..." đem kiếp nạn trong lịch sử nói một cách bình minh như vậy, bớt đi khủng bố. Và đối với nhân quả tính của sự kiện cũng có thể sái thoát. Cũng sái thoát tình, cho nên có thể viết Tôn Kiên dưới tinh nguyệt hạo thán, viết anh hùng như vậy, lại như vì Lưu Huyền Đức cầu Gia Cát Khổng Minh xuất mao lư, nước mắt như mưa, đều rất chân thực.
Thuyết Đường, Nhạc Truyện, Thủy Hử, Tây Du Ký cũng đều có Phong như đồng dao, đều là thích phản, vui mừng thiên hạ đại loạn. Lúc tôi nhỏ xem Tinh Trung Nhạc Truyện, hoàn toàn cùng Nhạc Phi một lòng, muốn tận trung nhà Tống, nhưng lại không có một chút uất phẫn, âm ám, thảm đát khủng bố, nghiêng là vui mừng trận binh loạn này mới hiển hách giang sơn Đại Tống, nếu không còn không biết có giang sơn này. Người của tôi cũng theo đó mà hiển hách. Nhạc Phi và những người như Thang Hoài, Vương Quý, Ngưu Cao, Trương Hiến hay biết bao, hơn nữa ngay cả Kim Ngột Thuật cũng có thể đáng yêu, nếu không có ông ta, thì cũng không có Nhạc Phi, có thể cho độc giả khí phách như vậy, đây chính là thành công của tiểu thuyết, đây chính là có Phong rồi.
Thuyết Đường viết cuối thời Tùy Dạng Đế, chỉ riêng nhìn thấy câu "Thiên hạ thập bát xứ yên trần" này tôi đã yêu thích, tôi yêu thích hảo hán thứ nhất Lý Nguyên Bá và hảo hán thứ ba Bùi Nguyên Khánh, còn là La Thành giết bại Dương Lâm. Đối với Tần Quỳnh bán mã cảm thấy rất thân thiết. Cảm thấy Ngõa Cương Trại hơn Lương Sơn Bạc, mọi người đều đối với Trình Giảo Kim ôm thiện ý, ngay cả ba búa của ông ta. Thuyết Đường chưa qua sự tu sức của văn nhân, Tùy Đường diễn nghĩa thì chỉ có nửa đầu là thuyết thư cải biên, viết Đơn Hùng Tín đặc biệt hay, đến nay tôi trong sách kính trọng nhất là Đơn Hùng Tín, lại viết Tần Quỳnh bán mã rất tinh tế, đến nay Bình kịch vẫn chiếu theo đó mà diễn.
Mà bản sự là tiểu Tần Vương Lý Thế Dân. Tôi và mọi người giống nhau, nhưng khác nhau, người như vậy có thể làm vua. Tôi và các bạn đều thân, nhưng có vi địch, người như vậy có thể đánh được thiên hạ. Lưu Bang, Tào Tháo, Tôn Quyền, Lưu Bị, Lý Thế Dân, đều là như vậy, người gần đây là Tôn Tiên sinh cũng như vậy. Xem Lý Thế Dân đối với Ngõa Cương Trại, thậm chí đối với Vương Thế Sung, Đậu Kiến Đức, đều là cảm giác lịch sử là nhất thể. Ngư tiều nhàn thoại đối với thành bại thị phi đều có thiện ý, là lấy ý trời xem nhân sự. Vĩ nhân của Trung Quốc là thân là đương sự giả tức thời cũng có thể lấy lòng dạ ngư tiều nhàn thoại đối với thiên hạ, cho nên thành được việc lớn. Mà văn học giả của dân Trung Quốc, là lấy lòng dạ ngư tiều nhàn thoại để viết Tam Quốc diễn nghĩa, Tùy Đường diễn nghĩa, cho nên là văn chương hay.
Tây Du Ký viết Tôn Hành Giả nghe nói phía trước lại có ma đầu ngăn cản, ông ấy liền cao hứng, nguyên lai Tôn Hành Giả cũng là yêu quái, chỉ hơn yêu quái chuyện cầu kinh này, cho nên trên đường Tây Thiên ông ấy và nhiều yêu quái làm đối thủ, mà chỉ thấy là ông làm chủ. Trái ngược với điều này, Bạch Xà truyện vốn nên lấy pháp sư chính phái Pháp Hải làm chủ, lại vì Pháp Hải và yêu quái không có điểm chung, ngược lại Bạch Xà làm chủ. Cận sự của Dân quốc chẳng phải cũng là như vậy sao?
