Trung Quốc Văn Học Sử Thoại

Lượt đọc: 193 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bàn Về Việc Xây Dựng Nền Văn Học Hiện Đại Trung Quốc

❊ ❊ ❊

Trước đây, tôi từng thấy mấy bài luận của ông Long đăng trên báo, nhớ đại ý là nói nền văn học hiện đại Trung Quốc vẫn chưa được thiết lập, nay nên bắt tay vào xây dựng nó. Tôi rất khâm phục chí hướng của ông ấy, nhưng cảm thấy điều ông nói còn thiếu rõ ràng, vì vậy tôi xin trình bày ý kiến của mình về vấn đề này tại đây. Tôi cho rằng đây chính là vấn đề phục hưng văn học thế giới hiện nay, ánh sáng lịch sử ở đây chỉ có thể đến từ Trung Quốc.

Để giải thích điều này, trước hết cần phá bỏ một số quan niệm sai lầm đang thịnh hành, kiểm điểm lại thành tựu của các tác phẩm ngày nay, sau đó mới vạch ra viễn cảnh sáng tạo văn học mới.

Một

Tác phẩm của người ngày nay viết quá nhiều, mà cái cần viết thì vẫn chưa viết. Ví dụ như tiểu thuyết. Trước đây, người Trung Quốc hễ biết chữ là đều đọc "Tam quốc diễn nghĩa". "Tam quốc diễn nghĩa" đọc từ hồi ấu thơ đã thấy được cái thiên địa mênh mông hiện ra, vận thế lịch sử cùng sự chân thực của nhân sự, anh hùng và thứ dân đều sinh ra trong một thế giới tràn đầy tri tính và hỷ lạc. Ngoài Trung Quốc, Nhật Bản là nơi tiểu thuyết phát triển sớm, như "Heike Monogatari", đến nay vẫn còn đền Itsukushima và tiếng đàn Satsuma biwa, dư âm ngàn đời không dứt. Tiểu thuyết lịch sử của người ngày nay như Eiji Yoshikawa, Kaionji Chōgorō, Ryōtarō Shiba, tuy khảo chứng chu mật, cách tạo ý dùng từ tái hiện như thật, nhưng đọc xong không khiến người ta hứng thú, chẳng có gì để suy ngẫm, rõ ràng là thiếu mất một cái gì đó trọng đại nhất. Tiểu thuyết người ngày nay có tác phẩm dựng thành phim điện ảnh, đều xem xong liền vứt bỏ. Lại có tác phẩm được biên soạn thành kịch Kabuki, ý tứ mới mẻ tạo ra chỉ là loại tầm thường, không thể lưu truyền lâu dài. Vì thiếu mất một cái gì đó mà lại không biết nguyên do, càng viết càng không phải. Cho nên, tiểu thuyết ở Nhật Bản hiện nay đã thành ra "thực thương" (ngán ngẩm).

Thời hiện đại là thời thừa thãi tiểu thuyết, thừa thãi luận văn, thừa thãi thông tin. Trăm ấn phẩm thì chín mươi chín cái có thể vứt bỏ, phải vứt bỏ mới có được sự thanh minh, cũng khiến người ta có chỗ trống để suy ngẫm một chút.

Trương Ái Linh từng nói, đọc tác phẩm không bằng xem nguyên liệu thô lại thấy có nhiều điều đáng suy ngẫm hơn. Truyền thuyết về kiếm khách Miyamoto Musashi của Nhật Bản rất tẻ nhạt, nhưng lại khiến người ta có dư ba suy tưởng, người ngày nay diễn dịch thành tiểu thuyết, ngược lại không bằng. Bài thơ ở chùa Cam Lộ của Tô Thức, vịnh chuyện Tôn Quyền, Lưu Bị, Tiêu Diễn, Lý Đức Dụ: "Danh cao hữu dư tưởng, sự khứ vô lưu quan" (Danh cao có dư tưởng, việc qua không lưu quan), thế mới là đạt được cái chân thật. Tiểu thuyết lịch sử của người ngày nay thì ngược lại, chỉ uổng công tái hiện chuyện đã qua, tưởng là để lại cho người xem, mà không hề có dư ba suy tưởng.

Truyền thuyết cũng chẳng phải vì câu chữ thưa thớt mới đáng quý, mà là vì có tình ý của người truyền và người nghe qua các đời thấm đượm bên trong, nằm trong phong cảnh nhân thế, cho nên mới có những suy tư vô cùng vô tận. Cùng là một truyền thuyết, nếu là của người Tây phương thì lại khác. Mà nếu hiểu được ý này, thì tác phẩm cá nhân, dù câu chữ rườm rà, không thể như sự thưa thớt của nguyên liệu thô, cũng vẫn có thể là tác phẩm hay.

Cùng Tiểu Sơn xem triển lãm tranh Nhật Bản của Kotora Kawasaki, rồi lại đi xem triển lãm tranh Tây phương của Tsuguharu Fujita, Tiểu Sơn bảo: "Lần này mới biết tranh Tây phương không bằng. Tranh Tây phương vẽ quá nhiều." Hóa ra hội họa là viết ra cái tượng của vật, chứ không phải viết ra cái hình của vật. Hình tượng đi trước, nên mới có thể giản lược. Mà nếu có thể từ tượng viết ra hình, thì có thể làm cho phức tạp và giản lược thành một. Như "Hồng Lâu Mộng", "Tây Du Ký" là những tác phẩm viết rất nhiều, nhưng nhiều mà có thể khai mở, nhiều mà có thể khai mở tức là có thể tương vong (quên lãng lẫn nhau) ở trong sự phức tạp và giản lược vậy.

Văn nhân Tây phương đầu tiên chú ý đến vấn đề phức tạp và giản lược là Tolstoy. "Chiến tranh và hòa bình" của Tolstoy quá rườm rà, tuổi già ông học sự giản lược trong câu chữ Kinh Thánh, tuy rất có ý nghĩa, nhưng ngoài ý nghĩa ra thì không có suy tư nào khác, đó là do ông không biết viết cái tượng của vật là phải dùng cái "vô", là phải dùng cái "như". Tranh Tây phương như Picasso bỏ rườm dùng giản, hiện nay người Pháp, người Mỹ lại quay sang cầu sự rườm rà, để vẽ tranh ảnh, cũng là rốt cuộc không hiểu cái lý của tượng và hình.

Cái lý về sự phức tạp và giản lược trong văn học thông với chính trị, xã hội hiện đại là thừa thãi công nghiệp, thừa thãi chính trị. Hiện nay trước hết là đời sống xã hội đều phải giản lược, nhưng nếu không hiểu cái lý đó, thì muốn giản lược cũng không biết bắt đầu từ đâu. Nếu là người hiểu cái lý chính trị lễ nhạc của Trung Quốc, thì sẽ biết cách xử lý vấn đề phức tạp và giản lược của xã hội hiện đại.

Cải cách thời đại trước hết là nhạc, cũng có thể nói trước hết là văn chương. Đề mục đầu tiên của việc xây dựng văn học hiện đại Trung Quốc là: phục hưng thủ pháp của truyền thống Trung Quốc dùng "vô" và "như" để viết cái tượng và hình của vật.

Hai

Tiếp theo là chính văn tự (chấn chỉnh văn tự).

Văn tự và ngôn ngữ là hai, văn câu và khẩu ngữ có quan hệ mật thiết, nhưng hai thứ có quan hệ, không phải là một thể. Mà đây cũng là đặc sắc của văn tự Trung Quốc. Văn tự Tây phương chỉ là ký hiệu, ký hiệu là đại diện cho sự vật, bản thân ký hiệu không phải là sự vật, cho nên văn tự Tây phương chỉ là công cụ ghi lại ngôn ngữ của họ. Văn tự Trung Quốc lại là tạo hình, bản thân nó là sự vật, cho nên dù liên quan đến ngôn ngữ, mà hai thứ lại phát triển độc lập. Văn minh là có toán học lại có vật lý học, có ngôn ngữ lại có văn tự, như thế mới là phong phú. Nếu toán học chỉ là công cụ của vật lý học, hoặc vật lý học chỉ là phụ thuộc của toán học, nếu văn tự chỉ là công cụ ghi lại ngôn ngữ, mà ngôn ngữ lại chỉ là công cụ biểu đạt tư tưởng và sự vật, bản thân nó không phải là một tồn tại hoàn chỉnh, thì bộ mặt văn minh nhiều chỉ là thủ đoạn công lợi, bản thân nó không có ý nghĩa gì cả. Công cụ của văn minh không phải là văn minh. Văn minh là, vấn đề tức là đáp án, thủ đoạn tức là mục đích.

