Vương Mãnh đối với Nam triều đã không còn hy vọng, tuy nhiên lòng vẫn còn canh cánh. Vương Mãnh, Thôi Hạo đều không khiến chủ của mình dùng binh với Nam triều. Văn Minh Hoàng thái hậu mang theo Hiếu Văn Đế thuở nhỏ bên mình, định đô tại Bình Thành, không chịu dời đô về Lạc Dương, là để khiến thế lực của Thác Bạt Ngụy không áp sát Nam triều. Văn Minh Hoàng thái hậu cùng Hiếu Văn Đế thăm hỏi lễ độ Cao Doãn, khuyên làm ruộng dâu, xây trường học, thực thi quân điền, làm việc vô cùng thiết thực, khiến văn minh Hán hiện rõ cả ra. Họ đều có ý thức rất mạnh mẽ rằng mình là người Hán, Thôi Hạo giám tu quốc sử Thác Bạt Ngụy, bị Đạo Vũ Đế giết chết, cũng chính vì ý thức dân tộc này của ông.
Văn Minh Hoàng hậu trẻ trung xinh đẹp, có giáo dưỡng, được người chồng anh hùng của bà yêu kính. Chồng mất, bà làm Thái hậu, khi ấy mới hơn hai mươi tuổi, tự quân là con của vợ trước, nhìn bà như đóa hoa trên đỉnh núi. Tự quân cũng là bậc anh hùng trẻ tuổi, liên tiếp nhiều năm đích thân dẫn binh ra ngoài biên giới chinh phạt Nhu Nhiên và các tộc man di, hiếm khi trở về Bình Thành, để tránh gặp mặt bà. Bởi theo tập tục của người Hồ, cha chết thì con lấy mẹ kế, nhưng Văn Minh Hoàng hậu kiên quyết tỏ rõ uy nghiêm của lễ nghi dân tộc Hán.
Nếu không có Vương Mãnh và Thôi Hạo dùng cách "dĩ di chế di" (lấy người di trị người di), làm nền tảng cho việc thống nhất các tộc Hồ, thì sự thống nhất thiên hạ của Tùy Đường sau này sẽ không đến nhanh như vậy. Còn việc Văn Minh Hoàng thái hậu kiên quyết thực thi chế độ quân điền, chính là mở đầu cho sự phồn vinh về sản nghiệp của thời Đường, nếu không có Văn Minh Hoàng thái hậu, cũng sẽ không có Lý Bạch. Ngay cả cuộc cải cách Taika ở Nhật Bản thời hậu thế, thực thi chế độ quân điền, cũng là bắt chước Bắc Ngụy, thời Nara thậm chí còn gọi tân đô là Bình Thành. Nhưng họ có biết đến tên của Văn Minh Hoàng thái hậu chăng?
Vị Hoàng thái hậu trẻ tuổi này năm xưa cũng từng yêu Lý Xung. Lý Xung là người liêm khiết chính trực, nhìn việc ông chỉ huy xây dựng Bình Thành có thể thấy được tài năng và kiến thức của ông. Phụ nữ thời Hán, Ngụy, Lục triều giống như "Tiểu Hà" trong "Kích Nhưỡng Ca", thái độ đối với đàn ông rất phóng khoáng. Sau này cháu dâu của bà là Hồ Thái Hậu tư thông với Dương Bạch Hoa, thời Đường lại có Võ Tắc Thiên sủng ái Trương Xương Tông, nhưng Văn Minh Hoàng thái hậu thì không giống họ. Hồ Thái Hậu sùng Phật, Văn Minh Hoàng thái hậu lại cực hiếm khi đến chùa chiền, bà sống thanh đạm mà có một loại uy nghiêm. Lý Xung vì biết em trai mình nhận hối lộ hai mươi lạng bạc, tức giận đến sinh bệnh rồi mất sớm, tôi tra lại lịch sử, hóa ra Lý Xung là ông nội của Đường Cao Tổ Lý Uyên, cụ tổ của Thái Tông Lý Thế Dân. Sau đó Văn Minh Hoàng thái hậu còn yêu thêm một vài vị triều thần, cũng đều là nhân vật có địa vị, không dựa vào Thái hậu, Thái hậu cũng không ban thưởng, không phải sự sủng ái tư tình, mà là tình yêu thanh sạch. Văn Minh Hoàng thái hậu băng hà khi bốn mươi chín tuổi, người cháu do một tay bà dạy dỗ nên là Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế, vị minh quân trong lịch sử, so với việc Từ Hy Thái hậu đối với Quang Tự Đế, thật khiến người ta nhớ mãi không quên.
Bắc Ngụy từ thời Thái Vũ Đế đến Hiếu Văn Đế là thịnh vượng nhất, khi Văn Minh Hoàng thái hậu còn sống, mỗi dịp lễ tết, các nước chư hầu ngoài biên giới và Tây Vực đều đến triều cống, múa hát, Nam triều cũng cử sứ giả đến tham dự. Trước kia khi bà còn là Hoàng hậu thì ngồi ngang hàng với tiên đế để nhận chúc mừng, đến khi làm Thái hậu, là Hiếu Văn Đế hầu bên cạnh cùng nhận triều cống. Tiếng hoan hô của vạn dân và tiếng nhạc múa đều dành cho bà và ấu đế, nhân thế có một sự hùng mạnh, mà sự hùng mạnh này cũng là do bà tham gia tạo ra, đây không chỉ là quốc vận của Đại Ngụy, mà là toàn bộ Hoa Hạ cũng đang thức tỉnh, giống như trong bài viết của Chu Thiên Văn, nghe được tiếng ruộng đất đang uống nước.
Sau này văn học Bắc triều thậm chí còn thắng thế hơn Nam triều. Nam triều khoản đãi sứ thần Bắc triều, mời làm thơ, có câu "Người về sau cánh nhạn, nỗi nhớ nảy trước hoa", người Nam bắt đầu không dám khinh thường nữa. Đến khi Dữu Tín sang Giang Nam làm quan cho nhà Chu, những bài văn có sức nặng đều chỉ còn ở phương Bắc.