Tam Quốc diễn nghĩa tại trận Xích Bích thật viết ra những thiên cổ phong lưu nhân vật như Gia Cát Lượng, Chu Du, Tào Tháo, Phong này chính là Phong của đồng dao. Ngay cả trong tiểu thuyết như Chinh Đông Chinh Tây, Dương gia tướng, v.v., cũng có. Nhưng trong Phong Thần Bảng do văn nhân viết thì không có. Tiểu thuyết của văn nhân chỉ có một bộ Hồng Lâu Mộng viết được phong lưu nhân vật. Còn có Tây Du Bổ là viết được hay. Ngoài ra Kim Bình Mai thì ác liệt, vì không có Phong, không có hứng, xem xong khiến lòng người chìm xuống. Cuối thời Thanh còn nhiều tiểu thuyết văn nhân viết, không phải là văn học của dân, cũng không phải văn học của sĩ, tuy một mực không xem cũng không tổn thất. Thủy Hử là văn học của dân, qua văn nhân biên tu, nửa đầu cực kỳ hay, nửa sau thì lộ ra chỗ xấu của văn nhân, như Lư Tuấn Nghĩa là tượng tạo hình lý tưởng của văn nhân, tôi xem lại rất không thích. Thủy Hử là từ chỗ viết đến Dương Hùng, Thạch Tú và Phan Xảo Vân thì không còn Phong của Kinh Thi Quốc Phong nữa.
Văn học của dân tiếp cận với chính trị như vậy, điều này đã thuyết minh bối cảnh vương quan vương dân và sự khởi binh dân gian độc hữu của Trung Quốc. Phong của đồng dao cũng chính là Phong bốn phương khởi động cách mạng.
Ngoài ca dao, đồng dao là tình ca. Dân không làm thơ, làm là ca. Ở đây trước hết thuyết minh hình thức tình ca rồi bàn nội dung của nó.
Trung Quốc xưa nay thơ ca đều có hình thức quy định của nó. Như thơ có ngũ ngôn cổ thi, thất ngôn cổ thi, và ngũ ngôn tuyệt cú, thất ngôn tuyệt cú, và ngũ ngôn luật thi, thất ngôn luật thi, v.v. Tình ca như Tử Dạ ca, Trúc Chi từ, Tương Dương nhạc, v.v., cũng cú pháp đều có quy định. Tử Dạ ca thời Tấn thu trong Cổ Nhạc Phủ có mấy chục bài, đều là ngũ ngôn tứ cú một bài; Trúc Chi từ mấy chục bài, đều là thất ngôn tứ cú một bài; Tương Dương nhạc giống Tử Dạ ca, cũng là ngũ ngôn tứ cú một bài. Quy định loại này, tôi bây giờ mới biết cái hay của nó, là ví như quần áo và cư trạch, Trung Quốc xưa nay kiểu dáng quần áo có quy định, hình chế cư trạch cũng có nhất định. Quy định loại này là tự nhiên sinh ra, cho nên giữ được rất lâu. Hình thức cư trạch, đại khái trải qua ngàn năm mới hơi có cải đổi, kiểu dáng quần áo đại khái mỗi khoảng 300 năm đổi triều đại mới đổi. Ngoài ra là dụng cụ dùng hàng ngày như bàn ghế chậu thùng kiểu dáng cũng có thể trải qua thế lâu dài. Đây là tạo hình vật dụng của văn minh Trung Quốc, tuy là vật chất mà đạt đến cảnh giới của vô, hình thức này chính là chỉ ư chí thiện rồi. Đây cũng là thế cảnh an định chân chính. Vì là hình chế đạt đến cảnh giới của vô, tuy là quy định, cũng không ngại phương ngại anh khi sử dụng nó có thể có sáng tạo vô cùng. Hiện nay nữ trang thái dụng tây trang kiểu tây, kiểu dáng triều biến tịch cải, nói là có cá tính, thực ra là sự hẹp ải bất an của chủ nghĩa cá nhân, dẫu có nhỏ nhắn, cũng theo đó mà chán ghét. Tân thể thi người nay, mỗi người tạo tác cách luật mới, thực ra là tương đương với kiểu dáng nữ trang ngày ngày ở thiết kế mới. Lỗ Tấn và Chu Tác Nhân kết quả vẫn là làm cựu thể thi, ngay cả Mao Trạch Đông cũng vậy, tôi từng tư duy lý do, bây giờ tôi nghĩ đến ví dụ của nữ trang, mới bỗng nhiên hiểu rõ.
Từ hình thức cũng có thể biết nội dung của nó, ví như đồ gốm, ý nghĩa chính ở chỗ hình vuông tròn của nó và đường nét và màu sắc. Lại ví như viết chữ, là bút tư thế nào, tự nhiên sinh ra kết cấu thế nào, mà ý nghĩa thì đều ở đây rồi.