Chương Thái Viêm phủ nhận văn bạch thoại, ông nói phàm là văn đều là văn ngôn, chỉ có phân biệt văn có vần và văn không vần, không có cái gọi là văn bạch thoại. Nếu văn là ngữ thể văn, thì "Kinh Thi", "Sở Từ", "Hán Phú", thơ Đường, từ Tống và khúc từ thời Nguyên Minh đều không thể có. "Hệ từ" của "Kinh Dịch" và văn của chư tử, cùng văn của Liễu Tông Nguyên, Tô Thức cũng không thể có. Thế thì "Hồng Lâu Mộng" thì sao? "Hồng Lâu Mộng", "Tây Du Ký" v.v. dùng ngữ thể, từ sau Phong trào Ngũ Tứ, thậm chí đến cả luận văn cũng đều dùng ngữ thể, tuy là như vậy, nhưng ngữ vẫn là ngữ, văn vẫn là văn. Ví dụ như vật lý học hiện đại hoàn toàn dùng toán học, nhưng người đoạt giải Nobel vật lý là Yukawa Hideki nói: Các nhà vật lý trẻ hiện nay vì thế mà cho rằng phương pháp tư duy của vật lý học chỉ là phương pháp toán học, thì đó là sai lầm to lớn. Văn và khẩu ngữ, tính tương quan và tính độc lập của hai thứ, cũng là điều có thể cảm nhận rõ nhất khi viết lách.

Những câu cảnh cú của Tây phương tất là có ý nghĩa, mà những câu hay trong văn học Trung Quốc thì lại có cái "tư" (tư tưởng/suy tư) nằm ngoài ý nghĩa, đây chính là văn không phải để biểu đạt ý nghĩa, bản thân văn chính là ý nghĩa. Điều này trước tiên cần văn không chỉ là công cụ để ghi lại ngôn ngữ.

Thực ra khẩu ngữ của người Trung Quốc cũng có tính chất khác với khẩu ngữ của người Tây phương. Khẩu ngữ của người Trung Quốc vốn dĩ có một phong độ nằm ngoài ngữ pháp. Văn câu của Trung Quốc cũng không câu nệ vào văn pháp, cho nên văn và khẩu ngữ của Trung Quốc là hai thứ tiếp nối với nhau về phong độ, như gió thổi mà tiếp nối với dòng nước chảy. Mà nếu văn chỉ là công cụ ghi lại khẩu ngữ, thì giữa hai thứ không thể có phong cảnh này. Người ngày nay học Tây phương, trước tiên bắt văn hợp với văn pháp, rồi sau đó mới bị ghi lại vào văn, bắt khẩu ngữ cũng hợp với ngữ pháp. Như vậy là đã phá hủy hết cái đẹp của văn Trung Quốc và khẩu ngữ Trung Quốc rồi.

Xây dựng văn học hiện đại Trung Quốc, không phải là mô phỏng văn học Âu Mỹ, mà là một phong trào phục hưng văn nghệ thế giới, ánh sáng đến từ Trung Quốc, điều đầu tiên chính là tái phát hiện vẻ đẹp của văn tự Trung Quốc.

Tagore cực kỳ ca ngợi vẻ đẹp của văn tự Bengal, Tolstoy cực kỳ ca ngợi vẻ đẹp của tiếng Nga, nhưng văn tự đẹp nhất trên thế giới vẫn là văn tự Hán. Bởi vì văn tự Hán là tượng hình, còn văn tự Tây phương thì đều chỉ là ký hiệu. Những thứ thuộc về văn minh tất phải là tạo hình, văn tự Hán có nhân cách của chính nó, là tồn tại có ý chí, còn văn tự ký hiệu của Tây phương thì chỉ là tồn tại của công cụ ghi lại ngôn ngữ. Văn tự ký hiệu có thể dùng máy ghi âm và máy tính điện tử thay thế, còn văn tự Hán thì có cái tuyệt đối không thể bị thay thế. (Hoặc nói không thể bị thay thế, cho nên văn tự Hán không tốt, vậy thì con người không thể bị máy móc thay thế).

Văn tự trên thế giới, thuở ban đầu đều là tượng hình, như văn tự Babylon và Ai Cập sớm nhất đều tương tự với chữ cổ triện của Trung Quốc. Nhưng tượng hình có giới hạn của nó, văn tự Hán là phát triển từ tượng hình thành hài thanh, chuyển chú, chỉ sự, hội ý, giả tá, cái gọi là Lục thư, mới vượt ra khỏi giới hạn này. Còn văn tự Tây phương thì không thể, văn tự tượng hình của họ bèn khô héo, mà cải thành văn tự ký hiệu. Đây không phải là sự tiến bộ, mà là sự vô năng của họ. Lục thư của văn tự Hán đều dựa trên tượng hình, là sự sinh trưởng của tượng hình. Người Trung Quốc sao có thể như vậy, là vì người Trung Quốc ngộ ra được ý nghĩa của vạn vật và mối quan hệ của chúng trong sự sinh trưởng, còn người Tây phương thì không thể ngộ ra được, đó là nguyên do.

Cho nên văn tự Hán có thể làm thư pháp, còn văn tự ký hiệu của Tây phương thì không thể. Bởi vì cái đẹp tất phải là tạo hình, văn tự Hán tượng hình mà không bị giới hạn bởi tượng hình, cho nên thư pháp có thể còn trên cả hội họa. Điểm và nét của hội họa chỉ dùng đến 30% điểm và nét của thư pháp. Mực sắc của thư pháp có thể đạt đến cái sơ khởi của màu sắc và cái tột cùng của nó hơn cả cách dùng màu của hội họa. Hội họa là viết cái tượng đã có, còn thư pháp thì là tạo ra cái tượng. Vật lý học là để thấy vật vốn đã ở đó, còn toán học là phát hiện ra vật vốn chưa có ở đó, cho nên nhà toán học Oka Kiyoshi nói toán học mới là sự phát hiện chân thực "vô trung sinh hữu" (từ không sinh có), thư pháp đối với hội họa, cũng có thể ví như vậy. Tranh là viết cái tượng của vật đã thành, nên nhiều sự đối xứng, còn thư thì là viết lúc cái tượng của vật mới thành, cho nên thư pháp giỏi dùng sự không đối xứng. Âm nhạc Trung Quốc cũng giỏi dùng âm bất hòa. Thư pháp so với tranh và điêu khắc có thể đạt rộng đến chỉ thú của vạn vật hơn. Địa vị của thư pháp là ngang hàng với âm nhạc, mà ở trên toán học. Toán học không thể xử lý số vô tỷ, không thể tạo hình. Đức tính mà văn tự Hán biểu hiện trên thư pháp, cũng biểu hiện ở sự trạng tả vật tượng trong văn học. Trạng tả có thể chia làm hai loại lớn, một loại là dùng chụp ảnh, ghi âm, máy tính điện tử, kết thằng, văn tự ký hiệu, đều chỉ là trạng tả đối tượng, mà không có sự sáng tạo của chính mình. (Văn tự ký hiệu của Tây phương là văn tự tượng hình của họ đã khô héo, mà quay đầu đi kết hợp với kết thằng của người thời kỳ đồ đá cũ, chữ cái của văn tự Tây phương tức là giống như nút thắt và móc của dây. Lại còn văn tự hình nêm thì là lấy hình từ việc người thời đồ đá cũ dùng dao đá khắc lên bản ghi nhớ, tương tự với kết thằng).

Còn một loại nữa thì là dùng ngôn ngữ, dùng âm nhạc, hội họa, điêu khắc, múa, văn tự tượng hình, tuy cũng là trạng tả đối tượng, nhưng đồng thời có sự sáng tạo của chính mình, tức là sáng tạo ra tư thái của chính mình. Trạng tả vật tượng cũng có thể ví như lâm thư. Thư của Nhan Chân Khanh khắc trên bia đá, một số tư thái bút mực của chân tích đã không còn, nhưng khi lâm viết có thể sinh ra tư thái bút mực của chính mình, mà tư thái bút mực này lại chính hợp với tư thái bút mực của chân tích thư của Nhan Chân Khanh trước khi khắc bia. Lại nhìn Hán Phú trạng tả nước. Vật sinh ra rồi có tượng, tượng lại biến hóa thành hình. Một khi thành hình của nước, tư thái biến hóa của tượng ban đầu có vài phần đã không còn, thế nhưng khi Hán Phú trạng tả nước, bản thân văn tự sinh ra đủ loại tư thái, mà trực tiếp hợp làm một với tư thái biến hóa của tượng ban đầu. Trong Hán Phú trạng tả dáng núi, có nhiều chữ có bộ sơn, trạng tả thái của nước có nhiều chữ có bộ thủy, lại như trạng tả đi săn, có nhiều chữ hình dung trạng thái động của chim muông cỏ cây mây gió. Người ngày nay không hiểu Hán Phú, cho là những chữ thiên lệch đã chết này, thực ra đều vẫn đang có sinh mệnh tươi mới, giống như nhiều văn tự và phương trình trong toán học thời Hy Lạp và toán học thời nay, nhìn qua quá cũ, quá thiên lệch, nhưng thực ra đều là dùng được hiện nay, như Hàn Dũ và Tô Thức đã dùng từ vựng của Hán Phú tạo nên một cảm giác tươi mới cứng cáp lạ thường. Trong Nguyên khúc cũng tùy ý sử dụng khá nhiều từ vựng của Hán Phú.