Chúng ta đọc văn học Nam Bắc triều, là đọc lấy tâm ý của người thời đó, đặc biệt là của người phương Bắc. Năm xưa khí phách của họ đối với chuyện Hoa - Di, sự phóng khoáng của họ, và trong lòng họ có một thứ gì đó luôn canh cánh. Như tài lược trí tuệ và sự làm việc bình tĩnh, chắc chắn của Vương Mãnh, Thôi Hạo, Cao Doãn, không thua kém gì Trương Lương, Hàn Tín, Tiêu Hà, đó đều là những nhân tài chỉ xuất hiện khi khí vận lịch sử đến thời điểm thiên ý cần mở ra một thời đại mới, như sự thanh đạm, quảng đại, uy nghiêm của Văn Minh Hoàng thái hậu.
Nhưng những thứ quá lớn lao và quá chân thực thì khó mà thấu hiểu.
Ngụy Thư đối với Văn Minh Hoàng hậu có những lời chê trách nhẹ nhàng. Hơn nữa Ngụy Thư cùng với Bắc Sử, còn có Nam Sử nữa, đến thời Trinh Quán thời Đường, Ngụy Trưng mới vâng mệnh giám tu, đến thời Khai Nguyên có lẽ vẫn chưa được người đời biết đến, nên trong thơ Lý Bạch không nhắc tới Thôi Hạo, nếu không ông chắc chắn sẽ rất thích Thôi Hạo. Trong thơ Lý Bạch có ca ngợi Vương Mãnh, vì Vương Mãnh có liên quan đến Tấn Thư. Đến thời Lý Thương Ẩn mới bắt đầu có thơ vịnh về Trần Hậu Chủ và chuyện trong cung Bắc Tề, vì khi ấy Nam Sử, Bắc Sử đã ra đời sau thời đại của Lý Bạch và Đỗ Phủ. Mà Lý Thương Ẩn chỉ biết vịnh chuyện cung đình năm xưa. Người văn nhân thời Tống sau này, trong tình cảm lại càng xa rời Bắc triều hơn, Tô Thức còn như vậy, huống chi là người khác.
Thư pháp Bắc Ngụy có nhiều thay đổi đầy sáng tạo hơn Nam triều, trong Tập Cổ Lục của Âu Dương Tu chép nhiều bia khắc Bắc Ngụy, mà ông hoàn toàn không biết sự tốt đẹp của thư pháp ấy. Đối với nhân vật Bắc Ngụy ông cũng như vậy.
Khí vận văn chương Tây Hán đến từ thời Xuân Thu Chiến Quốc, khí vận văn chương Thịnh Đường đến từ thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều, vì vậy văn chương Tây Hán và Thịnh Đường đều có sự vĩ đại như vậy, không phải thời kỳ sau có thể sánh kịp, thời kỳ sau ngay cả văn chương Bắc Tống cũng không bằng.
Thi nhân thời Đường tốt nhất là Lý Bạch.
Thơ Lý Bạch là nhạc phủ Thịnh Đường, kế thừa Tây Hán, kết hợp Nam Bắc triều mà thành. Nhân vật, sự việc Bắc triều tuy ông không học, nhưng nhạc múa Bắc triều, bao gồm cả nhạc Hồ truyền từ Tây Vực ông đều yêu thích, trên tiệc rượu say rồi ông còn tự mình nhảy múa, thơ của ông có nhiều bài lấy khúc nhạc làm đề, như "Thanh Hải Ba", "Ô Thê Khúc". Ô Thê Khúc, Thái Liên Khúc... là của Giang Nam, Lý Bạch đại khái chỉ xem, mình không múa. Thứ ông múa nhiều là của phương Bắc, ngoài Thanh Hải Ba ra còn rất nhiều.
Hóa ra thơ và nhạc là một, thơ trong Kinh Thi không bài nào không phải là nhạc, Khổng Tử nói học lễ học thơ, chính là học lễ học nhạc. Chỉ là đời sau mới có sự phân biệt giữa thơ nhạc phủ và thơ không phải nhạc phủ, dần dần dẫn đến thơ không phải nhạc phủ ngược lại trở thành chủ thể của thơ ca. Nhưng lễ nhạc văn chương, đương nhiên thơ tức là nhạc là đúng, cho nên văn chương có điệu, thơ phải ngâm, không phải cứ phải phổ thành nhạc múa. Nhạc nằm ở ý nhạc, không nhất định nằm ở khúc nhạc. So sánh lời của Lý Bạch với thơ của Đỗ Phủ, thơ nhạc phủ của Lý Bạch nhiều gấp mấy lần. Hơn nữa thơ không phải nhạc phủ của Lý Bạch cũng đều giàu ý nhạc. "Kích Nhưỡng Ca" của Chu Thiên Tâm giống như thơ Lý Bạch, toàn bộ đều bay bổng. Giải thích như vậy, thì có thể hiểu sự vĩ đại của thơ Lý Bạch, thứ nhất nằm ở chỗ thơ chính là nhạc.
Lý Bạch lại là người đầu tiên kết hợp văn học của kẻ sĩ với văn học của nhân dân lại với nhau.
Rất nhiều điệu múa nhạc mà Lý Bạch thích, đều là của dân gian phương Bắc và Giang Nam, không phải là nhạc của giao tế tông miếu triều đình, vốn bị Nho gia đời sau khinh thường. Vậy mà Lý Bạch lại đem làm đề thơ.
Thời Trung Đường, Trương Tịch cũng làm thơ nhạc phủ rất hay, Lưu Vũ Tích cũng đưa Trúc Chi Từ vào thơ, nhưng đều không bằng thơ của Lý Bạch là sự kết hợp trọn vẹn với văn học nhân dân, không chỉ dừng lại ở việc áp dụng. Điều này cũng giống như sự đại chúng hóa trong "Kích Nhưỡng Ca" của Chu Thiên Tâm, nếu muốn hỏi sự đại chúng hóa của cô ở đâu, thì đây thật khó trả lời. Mà con người Lý Bạch lại là cực phẩm của kẻ sĩ, giống như Chu Thiên Tâm cũng là người có phong thái cực cao. Lý Bạch cầu tiên, cầu trường sinh, chỉ vì con người ông bay bổng. Ông yêu Tần Thủy Hoàng, Hán Vũ Đế, mà lại không tán thành, không biết bản thân mình nên thế nào mới tốt. Tiểu Hà trong "Kích Nhưỡng Ca", cô chỉ mong không bao giờ phải lìa xa những người này, cô muốn thiên trường địa cửu, nhưng lại nói mình chỉ muốn sống đến ba mươi tuổi, một lát sau lại nghĩ sống đến bốn mươi tuổi cũng tốt, giống hệt Lý Bạch, nghiêm túc đến buồn cười.