Chỉ là thơ và đồ gốm có chút không giống, thơ còn có ngôn. Nhưng ngôn của thơ bắt tất phải sinh ra cùng với thức hình của thơ. Hình thức của tân thể thi hẹp hòi như vậy, nội dung cũng là hẹp ải bất an. Dẫu có cảm giác mới và ý nghĩa mới, cái đó cũng không thể tính số. Nữ trang kiểu tây thiết kế mới, cũng một chiếu mắt có cảm giác mới, mặc trên người xoay nhìn nhìn, cũng thấy có nhân ý mới, tuy nhiên đều không lâu dài. Nữ trang kiểu tây cũng vậy, tân thể thi cũng vậy, không từ bùn đất rộng lớn sâu dày của dân tộc Trung Hoa mà nảy mầm thư điều, không ở sơn hà tuế nguyệt của Hán văn minh màtriển khai (triển khai) phong cảnh làm ý nghĩa, không biết sự tươi mới của tình cảm và trí tuệ có thể là vĩnh sinh, mà lấy tạo tác của cá nhân, hướng phương Tây mượn chút hiện tồn chủ nghĩa gì đó để làm ý cảnh, rời xa đại tự nhiên quá xa.
Bản thân tôi là làm cựu thể thi, tuy Tô Đông Pha đã viết những bài thơ đó, cũng không cảm thấy có can hệ gì. Nhưng xem một câu cựu thể thi "Đái vũ liên khai đệ nhất chi" trong "Lưu ngôn" của Trương Ái Linh, với hai bài tân thể thi đều là hay, điều này khiến tôi lại muốn suy nghĩ qua. Đến Hoa Cương lại tìm thi tập của Tagore để đọc lại, tuy là dịch bút, cũng cực kỳ hay, khiến tôi lại nghĩ đến vấn đề hình thức của tân thơ Trung Quốc. Sau đó vì quan hệ của Chu Tây Ninh mà đọc tân thể thi của mấy thanh niên hiện nay, cũng là một mặt đọc, một mặt nghĩ đến vấn đề này. Nhưng phải đến lần này cho Trung Quốc văn học sử thoại tôi mới tổng kết hiểu rõ.
Tân thể thi đương nhiên có thể có tiền đồ, nhưng tân thể đó, tất yếu là của Trung Quốc, không được giống như nữ trang kiểu tây đấu sự mới mẻ trong thiết kế. Tạo hình của thơ Trung Quốc có ba nguyên tắc:
Một, hình thức của thơ tất yếu là đơn giản.
Hai, tính âm nhạc của thơ ở âm vận âm dương của chữ Hán.
Ba, thơ có điệu, nhưng không phải giai điệu.
Trên đây điều thứ nhất hình thức thơ phải đơn giản, là đạt được diệu dụng của vô. Phàm dựa vào lý của vô và hữu mà tạo hình đều tất yếu cực kỳ đơn giản, như công lý của hình học và công chuẩn của toán học, đều chỉ được mấy điều. Mà người nay có người thậm chí muốn đem tập hợp luận của tận cùng toán học dùng cho tạo hình tân thể thi, đây là đại mậu. Điều thứ hai đề xuất tính âm nhạc của thoại, là nhạc của lễ nhạc. Lễ nhạc nhất thể mà cũng có thể phân, trong văn học Trung Quốc thơ là nhạc, văn là lễ. Người làm tân thể thi ngày nay nói muốn tách thơ ra khỏi âm nhạc, anh ta chỉ biết cái gọi là âm nhạc của phương Tây, không biết nhạc của lễ nhạc. Âm vận của chữ Hán có bốn thanh âm dương, là điều văn học phương Tây không có, cho nên trong hình thức của thơ Trung Quốc có hơi thở của đại tự nhiên xuy động động. Lại nữa là tạo cú của chữ Hán giống như từng tảng đá xây thành, nhiều có vẻ đẹp của khoảng trống, thích hợp nhất để làm câu thơ, không so được với văn tự phương Tây tất yếu là liên tục, không có thiên thú. Điều thứ ba đề xuất hình thức thơ Trung Quốc có điệu, không phải giai điệu, điệu là giống như sự nở ra của nụ hoa, giống như sự dạng động động (dạng động) của một hồ nước, mà giai điệu thì giống như tuyền qua sẽ đem tàu thuyền cuốn vào chìm, hoặc giống như một trận tuyền phong đem người gia súc đều mang đi, hoặc giống như ốc xoắn đem anh cuốn vào trong góc sừng. Nụ cười của con gái là thư triển ra, chính là điệu của thơ, nụ cười không thể là giai điệu được.