Những chữ Hán biểu hiện trạng thái sinh thái, trải rộng khắp động thực vật cùng núi sông nước đá sao trăng gió sương. Văn tự Hán còn có nhiều chữ biểu hiện cái "vô". Nhật Bản sau khi bại trận giảm bớt sử dụng chữ Hán, Oka Kiyoshi muốn đặt tên cho cháu trai là chữ "Manh" (Manh), tra "Thường dụng Hán tự từ điển" không có, lại muốn dùng chữ "Du" (Du), tra thử cũng không có chữ "Du", chỉ có chữ "Cửu" (Cửu). "Manh" là chữ biểu hiện trạng thái sinh thái, "Du" là thời gian dài vô hạn, chữ "Cửu" thì là thời gian dài hữu hạn, Oka Kiyoshi rất phẫn nộ, nói chữ văn minh đều bị phế bỏ, chỉ còn lại chữ vật chất. Những năm gần đây, Bộ Giáo dục Nhật Bản đã tăng số chữ Hán thường dùng từ tám trăm chữ khôi phục lên hơn một nghìn bảy trăm chữ.

Đọc một câu "Du du thiên tải thượng" là đã có vô vàn suy tư. Lại như chữ "viễn" (xa) là khoảng cách hữu hạn, "miểu miểu" (mênh mông) là xa vô hạn, chữ "đại" (lớn) là hữu hạn, "sơn hà hạo đãng" thì là cái lớn vô hạn, lại như "hạo hạo âm dương di", "hạo hạo" này là sự vô hạn của thời gian mà cũng là sự vô hạn của không gian. Văn tự Hán lại như nói "quang âm" (thời gian), thời gian là thực, mà quang âm là hư; nói "nhân thế" (cõi người), xã hội là thực mà nhân thế là hư. Lại như hai chữ "càn khôn", hai chữ "nhân trí", chữ "nghĩa" và chữ "hiệp", chữ "tiêu dao" trong "Tiêu dao du" v.v., đều là những chữ trực tiếp biểu hiện văn minh, mà Tây phương không có. Cho nên văn tự Hán trạng tả vạn vật, có thể viết thẳng đến lúc vạn vật thành tượng thành hình ban đầu. Như vậy đã tạo nên thể chất thiên thành của văn học Trung Quốc. Ví dụ như hội họa, đơn thuần trạng tả vật tượng, bản thân nó đã là ý nghĩa. Lại như đồ gốm sứ tốt, nó đặt ở đó đã là một tồn tại của ý nghĩa, không cần phải thêm tư tưởng hay ý nghĩa gì khác. Văn chương Trung Quốc cũng là trạng tả sự tượng vật tượng, tức là ý nghĩa của văn chương đã ở đó rồi, có thể không cần phải thêm tư tưởng hay ý nghĩa gì khác. "Văn phú" của Lục Cơ, chính là luận văn chương như thế, "Thư phổ" của Tôn Quá Đình, cũng luận thư pháp như thế.

Cảnh giới thơ văn Trung Quốc cũng như một cành hoa trong tranh của Bát Đại Sơn Nhân, đối diện với nó tức là đối diện trực tiếp với đại tự nhiên, ngao du trong sinh cơ của vạn vật, là một cái "vô" vĩ đại, mà lại cành hoa trước mắt này là hiện thực tuyệt đối. Thơ văn Trung Quốc lấy đây làm thể chất căn bản, thế nên hoặc dùng nó để viết tư tưởng, thì thành văn của "Dịch Hệ Từ" và "Trang Tử", hoặc dùng nó để thuật chuyện lịch sử thì là văn của Tư Mã Thiên, hoặc dùng nó để viết nỗi lòng, thì là văn của Liễu Tông Nguyên và Tô Thức. Thơ cũng ở trên mảnh đất thuần phác, thiên địa khoáng đạt, thái thượng vong tình này, thế nên hoặc là tác phẩm hào sảng khảng khái, hoặc là tác phẩm ưu tư bàng hoàng, cái gì cũng được. Mà vì mảnh đất thuần phác đó là một cái "vô" vĩ đại, cho nên tư tưởng đến cực điểm thì quy về thiên địa hà tư hà lự, tình cảm đến cực điểm, thì quy về lễ, tuy là thời loạn thế cũng tự tâm mình có trật tự thanh nhã.

Tất cả những điều này đều vì tư thái kỳ diệu của văn tự Hán tự tại cái "như" của nó, nên mới có thể. Văn tự Hán có bốn thanh độc đáo, ở đây không thể quên nhắc tới. Có bốn thanh, mới có thơ Đường, từ Tống và Côn khúc, kinh kịch ngày nay. Người Trung Quốc là ngộ ra được cái lý của âm dương hô hấp, mới định ra bốn thanh, là điều mà các dân tộc khác không làm được. Cho nên thơ văn Trung Quốc là âm nhạc, thấm nhuần vào nhạc của lễ nhạc. Thơ văn Trung Quốc nói về "phong", nên có thể gây hứng. Người ngày nay phần nhiều không biết điều này, mà lại bàn về vận luật tân thi, nghĩ thử xem há chẳng phải nghèo nàn, nông cạn, nhỏ hẹp sao?

Ba

Nhắc đến việc xây dựng văn học hiện đại Trung Quốc, có người liền nói là muốn nâng văn học Trung Quốc lên tiêu chuẩn thế giới. Nhưng thực ra hiện nay không có tiêu chuẩn văn học thế giới. Hiện nay có tiêu chuẩn thế giới của khoa học tự nhiên, lại không có tiêu chuẩn thế giới của triết học và văn học. Tiêu chuẩn văn học thế giới ngược lại là phải đợi Trung Quốc đến để thiết lập.

Trong giới học thuật có những người biết cái tốt của Trung Quốc, cũng thường nói không được khinh miệt Tây phương. Nhưng những thứ của Tây phương chỉ biết có "hữu" mà không biết "vô", đây chính là điểm không đáng quý, dù toán học và vật lý học của họ cũng từ nay về sau còn phải thỉnh giáo Trung Quốc. Bởi vì văn minh là từ chỗ ngộ ra được "vô" và "hữu", "không" và "sắc", mới sáng khởi. Vậy thì Tây phương hiện nay lại đang bên bờ sụp đổ.

Tây phương cũng có chỗ tốt của nó, ảnh hưởng của nó tất nhiên có thể tiếp nhận, nhưng phải tiếp nhận một cách tự nhiên, phải lấy mình làm chủ. Nếu là mô phỏng không tự nhiên thì không tốt. Như Trương Ái Linh, như Natsume Soseki của Nhật Bản, đều chịu ảnh hưởng của văn học Tây phương, mà không mất đi chủ thể là tốt.

Văn học Tây phương lấy Hy Lạp làm tốt, lấy cái sự tươi mới có tri tính của nó. Nhưng trong văn học Hy Lạp cái tốt là tập hợp của Plato, còn sử thi Homer thì lại không tốt. Nếu lấy sử thi Homer và bi kịch, hài kịch Hy Lạp làm chuẩn, thì văn học Hy Lạp còn không bằng toán học và vật lý học Hy Lạp, cũng không bằng điêu khắc của họ. Sử thi Homer chỉ là trò hề. Trên sân khấu Côn khúc và kinh kịch của Trung Quốc, bối cảnh chỉ có một màu màn và bàn ghế, dù kịch tình thế nào, bối cảnh đều là một thế giới thanh bình, càn khôn rộng lớn.

Người Tây phương không hiểu được một chữ "vô", đằng sau chiến tranh, mạo hiểm, luyến ái trong sử thi Homer là các vị thần Hy Lạp đầy rẫy tư dục và hành vi, không có thế giới thanh bình, càn khôn rộng lớn. Nhà ở tôi thích kiểu chiếu tatami của Nhật, không nhồi nhét đầy đồ đạc, mà người Tây phương thì ngay cả nhà thờ Cơ đốc của họ cũng nhồi nhét đầy các bức tranh điêu khắc, còn không bằng người Hồi giáo lễ bái trên đất trống. Kịch nghệ Tây phương đều là động tác, không thể lúc bất động không làm gì cũng có kịch.

Trong văn học Tây phương không có sự an bình của thiên địa nhân. Bi kịch Hy Lạp chính là người và thần không thể an bình với nhau. Trong văn học Hy Lạp cái tương đối tốt vẫn là hài kịch.

Thần của Cơ đốc giáo là "vô", lớn hơn thần Zeus của họ, nhưng nhân sự của Tây phương vẫn không có bối cảnh của "vô". Từ thời La Mã trở đi, nếu không có thần Cơ đốc giáo thì có thể nói không thể có văn học Tây phương, tác phẩm của họ cũng là tốt ở những nơi chạm tới thần, ví dụ như trong tiểu thuyết "Chiến tranh và hòa bình" của Tolstoy. Nhưng tính sáng tạo lớn nhất là con người vui đùa cùng tạo hóa, văn học Tây phương không có cái này. Người Trung Quốc là vì đại tự nhiên mà biết thần, lại vì thần mà biết đại tự nhiên, còn người Tây phương thì không thể nhìn thần Cơ đốc giáo với đại tự nhiên không ngăn cách.