Thơ Lý Bạch phong phú, chỉ cảm thấy trong lòng đầy ắp.
"Kích Nhưỡng Ca" cũng có cảm giác đầy ắp này. Nhưng lại chẳng có chuyện gì cả, chỉ có đầy ắp một luồng Hạo Nhiên chi khí, giống như Giả Bảo Ngọc đối với những người trước mắt đều quyến luyến không rời, chỉ muốn bên nhau cho đến khi chết, hóa thành tro bụi, rồi sau đó có thể không cần quan tâm nữa, hóa thành tro bụi còn có dấu vết, phải hóa thành một luồng khí, thổi đi không dấu vết.
Lý Bạch là con người ông đầy ắp, nên chất phác mà phồn hoa. Thơ Lý Bạch và Sở Từ khế hợp rất sâu sắc. Sở Từ có hoa cỏ Giang Nam và sự phồn hoa của hội đón thần. Nước mắt trúc đốm của Nga Hoàng, Nữ Anh trên núi Quân Sơn hồ Động Đình, các loại truyền thuyết như Chúc Long trong Sơn Hải Kinh, trong "Thiên Vấn" của Khuất Nguyên có rất nhiều, trong Kinh Thi thì không có. Vài năm trước tại Trường Sa khai quật được mộ một quý phụ thời Tây Hán, ngay lập tức có một chiếc áo nữ thêu rồng và nhật nguyệt trong "Thiên Vấn", Lý Bạch thích nhất những thứ này trong Sở Từ. Còn nữa là ông cũng giống Khuất Nguyên không yên phận, chỉ có điều sự không yên phận của Khuất Nguyên là trầm mình xuống sông Mịch La, còn Lý Bạch thì con người ông là một luồng khí đầy ắp ở nhân gian không được an phận, khi gió nổi lên ông lại muốn bay, giống như Tiểu Hà.
Trong lịch sử Trung Quốc có hai việc lớn, một là sự kết hợp giữa văn minh lưu vực sông Hoàng Hà và văn minh Hoài Di, việc này đến thời nhà Thương mới hoàn thành. Lại một việc nữa là sự kết hợp giữa văn minh lưu vực sông Hoàng Hà và văn minh dân tộc Sở, việc này đến thời nhà Hán mới hoàn thành.
Hán phú là sự kết hợp của Kinh Thi và Sở Từ. Tuy nhiên về thơ thì chỉ có trong thơ Vịnh Hoài của Nguyễn Tịch có dùng điển cố Sở Từ. Mặc dù vậy, tiểu phú Lục triều là được hóa thân từ phú của Tống Ngọc. Về thơ, của Nguyễn Tịch là văn học của kẻ sĩ, còn có văn học của nhân dân như bài Tử Dạ Ca nổi tiếng, thì rõ ràng là tình điệu của Sở Từ, nhưng cũng đã Kinh Thi hóa rồi. Sự đồng hóa văn học thực sự như gió, tự nhiên đến thế. Và đến Lý Bạch, mới là văn học của dân tộc Hán và của người Sở, tổng thể cùng sinh trưởng với nhau. Những người khác như Vương Duy, Mạnh Hạo Nhiên, Cao Thích, Đỗ Phủ đều không có được như ông. Vương Duy, Mạnh Hạo Nhiên, Cao Thích, Đỗ Phủ họ vẫn mang nhiều chất Kinh Thi hơn.
Về tư tưởng, của Lý Bạch là Hoàng Lão. Hoàng Đế là tinh thần của dân tộc Hán, nhưng chưa gọi là tư tưởng, đến thời Lão Tử mới là tư tưởng.
Lão Tử và Trang Tử đều sinh ra ở biên giới vùng Hán vực đất Sở, chịu sự kích động của hai nền văn minh, nên mới ra đời sự tươi mới sắc bén như vậy, rất khác với Khổng Tử, Mạnh Tử sinh ra ở Sơn Đông. Người Tấn là tư tưởng Lão Trang, thiếu đi khí phách của Hoàng Đế. Lý Bạch mới là Hoàng Đế đi tiên phong, nên thơ của Lý Bạch mạnh mẽ hơn của Tả Tư, Bào Chiếu, Cao Thích, hậu nhân ngay cả Tô Đông Pha cũng không thể sánh kịp ông ở điểm này. Tô Đông Pha ngưỡng mộ Lý Bạch nhất, ông có câu trong thơ: "Đế di ngân hà nhất phái thùy, cổ lai duy hữu Trích Tiên từ" (Trời rơi dòng ngân hà, từ xưa chỉ có thơ của Trích Tiên).
Từ sau Lý Bạch hơn nghìn năm, lại có một Chu Thiên Tâm viết "Kích Nhưỡng Ca".
Giờ đây có Chu Thiên Tâm, muốn giải thích về Lý Bạch thật tiện lợi. Thứ nhất thân hình Lý Bạch không đủ cao lớn, nhưng vì là đàn ông, dù sao cũng cao hơn Chu Thiên Tâm. Có người từng thấy Lý Bạch viết đôi mắt ông rất sáng, điều này khiến tôi nhớ tới mười ba điểm của Tiểu Hà trong "Kích Nhưỡng Ca", tự nói mắt mình tròn, con gái mắt tròn thì đẹp ở đâu? Thật ra mắt Chu Thiên Tâm to tròn mới thực sự là tuyệt đẹp. Hơn nữa điều đẹp nhất trên thế giới chính là sự thông minh.
Nhắc đến Lý Bạch, ông đi uống rượu chơi bời khắp nơi, khu phố náo nhiệt và vùng nông thôn non nước hữu tình ông đều chơi không chán, điều này chỉ giống như sự du đãng của Tiểu Hà, phố xá Đài Bắc hay suối khe Nghi Lan đều tốt, cùng với việc yêu ăn những món đặc sản ở khắp mọi nơi. Chỉ là Lý Bạch không có một nhóm bạn chí cốt, ông không giữ mình ở một nơi, mà là chơi qua hết nơi này đến nơi khác, quan chức địa phương nơi đâu cũng ngưỡng mộ danh tiếng của ông mà tiếp đãi tiệc tùng. Lý Bạch nổi tiếng thiên hạ hơn Vương Duy, Đỗ Phủ, giống như Chu Thiên Văn nói các bạn học ở Đạm Giang đều nhắc đến Chu Thiên Tâm.