Nếu có hình thức tân thể thi dựa trên ba nguyên tắc trên mà sản sinh ra, đó đương nhiên là đáng chúc mừng. Nhưng cũng còn phải có nội dung, nội dung là trí tuệ và tình thao của người Trung Quốc đối với thiên địa vạn vật và nhân sự, hơn nữa cho dù có tân thể thi, cũng cựu thể thi sẽ không bị phế, như Tống từ có thể nói là tân thể thi, Âu Dương Tu, Tô Đông Pha họ đều điền từ hay, mà cũng vẫn dùng ngũ cổ, thất cổ và tuyệt cú, bài luật làm thơ. Bởi vì hình thức cựu thể thi giống như tạo hình của các thứ Trung Quốc khác có thể trải qua thế lâu dài. Người nay làm cựu thể thi nhiều có thể ghét, tôi cũng chưa từng đi tham gia thi hội của họ, nhưng đó không phải cựu thể thi đã trần hủ, chỉ là vì hạng người đó vô thú.
Cựu thể thi có một loại là nhạc phủ, bao gồm cả tình ca, đều phối với âm nhạc. Lại một loại không phải nhạc phủ, chỉ là trong miệng ngâm ngâm, "thơ vĩnh ngôn", thơ chỉ ngâm ngâm hoặc ngược lại là cơ bản của nhạc phủ thi. Ngâm thơ tùy từng người, không có quy tắc nhất định, nhưng tự nhiên có điệu, vì bằng trắc và vận trong một bài thơ đều đã xếp sẵn, anh chỉ dựa theo trường đoản, hoãn cấp, cao thấp, hư thực mà niệm, cộng thêm tiết phách của bản thân anh phát ra ưu dương đốn trở là được. Thế hệ của tôi đều ngâm như vậy. Sinh viên ngày nay không biết ngâm thơ, thầy cũng không dạy, trường học có thi lãng tụng hội là tân thể thi lãng đọc, không phải ngâm, lãng tụng chú trọng giai điệu, khoa trương tình cảm và ý nghĩa, đó là cách đọc của thơ phương Tây, thơ Trung Quốc không phải như thế này.
Thơ Trung Quốc đối với việc ngôn tình, không bằng là chú trọng ở tính của tính tình, cho nên tuy cũng ngôn tình mà có một sự sái thoát. Thơ Trung Quốc ngôn ý nghĩa, cũng không bằng là ngôn ý tứ. Ngôn ý nghĩa biến thành triết học, ngôn ý tứ mới là thơ. Như Đào Uyên Minh "Thải cúc đông ly hạ, du nhiên kiến Nam Sơn", chính là ngôn ý tứ, chưa có ý nghĩa, mà là ở sự bắt đầu của ý nghĩa, đây mới là chứa đựng tính sáng tạo vô cùng, cho nên hai câu thơ này ngàn năm nay nổi tiếng. Nhưng từ cách đọc của tân thể thi, thì có thể biết nó là khoa trương tình cảm và ý nghĩa, đó hoàn toàn là phương Tây. Lãng tụng tân thể thi giống như động tác của thoại kịch và lời nói biểu cảm đều quá nhiều. Mà người làm tân thể thi lại có cách nói của phái khác, căn bản muốn rời xa tính âm nhạc, từ thơ miệng hát tai nghe đi đến thơ chỉ dùng mắt nhìn. Có lẽ hơn nữa còn có một cách nói, là thoát ly ngôn ngữ, chỉ dùng ký hiệu để làm thơ - thơ của tiền vệ phái. Nhưng tại sao không biết bình thực hơn chút nhỉ?
Tân thể thi là có thể có, văn có thể là thể bạch thoại, thơ tại sao không thể là thể bạch thoại. Nhưng bạch thoại văn tuy hệ thời kỳ Ngũ Tứ đề xướng, thực ra là có truyền thống bạch thoại của Thủy Hử, Tây Du Ký, Hồng Lâu Mộng. Bạch thoại thi cũng không phải không có lai lịch, xưa nay dân gian có vài tình ca chính là bạch thoại, nhưng tân thể thi và bạch thoại truyền thống thì phiền nan. Hồ Thích và Lưu Bán Nông năm đó, tự thán như chân phóng đại của phụ nữ từng bó chân, muốn không có thế hệ trẻ chịu ảnh hưởng của cựu thi mới làm được tân thi chân chính, cách nói này của Hồ Thích và Lưu Bán Nông họ, khiến người chí làm tân thể thi cố ý hồi tị đọc cựu thi. Nhưng ngay sau đó là ngay cả Thẩm Doãn Mặc cũng quay đầu đi làm cựu thể thi. Tân thơ sao có thể cắt đứt truyền thống chứ? Bạch thoại văn chính là có truyền thống.
Tân thể thi là hiện nay còn đối diện với chưa biết.