Văn học Tây phương đời sau so với văn học Hy Lạp có thêm một bối cảnh, nhưng vẫn chưa thể là bối cảnh của "vô". Cho nên trong văn học Tây phương chỉ có sự việc của xã hội, mà không có phong cảnh của nhân thế du du.

Bối cảnh của văn minh là "vô", tiến bộ thành vẻ đẹp của điều lý nhân sự, vẻ đẹp của khí vật dùng hàng ngày, và vẻ đẹp của tướng mạo con người. Điều lý nhân sự của Trung Quốc có phong cảnh lễ nghi của triều đình và dân gian, khí vật cũng sinh ra từ vẻ đẹp phong cảnh lễ nghi này, không thể sánh với sự việc xã hội và khí vật trong văn học Tây phương. Vẻ đẹp nhân cách của Trung Quốc, như trong "Sử ký", trong "Tam quốc diễn nghĩa", trong "Thế thuyết tân ngữ", anh hùng mỹ nhân trong sử truyện Đường Tống, cùng với thứ dân trên phố trên ngõ, trí tuệ, khí khái đạo đức của họ có bao nhiêu bậc bao nhiêu hạng phẩm cách, vô số cách làm đẹp khác biệt, so sánh lại, liền thấy sự nghèo nàn thô ác trong tạo tượng nhân vật của văn học Tây phương, có cái tốt cũng là nhỏ bé.

Văn học Tây phương chưa có sự tự giác về người sở dĩ là người.

Văn học Trung Quốc viết về tính tình, thiên tính ở đầu của tình, văn học Tây phương thì chỉ biết viết tình. Về sự, người Trung Quốc nói có tính và mệnh, tính là thiên lý, mệnh thì là sự diễn dịch của nó, còn văn học Tây phương chỉ biết viết sự thái. Phật giáo biết tính mà không biết mệnh, người Tây phương thì biết mệnh mà không biết tính. Cho nên văn học Tây phương viết tình và viết sự thái, hai đầu của nó đều không có dư vận. Văn học Trung Quốc là điệu, văn học Tây phương là giai điệu. Điệu là sóng của sinh mệnh, có thể có dư vận, giai điệu thì là lực học, dù để lại ấn tượng sâu sắc, cũng không phải là dư vận, điệu là có thể du hý (vui chơi), giai điệu thì sẽ khiến người ta không thể giải thoát. Thêm vào đó văn tự ký hiệu của Tây phương trước tiên khi trạng tả vật tượng đã bị giới hạn rồi.

Cho nên là muốn dùng việc phục hưng văn học Trung Quốc để xây dựng văn học thế giới hiện đại. Trước đây Phục hưng châu Âu là xuất phát từ những thứ của Hy Lạp, hiện nay lại là phải từ những thứ của Trung Quốc để xuất phát. Trước đây nước Anh làm bá, khắp thế giới đều học tiếng Anh, từ nay về sau Trung Quốc vương thiên hạ, tất nhiên có thể khiến người nước ngoài đều học văn tự Hán. Lấy văn học Trung Quốc làm tiêu chuẩn.

Bốn

Văn học Tây phương tất nhiên cũng có cái đáng xem, chỉ ở chỗ nhãn quang của bạn thôi. Văn học Tây phương cận thế đại khái là sau cách mạng có một sự hưng vượng, như văn học Anh, Pháp, Đức và văn học Nga thế kỷ XIX. Nga là sau khi Peter Đại đế Tây hóa thì xuất hiện tác phẩm của Pushkin, Gogol, Turgenev, v.v. Nhật Bản Minh Trị duy tân, Trung Quốc phong trào Ngũ Tứ, đều xuất hiện văn học mới. Mà Liên Xô và Trung Cộng thì đều không có văn học. Hiện nay thế giới Tây phương ảm đạm sa sút, văn học của nó cũng theo đó mà suy thoái, những nhà văn gần đây của Anh, Mỹ, Tây Ban Nha và còn nước nào nữa, là ai, không biết hắn cũng chẳng phải tổn thất gì, nếu xem tác phẩm của họ, cũng chỉ để xem xem nó ở mức độ nào. Tác phẩm của Yasunari Kawabata thì không bằng Tagore. Văn học báo cáo của Aleksandr Solzhenitsyn cũng chỉ là có sự cần thiết của nó. Nếu bàn về văn học ngày nay, tôi thích tiểu thuyết "Diễm hỏa kết tại Phượng hoàng mộc thượng" của Chu Tây Ninh hơn. Tản văn tiểu thuyết của Chu Thiên Văn, Chu Thiên Tâm, cũng tốt hơn những nữ nhà văn có tiếng tăm ở Nhật Bản mà tôi biết. Nhật Bản thì bài viết của Yasuda Yojūrō là đáng kính. Nhưng đều còn cần phải có một phong trào phục hưng văn học Trung Quốc mang tính thế giới mới được.

Trung Quốc Hán Đường nhập khẩu văn hóa Tây phương, đều áp dụng rất tự nhiên, của Ấn Độ, của Ba Tư, của La Mã. Người Trung Quốc nay đối với văn hóa Tây phương áp dụng rất không tự nhiên, là vì bị các nước Tây phương đánh bại. Nhưng từ sau chiến tranh nha phiến mở cảng đến nay, đến nay đã trăm năm hơn, sớm nên có một lần kiểm điểm lại rồi. Phải làm sao để tái nhận thức văn minh Trung Quốc là chính thống của thế giới, làm sao để xây dựng chế độ mới của riêng Trung Quốc, làm sao để áp dụng những thứ của Tây phương một cách tự nhiên, ở đây người vĩ đại đầu tiên là Tôn Văn. Nhưng giới văn hóa nói tư tưởng Tôn Văn không thành học vấn. Cho nên tôi phải giải thích lại lần nữa.

Văn minh nằm ở chỗ giữa không và sắc.

Phật nói không sắc, Lão Tử nói vô và hữu, đây là sự ngộ ra cơ bản nhất của văn minh. Người Hy Lạp cổ đại cũng từng chạm tới chữ "vô" này, thế nhưng không cách nào luận chứng, họ bèn kết luận vũ trụ chỉ là "hữu". Cho nên toán học phát hiện ra số vô tỷ, họ liền không có cách, trên vật lý học phát hiện ra cái "vô" giữa hạt nhân nguyên tử và quỹ đạo điện tử, họ cũng vẫn là không biết vô. Người Tây phương từ khoa học tự nhiên lại thêm vào thần, cũng rốt cuộc cách đại tự nhiên một khoảng, cho nên những thứ họ làm ra tuy có ích mà không tốt, cuối cùng hết lần này đến lần khác tổng sụp đổ. Văn học của họ là viết cái sự thái của xã hội vật chất như vậy, tất nhiên là cách thấp. Trong giới học thuật có người biết cái tốt của Trung Quốc, cho rằng cũng không được khinh miệt Tây phương, ý là người Tây phương cũng biết "vô", ví dụ như triết học Sartre liền bàn đến "vô". Lại nữa triết học Tây phương cũng có chỗ ngộ, như cái gọi là "tiên nghiệm" trong triết học Kant. Nhưng đó đều giống như đúng mà không phải. Người Trung Quốc dù không biết một chữ "vô", những điều họ làm ra, thậm chí tư thái thân người của họ, đều tự nhiên là "vô", còn người Tây phương thì dù biết được một chữ "vô", cũng rốt cuộc có sự cách biệt. Sau Thập tự quân, người châu Âu thông qua người Ả Rập và người Ấn Độ mà học được số 0 do người Trung Quốc phát minh. Có vị nhà toán học người Nga còn biết nói Niết Bàn của Phật giáo chính là số 0. Toán học cận đại của Tây phương hơn nữa còn phát triển lý thuyết vô hạn và hữu hạn, nhưng họ thực ra vẫn không hiểu. Nếu thực sự hiểu được lý do của vô và hữu hạn vô hạn, thì có thể làm mọi việc đạt đến độ tinh vi tuyệt đối, những thứ của văn minh tất phải là tinh vi tuyệt đối; mà những thứ của Tây phương không có thứ nào làm được. Sau chiến tranh người Mỹ đến Nhật học trà đạo, cách làm trà đạo đều biết cả, thậm chí tinh thần trà đạo là "hòa tịch" cũng học được cách nói, thế mà vẫn không đúng. Một chữ "vô", như dân tộc Trung Quốc, lúc ban đầu là vượt qua hồng thủy để sáng tạo văn minh thời kỳ đồ đá mới mới ngộ ra được, dân tộc Tây phương không có sự tu hành như vậy, muốn ngộ ra thì nói thì dễ làm mới khó.