Đỗ Phủ so với Lý Bạch, giống như Ban Cố so với Tư Mã Thiên, Ban Cố có lời chê trách Tư Mã Thiên, Đỗ Phủ thì không thân thiết với Lý Bạch.
Thơ của Đỗ Phủ là viết tình, của Lý Bạch thì là một luồng Hạo Nhiên chi khí, nên bút pháp của Lý Bạch nhanh nhất, ông có rất nhiều thơ đều được viết trên tiệc rượu, người khác mời ông viết lại một lần nữa, lại viết ra kiểu khác, cả hai bài đều được thu vào tập, cả hai đều hay. Thiên hoàng Minh Trị của Nhật Bản cũng là trên mặt sau tờ sớ của thần hạ viết một bài ca, tiếc là lời của Lý Bạch mười phần thì chín phần đã thất lạc. Vì vậy tôi nhớ đến cách viết văn nhanh của Chu Thiên Tâm. Tiên Chi nói "Kích Nhưỡng Ca" của Chu Thiên Tâm có một hồi là một đêm viết một vạn chữ, mà không chỗ nào là không đặc sắc.
Trước kia có một thời kỳ tôi đột nhiên không hài lòng với bản thân, Lý Bạch cũng đọc đến chán, cảm thấy nó thiên bài nhất luật, đều là viết uống rượu, chơi bời, nói khoác, ông nói anh hùng, tôi lại không cần anh hùng. Sau này đến Nhật Bản, sống ở Okusawa, Setagaya-ku, Tokyo, mỗi khi ra ngoài chờ tàu điện tại nhà ga đều mang theo một cuốn nhỏ thơ Lý Bạch để đọc, nhìn thấy mười bài Thu Phố Ca, mới biết nó thật sự được viết ra rất bình thực sâu sắc. Có lẽ cũng sẽ có người cảm thấy "Kích Nhưỡng Ca" viết tới viết lui chẳng qua cũng chỉ là viết về việc đi chơi ăn uống, động một tí là "tuế nguyệt", "sơn xuyên", "nhật nguyệt", "danh mục". Nhưng đây cũng giống như tôi đã từng có một thời kỳ không hài lòng với Lý Bạch. "Kích Nhưỡng Ca" tôi đã đọc đến lần thứ ba, từng câu từng chữ đều muốn khoanh tròn lại.
Thơ Lý Bạch ít sự việc hơn thơ Đỗ Phủ, nhưng văn học không nằm ở chỗ này, thơ chính là thứ ít sự việc hơn tiểu thuyết. Thơ thời kỳ đầu của Đỗ Phủ, tôi thích bài ông cùng Cao Thích, Sầm Tham leo tháp Từ Ân, thơ thời kỳ sau lấy loạn An Lộc Sơn làm ranh giới, tác phẩm tiêu biểu là Bắc Chinh. Tình cảm của ông đối với binh loạn hoàn toàn là chính đại, tình cảm kỳ vọng vào sự phục hưng của triều đình và thiên hạ thương sinh cũng vô cùng thiết thực khẩn thiết, trong bài thơ "Bắc Chinh" khắp nơi đều có sự đóng mở xoay vần, đều thành phong cảnh, hậu nhân có người nói thơ "Nam Sơn" của Hàn Dũ có thể so với "Bắc Chinh", đó là không hiểu văn học. "Bắc Chinh" có văn tâm, "Nam Sơn" chỉ là văn bút. Đỗ Phủ còn có bài thơ "Thần công tiếp hỗn mang" khi qua Tam Hiệp bái điện thờ Vũ Tích, cũng rất vĩ đại. Nhưng thơ Lý Bạch không phải là những thứ này.
Lý Bạch là thiên chi kiêu tử, ông đối với mọi sự vật trên đời cái gì cũng vui, mà cái gì cũng bất bình. Ông sinh trước Đỗ Phủ mười năm, những năm Khai Nguyên là lúc nhà Đường cực kỳ thái bình phồn vinh, hoàng đế cũng ưu đãi ông, lại có những người bạn như Hạ Tri Chương cùng ông yến ẩm du ngoạn ở Trường An. Trường An thời đó cửa hàng, quán rượu của người Hồ Tây Vực đều có, chùa chiền đạo quán quan lại đều đến thắp hương, hai bên đại lộ là hoa đào xen lẫn liễu xanh, ngày hoa nở nam nữ kết đội xem hoa, ngày lễ đèn lồng nam nữ kết đội xem đèn, Lý Bạch không giống Đỗ Phủ là quan nhỏ, cả đời ông đi đến đâu cũng có người vây quanh náo nhiệt, như sự hào phóng quý phái của Tiểu Hà, ông có gì không vui, nhiều lắm cũng chỉ giống như Tiểu Hà không dưng lại khóc ướt một con đường gạch đỏ mà thôi, mà thơ của ông lại viết "Nhân sinh tại thế bất xứng ý, minh triều tán phát lộng biển chu" (Đời người tại thế không vừa ý, sáng mai xõa tóc chèo thuyền con).
Và quả thực cũng chỉ có khí phách như ông, thời thịnh thế mới có thể giữ mãi sự tươi mới. Và chính ông khi đang đi chơi qua Đồng Quan đã cứu vị doanh quan Quách Tử Nghi bị luận tội vì quân doanh cháy, là tư lệnh trấn thủ Đồng Quan Ca Thư Hàn nghe nói Lý Bạch đi ngang qua nên thiết tiệc chiêu đãi, ông đã nói với Ca Thư Hàn, Quách Tử Nghi mới giữ được một mạng sau này làm đại nguyên soái binh mã bình định loạn An Sử cho nhà Đường. Đây chính là kiểu Lý Bạch, không phải kiểu Đỗ Phủ.
Loạn An Lộc Sơn, Huyền Tông chạy sang Thục, Thái tử thu binh đánh giặc ở Linh Vũ, khi đó đường sá không thông, Vĩnh Vương Lân ở Giang Nam cũng xuất binh tuần vương, Lý Bạch đang chơi ở Lư Sơn, liền vào quân của ông ta. Mà sau đó thành án nghịch của Vĩnh Vương, Lý Bạch nhờ Quách Tử Nghi cởi mũ xin tội thay cho mình, mới được giảm nhẹ đi đày Dạ Lang, chưa đến nơi đã được xá tội quay về.