Thơ Tân thể của Nhật Bản tuy có nhiều thành tựu hơn chúng ta, nhưng vẫn chỉ có thể coi là một thể loại biệt lập trong thơ ca Nhật Bản. Chủ lưu của thơ Nhật đến nay vẫn là thể ca từ thời Bình An (Heian) và thể phái cú (haiku) từ thời Giang Hộ (Edo). Có lẽ sự hình thành thơ Tân thể của chúng ta còn sớm hơn Nhật Bản. Chuyện thơ văn xưa nay vốn do trời tạo, không phải do sức người. Chu Thiên Văn mỗi khi ngưỡng mộ Chu Thiên Tâm viết văn mà không bị ảnh hưởng chút nào từ người khác, ví như ảnh hưởng từ Trương Ái Linh; cũng không chịu chút ảnh hưởng nào từ truyền thống như "Hồng Lâu Mộng", "Tây Du Ký", vân vân. Thế mà văn của cô ấy lại chính là văn học hiện đại Trung Quốc. Vấn đề giữa thơ Tân thể và truyền thống, tôi nghĩ cũng có thể tương tự như vậy. Nhưng lý luận văn học phương Tây sẽ cản trở sự sinh trưởng của thơ Tân thể. Văn học phương Tây kích thích chúng ta thì tốt, nhưng không cần phải học theo nó. Giống như việc "văn kê khởi vũ" (nghe tiếng gà gáy mà đứng dậy múa kiếm), nhưng đừng học tiếng gà gáy.
Tám
Nay viết chuyện lịch sử văn học Trung Quốc, trong tay chẳng có lấy một cuốn sách tham khảo. Lúc viết đến đoạn tình ca, muốn giở "Cổ Nhạc Phủ" ra xem, đều vì nhà đang sửa chữa, sách vở bị vất bừa bãi, lúc này muốn tìm ra không dễ, thôi thì cũng đành vậy. Chỉ đành nhờ độc giả tự mình đi tìm trong "Cổ Nhạc Phủ" hay "Tam Quốc Tấn Nam Bắc Triều thi tập" những bài như "Tử Dạ Ca", "Hoa Sơn Kỳ" để đối chiếu với lời tôi nói mà đọc vậy.
Tử Dạ Ca, tương truyền là do phụ nữ đời Tấn sáng tác. Giống như ngũ ngôn tuyệt cú, chia làm Xuân ca, Hạ ca, Thu ca, Đông ca. Nhật Bản chia thơ phái cú (haiku) thành Xuân, Hạ, Thu, Đông, chính là chịu ảnh hưởng từ Tử Dạ Ca.
Bài Xuân ca đầu tiên trong Tử Dạ Ca:
"Xuân lâm hoa đa mị,
Xuân điểu ý đa ai,
Xuân phong phục đa tình,
Xuy ngã la thường khai."
(Rừng xuân hoa quyến rũ,
Chim xuân ý đa sầu,
Gió xuân lại đa tình,
Thổi mở áo lụa ta.)
Không khí thư thái rộng lớn, gần như là tình cảm không có đối tượng cụ thể. Gió xuân cũng có thể coi là kẻ trêu ghẹo, tuy nhiên lại có chữ "hòa", thêm chữ "huệ". Những điều này đều không có trong văn học phương Tây.
Người Trung Quốc xem trọng tình thân hơn tình yêu, thường chỉ cảm thấy thân thiết, nảy sinh kính trọng và nhung nhớ, còn chưa biết mình đã ở trong tình yêu, có một kiểu hồ đồ rất hay. Ví như trong vở "Thập bát tương tống", Lương Sơn Bá đối với Chúc Anh Đài cũng có kiểu ngốc nghếch như vậy. Trong những dịp này, người nữ vốn dĩ thông minh hơn nam giới, nhưng cũng sẽ có lúc hồ đồ. Không biết là chuyện thời nào, có một người phụ nữ đi dạo bên bờ Tây Hồ cùng một thư sinh. Từ khi biết thư sinh yêu mình, cô ấy vẫn luôn nghĩ cách từ chối. Hôm nay đi dạo, lòng bỗng cảm kích vui sướng, giữa lúc trò chuyện, cô bất chợt nghiêng người về phía bờ nước, nhìn khuôn mặt thư sinh rồi nói: "Hai người chúng ta thân thì thân thật, nhưng tôi không yêu anh." Khi cô nói câu ấy, đóa đào nhỏ bên bờ nước mỉm cười, cười cô không biết tình yêu có thể là thứ chưa có danh xưng. Nhìn người con gái bên bờ nước này xem, lòng sóng và lòng người đều đã xao động rồi. Sự hồ đồ này trở thành một trong những cảnh giới cơ bản của dân ca Lục triều, người phương Tây không có. Người phương Tây đối với tình yêu thì lãng mạn, nhưng sao bì được với sự hồ đồ này?