Phàm vật trong đại tự nhiên, đều là hữu và vô cùng tồn tại, tạo hình của văn minh cũng là không và sắc cùng tồn tại. Cho nên phàm vật đều có thời gian và không gian vô hạn, cho nên có thể là phong cảnh. Trong văn học Tây phương không có phong cảnh, là vì nó không có thời gian và không gian vô hạn. Sự xây dựng xã hội hiện đại Tây phương chính là đang nhồi nhét đầy cả thời gian và không gian, đã cận kề sự tổng phá diệt cuối cùng. Chỉ biết hữu mà không biết vô, thì đối với vật rốt cuộc không đạt được cái chân của nó, cho nên văn học Tây phương như hội họa Tây phương, nhiều lần thay đổi phương pháp trạng tả của nó, mà lần nào cũng vẫn là không đúng. Đối với vật không đạt được cái chân của nó, thì đối với nó không thân, cho nên trong văn học Tây phương không có cái "xuân phong bất tương thức, mạch thượng hành nhân giai hữu thân" như trong văn học Trung Quốc. Tình trong văn học Tây phương không có tình thân và bối cảnh không hiềm nghi với đời.

Trương Ái Linh đều không thích văn học cổ điển Tây phương. Những cảnh tượng trọng đại trong "Chiến tranh và hòa bình" của Tolstoy, và nhiệt tình sâu sắc nghiêm túc của Thiên chúa giáo, của dân tộc Slav trong tiểu thuyết của Dostoevsky, bà đều không cho là tốt, văn học lãng mạn của Đức, Pháp, Anh bà đều không cảm động. Bà không thích Byron, thà là yêu thích những tác phẩm châm biếm lý tính, bình minh của George Bernard Shaw. Văn học Tây phương chỉ là như vậy mà thôi.

Quân cảng lớn nhất của Nhật Bản là Ngô, là tư lệnh địa thời chiến tranh Nhật-Nga, và sau khi bại trận Thế chiến thứ hai, cảng này từng một thời bị phế bỏ, thực là "Bá đồ tàn chiếu trung". Khí thế cảng Ngô xa hơn cả Xích Bích hùng vĩ, thế nhưng văn nhân Nhật Bản không thể có một bài Ngô Cảng Phú có thể sánh với Xích Bích Phú của Tô Thức, đây chính là sự hạn chế của thủ pháp văn học Tây phương mà văn nhân Nhật Bản học. Văn học Tây phương không thể có cái lớn của thiên địa như Xích Bích Phú. Như tiểu thuyết ghi chép thực tế hải quân bại trận Thái Bình Dương lần này của tác giả Hiroyuki Nogawa, xa không bằng "Heike Monogatari". Trong văn học Tây phương không có cái ranh giới giữa thiên ý và nhân sự.

Từ Tây phương cũng có cái đáng học, như toán học và khoa học. Nhưng toán học và khoa học là của thế giới, không chuyên là của Tây phương. Toán học và khoa học của người Nhật nay đã đuổi kịp Tây phương, không thể nói đó là của Tây phương, trong toán học và khoa học chỉ có trình độ của người Tây phương, không có khí chất của người Tây phương. Triết học, văn học và nghệ thuật của Tây phương mới chuyên là thứ của người Tây phương, có cái vô minh của người Tây phương. Chính trị và kinh tế của Tây phương cũng là vô minh.

Nhưng cũng vẫn là thứ của Tây phương đáng học.

Những họa sĩ đã qua huấn luyện hội họa Tây phương hiện nay, đều có thể vẽ phác thảo vật tượng chính xác, vẽ cơ thể người hợp với tỷ lệ. Phối màu của tranh Tây cũng có thể tham khảo. Nhưng không cần phải dùng phép viễn cận, phép ánh sáng và bóng tối của nó. Thậm chí sự chính xác của phác thảo cũng chỉ là không thể không biết, nhưng không nhất định phải tuân thủ. Âm nhạc cũng vậy, học âm luật Tây phương có ích, nhưng không nhất định phải tuân thủ. Kiến trúc cũng vậy. Bởi vì hội họa, âm nhạc, kiến trúc v.v. đều dùng toán học vật lý học, nhưng không phải toán học và vật lý học tức là mỹ thuật, cái gọi là khoa học xã hội, khoa học nghệ thuật, là vô tri. Tạo hình của thứ Trung Quốc là tốt đến mức quên cả toán học và vật lý học, thứ của Tây phương là sinh cứng chưa chín, cho nên chỗ họ dùng toán học và vật lý học đặc biệt chói mắt. Thứ của Trung Quốc tích lâu hoặc tới mức đãi nỗ đối với tri thức toán học và vật lý học, mà từ nhạc Tây, tranh Tây và kiến trúc Tây phương v.v. thì có thể dễ dàng học được tri thức này, và có thể khiến hội họa, âm nhạc, kiến trúc Trung Quốc từ chín trở lại sinh, có không khí tươi mới. Nhưng cái quan niệm và cảm xúc vô minh kiểu Tây phương đó thì không được học. Việc văn học cũng như vậy. Bài viết của Hồ Thích và Chu Tác Nhân đều có một sự sáng rõ kiểu khoa học. Mà cái không tốt của văn học Trung Quốc hiện nay là học cái quan niệm và cảm xúc của văn học Tây phương. Tản văn thời Minh rất lý trí, bài viết của Chu Tác Nhân đúng là có thể cùng với nó vô gian nhiên. Văn học mới của Trung Quốc tất yếu là của Trung Quốc.

Việc triết học cũng vậy.

Văn học và triết học và khoa học vốn dĩ có thể là một thể. Trung Quốc có "Kinh Dịch" đã cực kỳ hoàn bị, nhưng thời Chiến Quốc như ngụy biện của Huệ Thi và ngụy biện của chư ngoại đạo Ấn Độ cùng ngụy biện chép trong tập hợp của Plato người Hy Lạp cùng thời đại, đều rất đáng mừng, vì triết học không chỉ ở kết luận của nó, mà còn ở chỗ trong từng tiết từng tiết biện thuyết của nó đều là tươi mới, tức cái này cho nên triết học có thể là văn học. Trang Tử chính là làm cho triết học và khoa học thời đó đều thành văn chương. "Luận hành" của Vương Sung thì chê sức văn không đủ. Đời sau có thể làm cho triết học và văn học thành một thể là thơ của Lý Bạch, Âu Dương Tu, Tô Thức. Văn thì là Tư Mã Tương Như, Tư Mã Thiên, Liễu Tông Nguyên. Lại chính là tản văn thời Minh, tính lý trí của tản văn thời Minh đại khái là chịu ảnh hưởng của việc Matteo Ricci nhập khẩu khoa học Tây phương. Nhưng tản văn thời Minh không đủ lớn. Dân quốc thời Ngũ Tứ bài viết của Chu Tác Nhân có một sự bình minh, nhưng cũng vẫn đơn bạc.

Triết học Tây phương đời sau trọng ở kết luận, mà ít sự tươi mới trong từng tiết biện thuyết. Văn nhân sau Ngũ Tứ bàn về chủ nghĩa dân chủ, và chủ nghĩa cộng sản, đều chỉ là cưỡng ép kết luận, cho nên không thành văn học. Họ bàn về khoa học cũng chỉ ở kết luận, không có sự tươi mới từng tiết của tri thức khoa học. Kết luận tuy là sai lầm, nhưng sự tươi mới từng tiết của tri thức trên đường của nó thì có cái có thể dùng cho ta. Hiện nay chúng ta lấy sự tươi mới của tri thức trên vật lý học và thiên văn học thế kỷ này, tự làm ra kết luận của chúng ta, tức là lấy thế giới quan mà chúng ta vốn đã ngộ ra từ thời Kinh Dịch đến nay để làm một lần giải thích mới. Chúng ta không cần kết luận của người Tây phương đối với những tri thức mới này.

Việc chính trị và kinh tế cũng vậy. Nhân thế và xã hội là một mà không phải là một, chính trị, kinh tế và hành sự xã hội của Tây phương đều là chỗ họ dùng toán học và vật lý học rất chói mắt, có thể cung cấp cho chúng ta học tập, nhưng vẫn nên là chính trị, kinh tế và hành sự nhân sự của Trung Quốc. Văn học Trung Quốc là một thể với triết học chính trị, có câu "lễ nhạc văn chương", khí vận của văn chương thấm nhuần vào nhạc, thể tài của văn chương hợp với lễ, xây dựng văn học hiện đại Trung Quốc là phải thông qua một phong trào tư tưởng lớn.

Năm

Từ trước tới nay sự xuất hiện của các phong trào tư tưởng, một loại là để giải thích vấn đề thể chất của văn minh. Ví dụ Thích Ca nói xã hội hiện nay là vô minh, mà đề ra Phật pháp, cùng với việc Mạnh Tử biện biệt người sở dĩ khác với cầm thú, và việc Jesus khiển trách dị giáo đồ. Lại một loại nữa thì không liên quan đến thể chất văn minh, mà chỉ để đối ứng sự thái, ví dụ như những phong trào tư tưởng cải cách xã hội của châu Âu cận thế, và phong trào tư tưởng độc lập thuộc địa. Tư tưởng của ông Tôn Văn là kiêm cả hai loại, lấy Vương đạo để chỉnh đốn bản chất văn minh, lấy cách mạng để cứu nguy vong của Trung Quốc. Cho nên các phong trào tư tưởng lớn đều là phủ định hiện trạng. Ngày nay mà nói phong trào tư tưởng, điều đầu tiên liền phải phủ định thể chất và hiện trạng của xã hội Tây phương, mà đề ra cái chính diện.