Khi ông đi đày Dạ Lang, giữa đường quan địa phương mời tiệc, khi xá tội quay về lại có quan địa phương mời tiệc, trong khoảng thời gian này thơ ông viết cho người ta đều là kêu oan bất bình. Đọc mười một bài "Vĩnh Vương Đông Tuần Ca" và mười bài "Thượng hoàng tây tuần Nam Kinh (Tứ Xuyên Thành Đô) Ca" ông sáng tác khi ở trong quân Vĩnh Vương, là vang dội nhiệt huyết nhất. Thiên đạo hồ đồ mà không sai, chuyện của Lý Bạch không phải một câu là có thể nói rõ, nhưng tôi tuyệt đối tin ông. Ông có thể không cần biện bạch, sự biện bạch của ông cũng hồ đồ mà không sai, giống như thiên đạo không nói, nhưng tiếng chim kêu lại hồ đồ. Sự biện bạch của ông chỉ là bất bình, ông bất bình với cả thời thịnh thế, cũng bất bình với thời loạn thế. Muốn thực sự từ loạn thế mở ra trị thế, cũng chỉ có thể dựa vào luồng khí này, không thể dựa vào tình lý như trong thơ Đỗ Phủ.
Thơ tất phải có Hạo Nhiên chi khí.
※ Sĩ nhược dân do cường (Sĩ yếu dân vẫn mạnh)
Văn học có tiết khí, như măng tre tháng năm, đợt đầu tiên ra là tốt nhất, đợt cuối cùng thì kém rồi. Cà tím lúc mới ra thị trường tím nhuận linh hoạt, đến cà tím mùa thu, thì sẹo sẹo rách rách.
Thơ của Tứ kiệt đầu Đường và Trần Tử Ngang, Thôi Hiệu, Vi Ứng Vật, Mạnh Hạo Nhiên, Vương Duy, Cao Thích, Sầm Tham, Vương Xương Linh, Lý Ích, Lý Bạch, Đỗ Phủ thời Thịnh Đường đều là âm thanh của chúng nhạc như chuông trống, khánh, đàn cầm đàn sắt, tiêu và sáo khương, trống yết, tỳ bà..., đến tận Trung Vãn Đường, của Liễu Tông Nguyên, Lưu Vũ Tích, Bạch Cư Dị, Hàn Dũ, Trương Tịch, Lưu Trường Khanh cũng là âm thanh chúng nhạc, nhưng điệu nhạc hẹp hơn. Hẹp thì không tự đủ, muốn cầu biến để rộng ra, Lý Hạ, Mạnh Giao, Lý Thương Ẩn, Đỗ Mục đều có cái độc đắc, nhưng cuối cùng vẫn không đủ rộng rãi. Lại đến thơ Ngũ Đại, bèn chỉ là một tiêu một sáo hoặc một trống, mỗi người giỏi một nghề mà thôi.
Đến thời Bắc Tống như Âu Dương Tu, Tô Thức... thơ văn bắt đầu lại đủ bát âm, hơn nữa thơ Tống đặc biệt có một loại âm thanh khánh đá. Tuy nhiên nhà Đường có nhạc Phá Trận của Tần Vương Lý Thế Dân, nhà Tống không có, thơ Tống nhìn chung không bằng khí khái của thơ Đường. Ngay như từ, cũng là hai bài Bồ Tát Man của Lý Bạch là hay, hai bài từ này của Lý Bạch, giống như thơ Lý Lăng tiễn biệt Tô Vũ ở Hà Lương cũng chỉ được hai bài, là tuyệt xướng nghìn đời trong từ.
Văn thơ từ thời nhà Tống, cũng là Nam Tống không bằng Bắc Tống. Như Lý Dịch An tức là không bằng Chu Thục Chân. Thơ từ của Chu Thục Chân giống như tám mươi hồi đầu Hồng Lâu Mộng, ít chuyện xảy ra, nhiều phong cảnh, của Lý Dịch An thì giống như sau tám mươi hồi, làm cảm động người mà không gợi cảm hứng cho người. Thơ từ của Tân Khí Tật, Lục Du, Khương Quỳ, Trương Viêm đều hay, nhưng không bằng Yến Thù, Trương Tiên, Âu Dương Tu, Tô Thức. Khi tôi ở Cảnh Mỹ thỉnh thoảng lại đọc lại từ của mấy người Yến Thù, Trương Tiên, Âu Dương Tu, Tô Thức trong Toàn Tống Từ, lần này mới càng biết sự hiên ngang, sáng trực, nhu kình của nó, ngay cả bậc hậu bối hơn một chút như Tần Quán, Chu Bang Ngạn đều không bằng, tôi rất thích việc mình biết đọc văn chương hơn trước. Con trai của Yến Thù là Yến Kỷ Đạo nói: "Tiên Nguyên Hiến Công từ trung bất tác nhất phụ nhân ngữ" (Trong từ của tiên phụ Nguyên Hiến Công không làm một lời phụ nữ), điều này tôi mới hiểu Yến Thù vì sao có thể viết về mỹ nhân đẹp đến thế.
Nhưng khí khái của nhà Tống không bằng nhà Đường, dù Tô Thức cũng đến cùng không bằng Lý Bạch. Tùy Đường là mở ra từ sự biến động lớn của thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều, còn nhà Tống thì từ loạn lạc thời Tàn Đường Ngũ Đại, sức sáng tạo không bằng, thà là tư tỉnh, quan chiếu, cho nên nói thơ Đường như uống rượu, từ Tống như thưởng trà. Nhưng đánh thiên hạ vẫn là cần tửu đồ, Lưu Bang khi làm đình trưởng chính là ham rượu và sắc, Lịch Thực Kỳ người xuống thành Tề bảy mươi hai là cao dương tửu đồ. Sử gia xưng các triều đại chỉ có nhà Tống không có họa nữ nhân, điều này tuy là tốt, nhưng lại cảm thấy chỗ nào đó có sự không đủ.
Cuối Hán loạn Hoàng Cân, Ngụy Tấn mới được tiểu khang, theo đó lại Ngũ Hồ loạn Hoa, sinh dân lầm than, thật giống như gặp kiếp nạn sấm sét, chính từ đây lại tôi luyện ra ý chí lực mới để thống nhất thiên hạ. Cho nên niềm tin là sự sáng tạo.