Lại có một kiểu hồ đồ là đùa giỡn tình cảm, nào ngờ làm giả lại thành thật. Ở nông thôn, nam nữ hát đối đáp sơn ca qua đồng ruộng, suối nước. Nam trêu ghẹo, nữ luôn hát bài đối lại để châm chọc, từ chối, chỉ lo thi hát không chịu thua. Chẳng biết từ lúc nào đã nảy sinh tình cảm, lời vừa hát hóa ra đều là giả, đến bản thân mình cũng không biết lời vừa rồi là thật hay giả. Phụ nữ phương Tây biết làm bộ từ chối, nhưng đó là thủ đoạn tinh ranh, đã tính toán kỹ lưỡng, không bằng cái hồ đồ đáng yêu của Trung Quốc. Loại sơn ca này không được ghi chép trong Cổ Nhạc Phủ, lúc tôi dạy học ở Quảng Tây, tại thực địa vẫn còn.
Phụ nữ phương Tây trong các buổi xã giao dùng thủ đoạn với đàn ông, có thể đưa vào tiểu thuyết, nhưng không thể đưa vào thơ. Chỉ riêng việc đùa giỡn tình cảm của Trung Quốc mới có thể thành ca và thơ. Thơ tình phương Tây một mực long trọng nghiêm chỉnh, không bằng người Trung Quốc trong tình yêu cũng có thể phóng khoáng tự vui.
Tuy nhiên, người Trung Quốc một khi đã hiểu cả hai đang yêu nhau, lại biến thành bình dị đến mức khiến người ta kinh ngạc. Như bài thơ của Tô Tiểu Tiểu đời Bắc Tề: "Lang kỵ thanh thông mã, thiếp thừa du bích xa, hà xứ kết đồng tâm, Tây Lăng tùng bách hạ." (Chàng cưỡi ngựa thông xanh, thiếp ngồi xe vách dầu, nơi nào kết đồng tâm, dưới tùng bách Tây Lăng). Nếu là trong thơ phương Tây, lúc này chính là lúc đạt đến cao trào lãng mạn rồi, sao có thể bình dị đến thế này? Kết đồng tâm chính là định chung thân, yêu nhau rồi cũng chỉ là cái chữ "thân" này. Người Trung Quốc cứ yêu là nói chuyện kết hôn, coi kết hôn là kết quả của tình yêu cũng tốt, giống như hoa đào kết thành quả đào, nhìn nó chín trên cành, hái xuống bày trên bàn thờ, cũng có ánh nắng đầu hè. Mà thơ tình phương Tây phần nhiều coi tình yêu bản thân nó là tất cả, kết hôn là xong đời. Tình yêu của người phương Tây không kết quả, kết hôn là nấm mồ của tình yêu. Có những điểm khác biệt này, có thể thấy chúng ta không thể học làm thơ phương Tây được.
Tình "thân" của người Trung Quốc là cái thân đối với thực tại nhân thế, cho nên nhìn vẻ đẹp của người yêu cũng là thực tế, hơn nữa còn coi như đối đãi với người bình đẳng. Trong thơ phương Tây, dung mạo người yêu không thể bình thường, đối với người yêu lại không biết đặt mình vào đâu. Người phương Tây đối với người với vật đều không được bình minh. Những người học thơ phương Tây cho rằng sự bất an của họ tốt hơn vẻ bình phàm thế tục của thơ Trung Quốc, đó là đại sai lầm. Trong Tử Dạ Ca có một bài, là người đàn ông đợi cô trên đường, yêu thích quá nên khen dung mạo cô xinh đẹp, nàng vừa đến đường xá đều thơm ngát. Người phụ nữ đối đáp: "Phương thị hương sở vi, dã dung bất cảm đương, thiên bất tuyệt nhân nguyện, cố sử nông kiến lang." (Thơm là do hương, dung nhan đẹp đẽ này thiếp không dám nhận, trời không dứt nguyện ước của người, nên để thiếp gặp chàng). Chính là sự thực tế và có ý trời như vậy, nhẹ nhàng, hòa nhã, tràn đầy vui sướng, thế mà thật sự rộng lớn vô cùng, tốt hơn gấp trăm lần mấy cái lãng mạn, cầu chân lý trong văn học phương Tây.
Hóa ra hai chữ tình yêu, của người Trung Quốc và người phương Tây vốn dĩ khác biệt căn bản.