Văn minh tất phải là biết vô và hữu, mà Tây phương chỉ biết vật chất. Người Tây phương tuy từ Babylon đoạt lấy toán học và vật lý học phát hiện thời kỳ đồ đá mới, cũng như thần, nhưng họ vẫn cứ không biết "vô". Cảm xúc của họ vẫn là thứ vô minh của người thời đồ đá cũ. Đây là nhận thức về Tây phương mà bạn bè và học sinh của chúng ta đều phải có. Tiếp theo là đối với chủ nghĩa quốc gia công nghiệp đang thịnh hành khắp thế giới sau Thế chiến thứ hai phải có thể đưa ra được phương án thay thế, chính trị là phải biết tế tự và hành chính nhất trí, công nghiệp là phải lấy thủ công nghiệp, nông nghiệp làm chủ, mà lấy máy móc công nghiệp làm phụ, xã hội là phải lấy nhân gia làm bản vị, không được vì công nghiệp hiện đại mà phá hoại nhân gia, tức là phải vì nhân gia mà sửa chữa công nghiệp hiện đại. Đây là kiến giải đối với vấn đề hiện trạng thế giới mà bạn bè và học sinh của chúng ta đều phải có. Hiện trạng thế giới nay đang đi cấp tốc tới sự cuối cùng của lịch sử nhân loại, kẻ địch trước mắt hiện nay của chúng ta là Trung Cộng, phải đánh đổ Trung Cộng, quang phục đại lục, nhưng hoài bão của chúng ta là phải đạt đến thế giới đại đồng như ông Tôn Văn nói, lấy văn minh Trung Quốc vương thiên hạ.

Cho nên tôi muốn cùng vị tân hữu Long quân làm một cuộc đàm luận sâu, thậm chí hai lần ba lần. Paul lúc đầu phản đối Jesus, về sau lại làm công thần thứ nhất của Cơ giáo. Đệ tử lớn thứ nhất của Phật giáo là Sá Lợi Phất cũng lúc đầu là ngoại đạo. Tài trí và phẩm đức của Long quân có thể là người thứ nhất, chỉ là tư tưởng đến nay còn chỉ là một khối sắt mới, phải đặt trong lửa đốt qua, bị búa sắt đập qua, rồi lại trong nước tôi qua, mới tạo thành một thanh bảo kiếm (kiếm trong câu nói "trí tuệ dĩ vi kiếm" trong kinh Phật).

Ví dụ Long quân là người học xã hội học, nhưng xã hội phải thăng hoa thành nhân thế, trên xã hội học còn có học về lễ nhạc nhân thế. Ở đây bước đầu phải có thể đọc "Lễ ký", điểm này Long quân thử nghĩ xem thấy thế nào?

Lại như cách làm phúc lợi xã hội của Tây phương, Long quân coi nó là tốt. Nhưng do chính phủ đứng ra làm, không bằng do dân tự làm, nhẹ thuế khóa, khiến nhân gia có dư lực có thể dưỡng già từ ấu, tự nhiên cũng xóm giềng thủ vọng tương trợ, thân hữu bệnh tật hoạn nạn tương tuất, so với việc do quốc gia làm có tình nghĩa của cái đẹp hơn. Do dân tự mình xây nhà cũng hơn nhà ở công cộng có thể có sự sáng ý của vạn dân. Điểm này Long quân nghĩ xem, thấy thế nào?

Long quân đại thể là thừa nhận chế độ hiện nay của Tây phương, nói phàm chế độ đều không thể tận thiện. Nhưng như vậy thì trở nên không còn tiêu chuẩn. Ví dụ chế độ nô lệ trong lịch sử Tây phương cũng không phải là không có cái tốt của nó. Đối với sự phán đoán của một vật trong một thời đại, nên nhìn ba điểm sau:

1. Một chế độ nếu thể chất của nó chỉ y cứ vào cái hữu của vật chất, mà trái với năm quy tắc cơ bản của đại tự nhiên, tức là chế độ ác, nó tất hướng tới diệt vong.

2. Chế độ ác cũng có thể trong sự bồi dưỡng nhân tình của mặt khác xã hội mà được phát đạt, mà nó cuối cùng dẫn đến phá hủy sạch cái nhân tình mỹ đức của giường bồi dưỡng này, thì chế độ này tức không thể tiếp tục tồn tại.

3. Chế độ văn minh cũng có tiết khí có thịnh suy, suy rồi lại có thể thịnh, nhưng chế độ ác đến thời suy của nó thì những chỗ ác của nó đều hiện ra, không còn có thiện, chỉ có cách mạng nó đi.

Hôm nay là phải đánh đổ chế độ cộng sản, mà cũng không thể còn lưu luyến chế độ dân chủ Tây phương. Hôm nay là phải phục hưng lễ nhạc nhân thế Trung Quốc để làm sự phục hưng văn minh thế giới. Bạn bè và học sinh của chúng ta nếu đối với điều này vẫn chưa thông suốt rõ ràng, thì nói với người ta về lý luận tư tưởng lúc nào cũng khẩu xỉ bất thanh. Điểm này lại phải mời Long quân thử nghĩ xem.

Bạn bè và học sinh của chúng ta là phải có thể có cảm giác mình sinh ra trong lịch sử, và có trí tuệ và năng lực thực hành sáng tạo lịch sử.

Sáu

Chúng ta nay là phải hạ một phen công phu, đem văn học Trung Quốc ra luận lại.

Người ngày nay luận văn học thì xem thường Hán Phú, xem thường "Tam quốc diễn nghĩa", càng xem thường "Chinh Đông", "Chinh Tây" và "Dương Gia Tướng" v.v. những tiểu thuyết cũ, vì Tây phương không có văn học tương tự thế này. Chúng ta nay đều phải đem lại nhận định lại giá trị văn học của nó. Như Phàn Lê Hoa có thể biên vào kinh kịch, lại như "Tứ lang thám mẫu" trong kinh kịch, lại há những tác phẩm văn học khác nhàn rỗi có thể sánh kịp? Hai ngàn năm nay thơ văn Trung Quốc, chúng ta đều phải vứt bỏ lý luận văn học Tây phương để đọc lại. Chúng ta phải vì thế giới thiết lập nên lý luận văn học Trung Quốc.

1. Phải biết tính vô hạn của tạo hình văn học Trung Quốc. Thư pháp, hội họa Trung Quốc dùng nét chỉ có 30%, sự thay đổi vị trí của vật tượng trong hội họa, cũng chỉ đạt 30% của thư pháp. Âm nhạc cũng vậy. Một âm của âm nhạc Trung Quốc đều là một cái vô hạn, giao hưởng khúc của Tây phương dù thay đổi thế nào cũng không bằng cái sinh tư vô hạn của nó. Quái tượng hào vị của "Kinh Dịch" cũng có một cái vô hạn hơn cả phương trình của toán học và vật lý học. Nhân thế hơn xã hội phức tạp lại càng là một cái vô hạn. Đồ gốm Trung Quốc đặt ở đó chính là một tồn tại của ý nghĩa. Thơ văn Trung Quốc có thể đơn thuần trạng vật thuật sự, như quái tượng hào vị của "Kinh Dịch", không thêm tu sức cũng không thêm vào ý nghĩa gì khác, mà không có gì không phải. Đây chính là vì vật vật của văn minh Trung Quốc đều có tính tuyệt đối và tính vô hạn của nó.

2. Cho nên lại phải biết văn học Trung Quốc là lãng mạn và bình minh là một. Như tình cao của "Hồng Lâu Mộng", mà đều là viết hiện thực hàng ngày của nhân gia. Văn học Trung Quốc đứng ở trong tiên cảnh của nhân thế. Như chuyện Tần Hoàng Hán Vũ và ý tiên trong thơ Lý Bạch, Tô Thức.

3. Văn học Trung Quốc là gió thổi nước chảy hoa nở của tri tính, sự tươi sáng vui vẻ nghịch ngợm của sinh mệnh, mà đều là chính kinh, cho nên tuy viết ưu hoạn tật khổ cũng có một cái giải thoát, chỉ cảm thấy đại tín của thiên địa và nhân sự đều ở trước mắt. Đây mới là văn học khai mở thái bình chi thế.