Đường đến Thiên Bảo gặp loạn An Lộc Sơn, Sử Tư Minh, cũng là người Hồ loạn Hoa, xuống nữa lại Hoàng Sào làm phản, giết chóc còn hơn cả Hoàng Cân, kết quả là dư đảng của Hoàng Sào là Chu Ôn tranh giành với tộc Sa Đà Lý Khắc Dụng làm chủ Hoa Hạ, mà theo sau đó là Khiết Đan Thạch Kính Đường tiến vào lại giết sạch trăm quan triều đình, binh Hồ đi qua, thành phố làng mạc cư dân cùng gà chó đều tận diệt.
Nhưng Ngũ Hồ loạn Hoa năm xưa là có sự kích thích tri thức mới, Tàn Đường Ngũ Đại lại không có. Ngũ Đại không tôi luyện ra được ý chí lực mới để thống nhất thiên hạ. Tiền Lư ở Ngô Việt, quy chế không bằng Nam triều năm xưa, Sài thị ở phương Bắc, khí khái cũng không bằng Thác Bạt Ngụy. Nhà Tống chuyển từ loại cục diện này ra, đương nhiên không bằng Tùy Đường. Nhà Tống ngay từ đầu đã không có cách nào với vùng đất U Yên bị nước Liêu dị tộc chiếm đóng.
So với nhân tài Bắc Ngụy và Nam triều, Ngũ Đại kém xa, nhân tài khai quốc nhà Tống cũng kém xa nhân tài khai quốc nhà Đường. Người nhà Tống chỉ là đưa lý Phật vào tình cảm hiện thế, tốt nhất là thể hiện trong thơ Tô Thức, lý Phật trở thành một yếu tố của thơ Tống. Lại nữa là Trần Đoàn và Thiệu Ung có cái mới của họ ở Kinh Dịch.
Tôn giáo đều là phủ định hiện thế, người nhà Tống đem lý Phật xen vào tình cảm hiện thế đương nhiên là bản lĩnh. Nhưng trước kia người Lục triều là đem sự kiếp hủy nói trong kinh Phật hợp với Ngũ Hồ loạn Hoa lúc bấy giờ, sinh dân lầm than, văn minh sắp sửa tồn tại và tiêu diệt trong trạng thái không thể biết, hợp lại mà cảm nhận, lớn hơn tình cảm lý Phật của người nhà Tống nhiều. Người nhà Đường đem chùa Phật hợp với sự náo nhiệt thế tục, tôi cảm thấy cũng xa hơn việc giảng lý Phật của người nhà Tống.
Thơ Tống về lý Phật không giảng kiếp hủy, chỉ giảng thật và vọng tích, mà vọng tích cũng hay, huyễn và chân tướng đều có, mới là hiện thế hoạt bát có ánh sáng bóng tối mơ hồ. Điểm này kể từ thơ Liễu Tông Nguyên và thơ Bạch Cư Dị, phải tính là thơ Tô Thức thể hiện tốt nhất. Nhưng điều này cũng không bằng việc con người trong thơ Lý Bạch muốn bạt trạch phi thăng, có núi tiên Bồng Lai. Thơ Tô Thức cũng có ý tiên, muốn bay đi, nhưng cái kém của ông so với Lý Bạch, là ở chỗ Lý Bạch có ý chí lực thời đại mạnh mẽ, Lý Bạch ngưỡng vọng Tần Thủy Hoàng, Hán Vũ Đế, trong thơ Tô Thức không có. Là sau Tô Thức lại qua gần nghìn năm, mới có "Kích Nhưỡng Ca" của Chu Thiên Tâm có ý chí lực thời đại mạnh mẽ như vậy.
Chỉ có Nho gia nhà Tống Trình Hạo, Trình Di và Chu Hy áp dụng sự minh tâm kiến tính và tĩnh tọa của kinh Phật, khiến người ta không có gì đáng yêu kính.
Trình Chu họ đối với kiếp hoại và không sắc chân huyễn nói trong kinh Phật không hề hứng thú, không những thế, họ là người nói câu nói ngược cũng không hiểu, như Đỗ Phủ ở Đồng Cốc thất ai thi, bốn câu đầu của một bài là: "Ô hô nam nhi sinh bất thành danh thân dĩ lão, tam niên cơ tẩu hoang sơn đạo, Trường An khanh tướng đa thiểu niên, phú quý ưng tu cập thân tảo..." (Than ôi nam nhi sinh ra không thành danh thân đã già, ba năm đói khổ chạy trên đường núi hoang, Trường An khanh tướng bao nhiêu năm, phú quý nên sớm đến thân). Chu Hy chê là "thán lão bi cùng" (than già buồn nghèo). Ông không biết như bài trong Cổ Thi Thập Cửu Thủ, câu kết "Đãng tử hành bất quy, không lâm thán độc thủ" (Người đi không về, rừng không than giữ một mình), thực ra thật là trinh khiết. Chu Hy còn đồng điệu với môn nhân Trình Di nói người như Tô Thức nên giết đi, dù ông lúc tuổi già có đề tán vẽ trúc của Tô Thức, đối với con người Tô Thức trong lòng bày tỏ kính ý, nhưng đã quá muộn.
Kinh Dịch, Trần Đoàn đối với Tiên Thiên số có phát minh mới, Thiệu Ung cũng đối với chiêm quẻ có sự hội ý. Hai người đều gần Đạo gia. Mà cái gọi là Chu Dịch Trình Truyện của Trình Di, thì không liên quan đến Kinh Dịch, chỉ là đang giảng cái chính tâm thành ý của ông. Chu Dịch Tập Truyện của Chu Hy tốn công hơn Trình Di, nhưng cũng chỉ có cái đáng lấy của ông mà thôi. Kinh Dịch vốn liên quan đến văn học, Trình Chu lại không liên quan đến văn học, cái không tốt của nó ngay từ điểm này có thể thấy được.