Người phương Tây bình thường là người với người có khoảng cách, người với vật có khoảng cách. Nay đối với người có khoảng cách mà muốn yêu tôi, hoặc đi yêu họ, luôn cảm thấy kỳ quặc. Tình yêu là sự tấn công, theo đuổi, khổ sở, phấn chấn đối với một đối tượng vĩnh viễn không cách nào hiểu thấu, ở bên bờ vực địa ngục và thiên đàng, hai bên đều không bám víu được. Tất cả chỉ là sự thành bại của chính tình yêu đó, thất bại là xong đời, thành công cũng là xong.
Tình yêu vĩ đại của phương Tây cận đại chắc phải kể đến việc Anh hoàng George V vì một người phụ nữ mà thoái vị để cưới bà, sau đó là cuộc sống của Công tước Windsor và Công nương Windsor. Nửa đầu thì oanh oanh liệt liệt, nửa sau lại khiến người ta cảm thấy chán nản. Tình yêu luôn cần một chút sáng tạo thì tốt hơn. Nam nữ trẻ tuổi Trung Quốc yêu nhau, trước hết đã nghĩ sẵn tương lai, vợ giúp chồng thành danh, chuyện gia đình cô ấy lo, lại đợi đến khi vợ chồng mở cửa tiệm nhỏ, cô ấy nhất định phải dậy sớm quét dọn cửa tiệm cho gọn gàng ngăn nắp. Tình yêu là sự khởi đầu của sự nghiệp cuộc đời. Có thể lý tính như vậy, chính là vì tình yêu của người Trung Quốc là bình dị.
Tình yêu của người Trung Quốc có hậu cảnh là người không phải người yêu. "Kích Nhưỡng Ca" của Chu Thiên Tâm viết về Tiểu Hà chơi với các bạn nữ, cũng chơi với các bạn nam, không liên quan đến tình yêu, cũng không liên quan đến sự nghiệp, mà có thể trở thành một tác phẩm văn học hay. Điều này chỉ có ở Trung Quốc, văn học phương Tây không thể có. Người phương Tây không thể có hứng thú với người khác như Tiểu Hà, cũng không thể có tình ý với con đường gạch đỏ và ăn uống, mặc dù họ cũng đi đường, cũng ăn uống. Họ cũng chưa từng phóng túng như Tiểu Hà. Cho nên văn học phương Tây không thoát khỏi tình yêu và sự kiện, không thể có tác phẩm như "Kích Nhưỡng Ca". Trong tập thơ phương Tây phần lớn là thơ tình, còn trong tập thơ của Lý Bạch, Tô Thức lại cực ít thơ tình, mà lại có vẻ đẹp nam nữ nhất. Vì vậy, như Tử Dạ Ca tuy viết về tình yêu cũng có sự khác biệt về phẩm chất so với thơ tình phương Tây. Dư Quang Trung nói năng ba phải, ông cũng có một câu nói đúng: "Thơ hiện đại có xu hướng dân ca hóa", nhưng ông có muốn biết thêm một chút nữa không?
Tôi thích xem vở kịch bình dân "Thập Ngọc Trạc", mẹ không ở nhà, cô gái ngồi trước cửa thêu thùa, tiện tay trông đàn gà con, cách ăn mặc sinh hoạt thường ngày của người hàng xóm, trên người còn buộc tạp dề, bởi vì là con gái, ăn mặc kiểu gì cũng đẹp như trang phục diễn. Tư thế cô cầm kim chỉ và động tác cho gà ăn, đuổi gà, đều là vẻ đẹp của cuộc sống. Một thư sinh đi ngang qua, vừa nhìn cái là tâm hồn cả hai đều xao động, thư sinh đánh rơi chiếc vòng ngọc rồi bỏ đi, cô vừa vui vừa sợ đi nhặt, lại bị thư sinh nhìn thấu, sau đó lại bị người mẹ hàng xóm nhìn ra manh mối, xấu hổ che giấu không kịp, cuối cùng đành phải thú nhận, trái tim đập rộn ràng, nhờ mẹ đi làm mối. Chuyện này nếu bảo là bàn về tình yêu, người học văn học phương Tây xem sẽ nói là nông cạn, nhưng tôi cảm thấy tất cả đều ở đây rồi.
Chín
Điều kiện tối thiểu của văn minh là đời sống con người thoát khỏi ăn và sắc, được mở rộng, kéo dài.