4. Văn minh Trung Quốc là thế của lễ nhạc ngũ luân ngũ thường, cho nên đề tài thơ văn quảng khoát, chỉ nhìn trong "Văn tâm điêu long" nói về thể văn nhiều bao nhiêu, với sự phân loại đề văn và đề thơ trong "Văn tuyển" y cứ vào toàn diện của nhân sự. Như sự phân loại đề thơ có cảm hoài, vịnh sử, hành lữ, ly biệt, thương thệ, du yến, xướng thù, khuê tình, vịnh vật v.v. So sánh lại, thơ Tây phương lấy luyến ái làm chủ, có thể biết là bề mặt nhân thế của nó hẹp, như chim hót thú vui đều chỉ là vì cầu ngẫu. Tây phương cũng không phải không có thơ triết lý, tiểu thuyết Tây phương cũng có lấy sự kiện xã hội làm đề tài, nhưng những thứ đó như kịch nói kịch điện ảnh đều không phải là hí. Kịch nghệ phải có hí, kinh kịch Côn khúc mới là hí. Ngược lại, không có thế của lễ nhạc, mà đơn thuần là sự kiện xã hội, thì không thể thành văn chương.

Văn học Trung Quốc đề tài nhân sự rộng, tạo hình nhân vật rộng. So với "Sử ký", nhân cách trong "La Mã anh hùng truyện" liền thấy sự đơn điệu của nó, kịch nghệ Tây phương không có nhân cách đa dạng của nhân vật trong kinh kịch. Văn học Tây phương chính là vì phẩm cách đạo đức nhân vật đơn điệu, cho nên lấy việc miêu tả tâm lý phức tạp làm thay thế. Tâm của tâm lý học không phải là văn tâm. Trong văn học Trung Quốc là tâm thiên địa và tâm sự của anh hùng, hàng ngày của thứ dân là tâm hoa, tâm nước, tâm người nữ.

Còn nữa là cảnh vật trong văn học Trung Quốc tốt. Như sân khấu kinh kịch, nhạc cụ, y sức mặc trên người và hí đao hí thương, roi ngựa, mái chèo, gậy, giỏ, chân nến, bàn ghế v.v., đều tốt hơn trong kịch nghệ Tây phương. Sau chiến tranh "Asahi Shimbun" đăng một nhạc sĩ nổi tiếng người Pháp đến Nhật xem Nhã nhạc và Bon odori, bội phục đến cực điểm, thương tiếc sâu sắc người Nhật tự mình có nhạc cụ tốt như vậy, lại đi áp dụng nhạc cụ Tây phương tồi tệ. Trung Quốc thì chỉ nhìn khí vật ở Cố cung bác vật viện, liền biết tạo hình của thứ văn minh là như thế nào. Cảnh vật trong thơ Đường, từ Tống, khúc Nguyên, tiểu thuyết Minh Thanh đều có một loại vẻ đẹp của tiết khí và vật ý tâm nhân, phàm những đạo lý này, hôm nay chúng ta bàn về văn học mới đều tất yếu phải hiểu.

Bảy

Hạ Thừa Đao từng nói với tôi: "Đọc thơ Tây phương, mới biết thơ Trung Quốc tốt."

Văn cũng vậy. Văn học Trung Quốc là văn học tốt nhất thế giới, tiêu chuẩn làm sự phê bình như vậy là năm quy tắc cơ bản của đại tự nhiên, Trung Quốc "thi ngôn chí", văn cũng vậy, văn chương lại bàn về khí vận, đây tức là hợp với quy tắc đại tự nhiên có ý chí và hơi thở, đây là điểm thứ nhất. Thơ có hưng, phú, tỷ, văn cũng vậy, hưng tức là khởi đầu của vật, sinh là vô nhân, ví dụ từ cái vô của tự nhiên cứu cực mà sinh ra tố hạt tử, cho nên hợp với quy tắc âm dương của đại tự nhiên, đây là điểm thứ hai. Hưng là khởi đầu của quy tắc âm dương, mà phú và tỷ thì là sự toại hành của quy tắc âm dương, phú là sóng dọc của sinh mệnh, cho nên có thời gian, tỷ là sóng ngang của sinh mệnh, cho nên có không gian. Cảnh vật trước mắt trong văn học Trung Quốc khiến người ta du nhiên ý viễn, tức là hợp với quy tắc thống nhất không gian thời gian vô hạn và hữu hạn của đại tự nhiên, đây là điểm thứ ba. Điệu và tư thái của thơ văn Trung Quốc biến hóa khôn lường, có thể từ giai điệu giải thoát, cho nên hợp với quy tắc không liên tục của đại tự nhiên, đây là điểm thứ tư. Văn chương Trung Quốc chỗ nào cũng là ý nghĩa, không phải vì một ý nghĩa, chỗ nào cũng là vấn đề, chỗ nào cũng là giải đáp, có thể ví như một bức tranh tốt, vạn vật đều là một cái nghi lớn, cũng đều là một cái tín lớn, nghi là sự dấp dính tự hỷ của tín, đáp ở trong vấn, vấn ở trong đáp, cho nên phong cảnh văn chương Trung Quốc, như nước biển lớn và bầu trời xa xa cúi ngẩng vòng quanh, người ở trong thuyền có lời cười, đây là văn học Trung Quốc hợp với quy tắc tuần hoàn của đại tự nhiên, đây là điểm thứ năm.

Trung Quốc bàn lễ nhạc văn chương, sự hưng của văn chương thông với nhạc, phú và tỷ thông với lễ. Cho nên lục nghĩa của thơ, hưng phú tỷ, bên dưới còn có phong, nhã, tụng. Văn chương cũng vậy.

Văn nhân Ngũ Tứ Kinh Thi chỉ đọc Quốc Phong, nói nó có cái đáng cho thơ tình của văn học Tây phương, đối với Nhã thì không bàn, đối với Tụng thì càng không xem trọng, đâu biết rằng có Nhã có Tụng mới là chính thể của văn học thế giới.

Tụng là sự bắt đầu của văn học, luyến ca không phải là sự bắt đầu của văn học. Như Veda của Ấn Độ và cổ ca từ của Babylon đều có Tụng. Người thời đồ đá cũ đối với đại tự nhiên có sự sợ hãi vu yểm, người thời đồ đá mới mới hiểu được sự tươi sáng vui vẻ của thiên địa vạn vật, đối với nó cảm kích, cho nên tụng thần, thần không phải đến từ totem của người thời đồ đá cũ, tụng thần là tụng đại tự nhiên. Thời đại Thương Tụng Chu Tụng tuy đã qua, trong thơ văn Trung Quốc đối với thiên địa vạn vật vẫn là loại tình hoài tụng này. Tây phương tuy tôn giáo có thánh ca, văn học của nó thì không có. Thánh ca tôn giáo của nó cũng chỉ là tụng thần mà không tụng thiên địa vạn vật. Tụng là cách vật trí tri đối với đại tự nhiên, trải rộng khắp toàn diện đời sống hàng ngày. Công nghiệp hiện đại phá hoại môi trường tự nhiên, chính là muốn đến nhận thức lại sự tụng trong văn học Trung Quốc.

Nhã là Đại Nhã viết về chính sự triều đình, Tiểu Nhã viết về tác nghiệp sản xuất, tế tự nhân gia và việc giao thù chủ khách. Nhưng với tiểu thuyết chính trị, tiểu thuyết công nghiệp đang thịnh hành trên văn đàn hiện nay thì khác. Của Trung Quốc là có lễ nhạc, của Tây phương thì chỉ là sự vụ.

Trung Quốc không giống Tây phương có nghệ thuật đặc định. Thư pháp của Vương Hy Chi có thể viết thư soạn bản thảo ghi sổ sách, văn chương Trung Quốc cũng là viết chính trị và đời sống hàng ngày cái gì cũng không thể không. Sự khác biệt của nó đối với cái gọi là văn học chính trị, văn học tùy thân của Tây phương, tôi nghĩ nó không chỉ ở chỗ tính chất của sự thật được miêu tả khác nhau, mà là còn nằm ở chỗ thủ pháp miêu tả, cũng tức là cái gọi là văn học như thế này, của Trung Quốc và của Tây phương khác nhau.

Kinh Thi chỉ có Quốc Phong là giống văn học Tây phương, nhưng cũng hai thứ hoàn toàn khác nhau. Hiểu được điều này, mới có thể hiểu "Hoa gian tập", từ Bắc Tống, cũng như "Hồng Lâu Mộng".