Hóa ra chủ đề của Kinh Dịch là bói quốc vận, bói thiên đạo lịch sử hiện tại và thế cuộc thời thế, chí sĩ đều như thế quan sát văn từ mà chơi chữ, đây rất là văn học, vì văn học như hoa mai, hoa đào, hoa sen, hoa quế, cũng là đưa tin về mùa của lịch sử. Cho nên Tả Truyện ghi chép bói toán có thể ghi chép hay đến thế, lên được văn học. Còn nữa Kinh Dịch là con người đối với cái chưa biết có thể hoạt bát vui vẻ, như trong Nguyên Khúc có Đào Hoa Nữ đấu pháp bói toán với Chu Công, hơn nữa Tây Du Ký là bắt đầu từ hai người ngư tiều nói chuyện phiếm, làm kinh động Kinh Hà Long Vương, hắn muốn thử tài bói thiên trời mưa, giờ mưa và lượng mưa của Viên Thiên Cang, cũng là lên được văn học. Mà Trình Chu Dịch Truyện thì hoàn toàn không liên quan đến tính cách cách mạng của chí sĩ này và sự hoạt bát vui vẻ của thứ dân. Văn học đến Trình Chu mà hỏng, văn học hỏng tức là thi giáo của tiên vương hỏng, tức là nhạc của lễ nhạc hỏng. Nhưng đây cũng chỉ là kết quả chứ không phải nguyên nhân. Nguyên nhân là Tàn Đường Ngũ Đại đến Tống, không xuất hiện sự sáng tạo lớn của thời đại như Ngũ Hồ loạn Hoa đến Tùy Đường, nhân tài xuất ra cũng không đủ, nếu có phong thái kẻ sĩ mạnh mẽ hoạt bát như Bắc Ngụy đến Tùy Đường, dù có Trình Chu, cũng sẽ chỉ như Vương Thông (Văn Trung Tử) không được người chú ý. (Câu từ của Văn Trung Tử toàn bắt chước Luận Ngữ, chỉ điểm này đã khiến người ta chán ghét ông ta).
Hạo Nhiên chi khí của lịch sử thực sự quan trọng, Nho giả đời sau chỉ biết khí này là tu dưỡng của cá nhân, không biết có Hạo Nhiên chi khí của lịch sử, là sự sáng tạo lớn mở ra thời đại mới sinh ra do tập nghĩa, hành hiểm trong đại tai nạn của toàn thể dân tộc. Tàn Đường Ngũ Đại đến Tống chính là thiếu cái này. Nam Bắc triều đến Tùy Đường là Nho giả thông qua toán học và khoa học phát đạt lúc bấy giờ mà kết hợp với Hoàng Lão, và thông qua biến pháp (thực thi quân điền chế) mà kết hợp với Hoàng Lão. Thời Ngũ Đại toán học và khoa học cũng có sự phát đạt, Trần Đoàn vì thế có thể có phát minh mới về dịch số. Bắc Tống còn xuất hiện bậc thầy toán học và khoa học, hơn nữa biến pháp cũng có phép Thanh Miêu và Bảo Mã của Vương An Thạch, nhưng đến khi học thuyết Trình Chu hành thế, Nho bèn khinh toán học và khoa học, lại không đọc sách Pháp gia, thậm chí chuyên đọc Tứ Thư, không đọc Chu Lễ Vương Chế, Nho bèn tuyệt với Hoàng Lão, tuyệt với Hoàng Lão chính là mất đi tinh thần đại tự nhiên và sức sáng tạo của dân tộc Hán.
Nhưng biến pháp của Vương An Thạch thất bại, lại là vì ông suy xét không chu toàn.
Phép Thanh Miêu Bảo Mã của Vương An Thạch và chế độ quân điền của Bắc Ngụy đều dựa vào Chu Lễ, nhưng quân điền chế dân từ mười tám tuổi nhận ruộng, đến sáu mươi tuổi trả ruộng chỉ cần hai lần thủ tục, mà Thanh Miêu Bảo Mã thì trong một năm phải có mấy lần thủ tục, mượn tay lại lại để làm thì hỏng. Việc này phải như quan hệ giữa Vương quan và Vương dân trong Chu Lễ, tức là phải cùng sinh ra trong kẻ sĩ địa phương trong tỉnh điền chế lãnh đạo nông dân và thợ thủ công mới thực hiện được, nếu không thì phải có như chế độ ngân hàng hiện đại cũng có thể thực hiện được, tân pháp của Vương An Thạch không hội đủ bất cứ điều kiện nào trong hai điều này, đương nhiên thất bại. Phép Thanh Miêu và Bảo Mã nếu thực hiện thành công, nhà Tống đối với Liêu và Tây Hạ có thể mạnh mẽ, nhưng lúc bấy giờ lại thiếu sự sáng tạo thời đại để làm bối cảnh, Tư Mã Quang, Tô Thức... đều phản đối. Văn chương của Vương An Thạch có ưu điểm mà người đương thời không có, nhưng văn chương của ông cũng không có ai kế thừa.
Từ Nam Tống đến Nguyên Minh Thanh, văn chương của kẻ sĩ gần như hoàn toàn không thể xem, họ tôn sùng Hàn Dũ, thực ra văn Hàn cũng chẳng hay ho gì. Hàn Dũ khẳng định Nho gia, khẳng định phú quý công danh thế tục. Nho gia Tống thì là khẳng định lễ giáo quá mức. Dù thế nào là thứ tốt, nếu bạn khẳng định nó quá mức, thì sẽ là nhỏ là lậu, sẽ là vọng. Thơ từ xa hay hơn văn chương. Nhưng như Nguyên Hảo Vấn, Ngô Mai Thôn lời lẽ đều thiếu một chữ Hưng. Đầu Minh Cao Thanh Khâu và đầu Thanh Vương Ngư Dương lời lẽ có ý hay. Chu Di Tôn tôi thích thơ Hồng Kiều của ông. Còn thích từ "Mạnh Khương Nữ Miếu" của Nạp Lan Tính Đức:
Phi vũ tàn dương ảnh đoạn nghê, hàn đào nhật dạ nữ lang từ, thúy điền trần võng thượng chu ti.
Trừng hải lâu cao không cực nguyệt, vọng phu thạch trụ lưu đề thi, lục vương như mộng Tổ Long phi.
Câu kết "Lục vương như mộng Tổ Long phi" thật là lớn. Tổ Long là chỉ Tần Thủy Hoàng. Nhưng nói chung mà nói, từ cuối Tống đến Nguyên Minh Thanh là văn học của kẻ sĩ đã điêu nguy (tàn tạ) đến cực điểm.