Động vật cấp thấp như phù du và côn trùng, chỉ vì sinh sản và tính dục, thời kỳ ấu niên rất ngắn, chỉ chuẩn bị cho việc này, đến khi phát dục trưởng thành, giao phối xong là chết. Đến động vật cấp cao thì thời kỳ ấu niên và thời kỳ vãn niên được kéo dài. Còn như con người, lại có cuộc đời dài dằng dặc không liên quan đến tính dục mà vẫn có thể đẹp đẽ. Trước và sau thời kỳ dậy thì. Người đầu tiên chú ý đến trình tự tiến hóa này là Phật giáo, tăng ni có thể cả đời không phá sắc giới mà không thiếu thốn gì. Các dân tộc văn minh khác cũng có coi cảnh giới của đồng nam đồng nữ là cảnh giới cao nhất của đời người. Biên độ văn học Trung Quốc rộng lớn, chính là có thể thoát khỏi tình yêu, cũng có thể thoát khỏi ăn uống. Marx nói duy vật chủ nghĩa, mà các nước cộng sản không có văn học; Freud nói lý luận văn hóa lấy tình dục làm gốc, trào lưu này dẫn đến văn học biến thái tình dục tràn lan, cũng là diệt vong văn học. Từ đó có thể biết trong tập thơ Lý Bạch, Tô Thức cực ít thơ tình, thật sự là biên độ văn học Trung Quốc rộng lớn.
Trung Quốc không những văn học của sĩ phu như vậy, văn học của dân cũng thoát khỏi sắc dục, cho nên có biên độ rộng lớn. Tử Dạ Ca và Trúc Chi Từ, v.v., những tình ca chỉ là một phần nhỏ của văn học dân gian. Ngoài ra còn có dân dao, đồng dao hoàn toàn không liên quan đến tình yêu, còn có chương hồi tiểu thuyết và trong Nguyên khúc cũng có nhiều tác phẩm không liên quan đến tình yêu. Nếu không thoát khỏi sắc dục, thì như Nguyên khúc, cũng không thể có đề tài rộng như vậy.
Nguyên khúc là văn học dân gian, mà do sĩ phu hiệp lực tạo thành. Khi đó là dị tộc vào làm chủ Trung Quốc, sĩ phu giữ sự tự giác, chí khí chưa sa sút, cho nên họ hiệp lực văn học dân gian, mới có thể có Nguyên khúc rực rỡ như thế. Mà cũng là vì văn học dân gian và văn học sĩ phu của Trung Quốc vốn dĩ có một sự gần gũi, mới có thể hiệp lực không kẽ hở như vậy. Sau đó "Tam Quốc", "Thủy Hử", "Tây Du" cũng là sĩ phu hiệp lực văn học dân gian, vẫn còn giữ được sự tráng kiện này. Lại về sau, cái hại của khoa cử bát cổ ngày càng sâu, chất sĩ phu cũng kém đi, những hủ nho không đắc ý và kẻ sĩ điêu ngoa học thuật có khi lấy tài liệu từ văn học dân gian, như "Phách án kinh kỳ", mà nhiều khí xấu; hoặc tự mình chế tạo, như "Kim Bình Mai", dâm uế là bệnh lớn nhất. Còn không bằng nguyên khí của văn học dân gian như "Chinh Đông", "Chinh Tây" hoàn toàn không dính dáng đến văn nhân. Chỉ có "Hồng Lâu Mộng" tuy là tác phẩm cá nhân, đều vì Tào Tuyết Cần là một đại thiên tài không đời nào có, cho nên thành tựu của nó có thể vượt ra ngoài mọi hạn chế.
Cho nên biết được mối quan hệ giữa văn học sĩ phu và văn học dân gian, thì biết "Bạch thoại văn học sử" của Hồ Thích nói thật là nông cạn, hơn nữa cũng biết "văn học cần đại chúng hóa" mà giới văn đàn nói ngày nay là thô sơ về lý luận. Nói "văn học cần biểu hiện xã hội, biểu hiện dân tộc", nhưng cũng phải có cái nhìn của chính bản thân bạn đối với xã hội này và dân tộc mình thuộc về.
Nói cái gì biểu hiện đại chúng, biểu hiện thời đại, văn học đều là biểu hiện chính tác giả, biểu hiện quan niệm của tác giả đối với thiên địa vạn vật, mà bản thân bạn và đại chúng cũng đều ở trong đó. Bạn là hạng người nào? Bạn ôm giữ quan niệm gì? Mà đòi biểu hiện đại chúng? Hơn nữa bạn có thể biết phương pháp biểu hiện là phải thông qua hình tượng vật chất mà miêu tả cái tượng đằng sau nó, cho nên có thể chỉ vẽ một cành sen thôi cũng chính là vẽ ra tiết khí của trời đất, đến cả người đang vui chơi bên bờ nước. Biểu hiện đại chúng sao lại cứ nhất định phải miêu tả đại chúng? Không nhìn xem "Kích Nhưỡng Ca" của Chu Thiên Tâm, những lời lẽ cao siêu mà bạn nói cô ấy đều không viết, nhưng cái gì cũng có ở trong đó rồi.