Tám

Văn học Trung Quốc trải kiếp không hỏng, nhưng trong đó có sự thịnh suy của mùa, khi nó thịnh, chịu ảnh hưởng của văn học Tây phương có thể có một sự khích lệ. Thứ nhất tức là sự tự giác về mối quan hệ giữa tạo hình văn học và toán học và vật lý học đã nói ở phía trước, văn chương có thể viết được rõ ràng, bình thực, giản khiết. Còn thứ hai là phản tỉnh về sự nguyên thủy của văn học, có thể có sự xuất phát mới. Ví dụ như hội họa, của Picasso gần như là từ cái sự ngây thơ khi nhân loại mới phát minh hội họa mà xuất phát. Bản họa của Munakata Shiko của Nhật Bản cũng là không đếm xỉa đến sự thừa kế truyền thống. Văn học Tây phương là mỗi khi ở chỗ phá hoại sự nhân tập của truyền thống thì có vị tươi mới của nó. Tuy sự sáng tạo của nó vẫn không thể tính là số, cũng là lấy khích lệ chúng ta cũng đến phá hoại nhân tập. Nhưng của chúng ta tốt hơn của họ. Ví dụ như hội họa, sự sáng tạo của Bát Đại Sơn Nhân liền tốt hơn của Picasso. Bởi vì của Tây phương là tạo hình vô minh, phủ định lại phủ định, còn của Trung Quốc thì là sự đổi mới tạo hình của văn minh. So với Munakata Shiko của Nhật Bản, cũng là Bát Đại Sơn Nhân tốt. Bát Đại Sơn Nhân là chịu ảnh hưởng của Thiền tông, phá trừ nhân tập truyền thống, nhưng tư thái bút mực và họa cảnh mới của ông vẫn là của Trung Quốc, không phải của Tây phương cũng không phải của Nhật Bản có thể sánh kịp. "Kích nhưỡng ca" tôi vẫn chỉ đọc một phần của nguyên thảo, đã là khiến tôi từ bỏ thành kiến đối với đám học sinh thanh niên hiện nay, cũng như một số thành kiến của tôi đối với văn học. Đọc "Kích nhưỡng ca" khiến tôi có suy tư, sinh ra hy vọng.

Lý luận không bằng tác phẩm, nhưng cũng vẫn là phải có học vấn, như hoa tốt phải có đất nước tốt bồi dưỡng. Ông Tôn Văn đọc sách cực nhiều, mà dường như không có học, mới thực là người thông minh người. Văn chương của ông Tôn Văn cũng không chịu ảnh hưởng của người khác, mới thực là lễ nhạc văn chương, mà cách dùng từ dùng ngữ của ông xa hơn thơ của Âu Dương Tu và văn của Chu Tác Nhân là mặt mộc thiên nhiên. Chu Thiên Tâm v.v. đều còn phải công phu đọc Ngũ Kinh Tứ Thư, đọc Sử đọc Tử đọc Tập, như cách đọc sách của ông Tôn Văn, tiếp theo cũng như cách đọc sách của ông Tôn Văn đọc sách Tây phương.

Người học hiện nay không biết của ông Tôn Văn là học vấn chân thực. Văn nhân hiện nay, cũng không biết của ông Tôn Văn là văn chương. Tây phương bàn về văn nghệ v.v., văn học Trung Quốc không phải là nghệ thuật. Toán học và vật lý học không phải nghệ thuật, mà tự nhiên là đẹp, cho nên đại toán học gia và đại vật lý học gia đều viết được văn chương hay. Thư pháp cũng không phải nghệ thuật. Vẻ đẹp văn học và thư pháp Trung Quốc không bằng là thông với vẻ đẹp tri tính của toán học và vật lý học. Thần xã của Nhật Bản cũng vậy, ở trên nghệ thuật. Âm nhạc và hội họa Trung Quốc cũng vậy, cho nên Đới Quỳ thời Tấn lấy cầm làm một nghệ thì thẹn, tranh của Vương Duy vượt ra ngoài tượng ngoài nghệ. Thứ của Nhật Bản còn hiềm là quá đẹp, huống chi nghệ thuật Tây phương, nghệ thuật Tây phương chính là di vật của totem.

Trung Quốc và Nhật Bản hiện nay các nhà thư pháp lấy thư pháp làm mỹ thuật, mà thư pháp đại hỏng, lấy văn học làm văn nghệ mà văn học đại hỏng. Các thứ âm nhạc đồ họa kiến trúc y phục khí cụ đều như vậy.

Đề xướng văn học hiện đại Trung Quốc, là muốn tái kiến nhân thế, tái kiến văn học tri tính khoáng đạt thiên nhiên.

Chín

Quái của "Kinh Dịch" là tượng hình, nhưng không giới hạn ở hình nào, đơn thuần cái quái tượng hào vị đó chính là một tồn tại của ý nghĩa, nhưng không giới hạn ở ý nghĩa nào. Thư pháp cũng vậy. Người Tây phương cũng có người cảm thấy điều này trong tiềm thức, trong số họ liền xuất hiện trường phái tương lai; vẽ bức tranh không biết vẽ vật thể gì, biểu thị ý nghĩa gì, đơn thuần cái nét và khối và màu sắc đó chính là tất cả - của triết học thực tồn. Nhưng vị của quái hào và bút pháp của thư, là tư thái của vô, nét và khối và màu sắc của hội họa trường phái tương lai không phải là tư thái của vô, rốt cuộc không thể giống như quái tượng hào vị và thư pháp chính là một tồn tại của ý nghĩa vô hạn.

Văn chương cũng vậy, văn học Tây phương và Nhật Bản hiện đại, vì mùi vị thực thương, muốn có những tác phẩm văn học mới thoát khỏi tư tưởng và cảm xúc và tính sự kiện, thế nhưng rốt cuộc cũng không thể có. Mà thơ văn Trung Quốc thì có thể có cảnh giới này. Vật của đại tự nhiên, như núi sông cây đá đơn thuần có ở đó chính là một ý nghĩa vô hạn, người Trung Quốc là lấy ngộ thức để quan được, cho nên thơ văn Trung Quốc cùng quái hào thư pháp âm nhạc hội họa, thậm chí kiến trúc vật, đều là phong cảnh vô hạn của đại tự nhiên.

Tranh khắc gỗ của Munakata Shikō mang bầu không khí lễ hội của tầng lớp bình dân Nhật Bản, trong khi tranh Trung Quốc lại mang vẻ thanh tao của những ngày thường nhật, chẳng hạn như tranh thủy mặc của Bát Đại Sơn Nhân. Thơ văn Trung Quốc cũng là sự thanh tao của ngày thường, mà tiếng trống hội ngày lễ cũng nằm trong đó. Người ta không thể ngày nào cũng ăn tiệc, cơm canh đạm bạc mới là thứ không bao giờ ngán. So với văn học phương Tây, văn học Trung Quốc có vẻ bình đạm không chút kỳ lạ. Thơ văn Trung Quốc tựa như cơm canh đạm bạc, trong cái cảnh giới bình thực, gần gũi ấy mới là nơi chứa đầy phong ba bão táp.

Bức tranh "Hoa hướng dương" của Van Gogh với ánh sáng và màu sắc mãnh liệt như vậy, đó gần giống như ảo giác của người dùng thuốc ảo giác, chẳng có gì đáng quý. Màu sắc của sự sống, ví như màu sắc và độ bóng của cỏ cây, vốn mang nét chát, mà sự chát lại hòa làm một với sự sảng khoái. Ánh sáng của sự sống tựa như ngọc và sứ trắng, lặng lẽ xuyên thấu từ bên trong ra. Hoa phượng vĩ nở rộ như ngọn lửa, nhưng bản thân nó lại mang theo tĩnh ý của sự sống. Đây chính là một cảnh giới của ngày thường. Hội họa, âm nhạc và văn học Trung Quốc đều như thế.

"Tố dĩ vi tuấn hề" (Vốn dĩ là sự rực rỡ) trong Luận Ngữ, văn học Trung Quốc chính là nền tảng mộc mạc như vậy, cho nên mới có thể lãng mạn, mới có văn của Trang Tử, phú của Tư Mã Tương Như, thơ của Lý Lăng, Lý Bạch, có khúc ca bi ai trong loạn lạc của Lý Quy Niên ở Trường Sinh Điện và "Du viên kinh mộng" trong Mẫu Đơn Đình, có Tây Du Ký và Hồng Lâu Mộng. Kỳ thực, thơ của Lý Bạch trực diện với thiên nhiên hơn nhiều so với thơ của Đỗ Phủ, đó là sự tri tính. Sự lãng mạn của văn học phương Tây là sự cháy không hoàn toàn của cảm xúc. Chỉ văn học Trung Quốc mới có ánh sáng của tri tính. Văn học là giác ngộ, là sự cháy hoàn toàn của cảm xúc.

Thơ văn mang tính tri tính mới có thể là làn gió mới của thời đại. Tri tính là sự hợp nhất của giác ngộ và tri thức. Sự giác ngộ của Phật giáo Ấn Độ và tri thức bị tách rời, còn trong tri thức của phương Tây thì không có giác ngộ. Sự giác ngộ của Ấn Độ, đức tin của phương Tây, đều có một khoảng cách với tính tri tính của văn minh Trung Quốc. Văn học Trung Quốc như văn của Trang Tử, nội dung và thể tài thoạt nhìn không phù hợp với lẽ thường, nhưng nếu đem đối chiếu với các hiện tượng trong lĩnh vực lượng tử luận, thuyết tương đối và hạt sơ cấp, sẽ thấy nó là thứ tri tính nhất trong các loại tri tính.

Cảnh giới cao nhất có một sự hồ đồ sáng tỏ mê ly, phàm là bạn bè của chúng ta, đều phải học theo chí hướng thiên hạ của Tôn tiên sinh.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

2 Trong Tổng Số 3 tác phẩm của Hồ Lan Thành

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.