Thời bấy giờ cũng có hào kiệt trong thiền tăng, nhưng không được kẻ sĩ kết hợp với họ, cuối cùng không thể có kết quả. Tuy nhiên kẻ sĩ tuy mệt mỏi, dân vẫn khỏe mạnh, văn học của dân như bình thoại Tống, Nguyên khúc và sự phồn thịnh của thuyết thư tiểu thuyết Minh Thanh, phía sau thực sự chứa đựng động lực lớn có thể dân gian khởi binh bất cứ lúc nào. Nhưng văn học của dân thời bấy giờ không có văn học của kẻ sĩ làm lãnh đạo, điều này có thể thấy kẻ sĩ thời bấy giờ đối với chính trị cũng không có năng lực lãnh đạo.
Phàm từ cuối Tống đến cuối Thanh sáu bảy trăm năm, hào kiệt của kẻ sĩ chỉ được một mình Gia Luật Sở Tài, đại Nho chỉ được một mình Tôn Di Nhượng. Gia Luật Sở Tài là đồ đệ của thiền tăng, ông theo Thành Cát Tư Hãn xuất chinh, giúp Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt tôn trọng chế độ Hoa Di. Tuy nhiên ông chỉ có một mình, không có tập đoàn mạnh mẽ của kẻ sĩ có hành động làm bối cảnh cho ông. Cho nên ông không thể bằng mức độ uy tín của Vương Mãnh, Phù Kiên, Thôi Hạo đối với Đạo Vũ Đế Thác Bạt Ngụy. Đến cuối Nguyên dân gian khởi binh, kẻ sĩ lại không thể lãnh đạo, nên Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương xuất thân từ dân đối với kẻ sĩ hoàn toàn không có kính ý, ông tùy ý giết văn nhân. Nhà Minh lại đối đãi với tể tướng tệ nhất. Nếu có nhiều kẻ sĩ như thời Sở Hán và thời Tùy Đường, Minh Thái Tổ cũng không dám hèn hạ như vậy.
Nhà Minh và nhà Thanh đều là không có tính sáng tạo nhất.
Kẻ sĩ Minh Thanh chuyên vào Nho, Nho chuyên vào khoa cử bát cổ, cũng có vì lý học Chu Vương, hoặc học thuật huấn cổ, họ đều khinh tri thức tự nhiên giới, cũng không biết thế cuộc thiên hạ, cũng không biết văn học. Nếu không thì Khang Hy Đế đầu Thanh là một người phi phàm, ông là thực sự biết văn minh Hán, và nghiên cứu khoa học Tây Dương, ông đối với tri thức mới của Tây Dương đều tự mình học. Ông chỉ từ chối lời truyền giáo của truyền giáo sĩ khuyên ông tin Cơ Đốc giáo. Giả sử có trí sĩ như Thôi Hạo, Cao Doãn thời Thác Bạt Ngụy năm xưa giúp ông, chính có thể mở ra một thời đại mới đầy tính sáng tạo.
Khi nhà Thanh Khang Hy, tri thức mới khoa học Âu Châu và thế cuộc mới của thế giới đang bắt đầu chính có thể là một kích thích lớn đối với văn minh Trung Quốc, lúc bấy giờ nếu đến tiếp nhận nó, có thể còn có sự dư dả như tiếp nhận văn minh Tây Vực thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều. Khang Hy Đế sớm hơn cả Sa hoàng Peter của Nga, lúc bấy giờ Trung Quốc còn kịp tranh giành với Anh Pháp Đức đi trước bước vào cuộc cách mạng công nghiệp máy hơi nước. Sự bước vào ngành công nghiệp hiện đại của Anh Đức Pháp và sau này là Mỹ, là dựa vào sự thay đổi từ kết cấu kinh tế vốn có khác nhau của họ, cho nên dù chung chung là chủ nghĩa tư bản, nhưng trong quá trình và thể chất cũng đều là có đặc sắc riêng. Mà kinh tế cơ sở của Trung Quốc thời Khang Hy là mạnh mẽ lành mạnh nhất trên thế giới, có thể có nhiều dư dả hơn các quốc gia như Anh Pháp Đức để cuộc cách mạng công nghiệp có thể tự nhiên trưởng thành, không cần phải như việc bỏ hoang ruộng đất của Anh để làm bãi chăn cừu cho ngành dệt may máy móc Lancashire, cũng không cần đối xử tàn khốc với công nhân trẻ em công nhân nữ, cũng không cần tranh đoạt thuộc địa thế giới như vậy. Lúc bấy giờ nếu đến làm, là có thể khiến công nghiệp máy móc được hàm dưỡng trong văn minh Trung Quốc, có một sự điều hòa với nông nghiệp thủ công nghiệp, nó có thể không phải là chủ nghĩa tư bản, mà là thể chế sản nghiệp mới xa hơn cả Tây Dương, hơn nữa là mạnh mẽ nhất trên thế giới. Lúc bấy giờ nếu có việc này, thì lịch sử của toàn thế giới sẽ vì thế mà thay đổi. Thời Khang Hy Trung Quốc quả thực là có cơ hội làm như vậy, di huấn của Tôn Tiên sinh về phát triển sản nghiệp, tiết chế tư bản, và thế giới đại đồng, với thể chế mới về sản nghiệp mà tôi chủ trương lấy nông nghiệp thủ công nghiệp làm chủ thể mà lấy công nghiệp máy móc làm phụ tá, từ thời Khang Hy nếu về tri thức mới hoàn toàn mở ra hướng Tây Dương, là có thể có nhiều dư dả để tự nhiên hình thành, được tạo ra.
Tuy nhiên thời Khang Hy không có kẻ sĩ như Thôi Hạo, Cao Doãn thời Thác Bạt Ngụy giúp ông.
Từ cuối Tống đến Nguyên Minh, lại đến nhà Thanh, kẻ sĩ chỉ có càng ngày càng trở nên bế tắc cố lậu, không có ai như kẻ sĩ Hán Đường "đàm tiếu gian, tường lỗ hôi phi yên diệt" (trong khi trò chuyện cười nói, tường lỗ tro bay khói diệt), hơn nữa họ cũng tự mình đứng ngoài dân gian khởi binh. Thái Bình Thiên Quốc là có thể thấy kẻ sĩ và dân gian khởi binh vô duyên. Phía Tăng Quốc Phiên lại chỉ có kẻ sĩ hạng hai, ba, tuy bình được loạn, cũng thiếu tính sáng tạo.
Muốn biết chuyện năm xưa, chỉ cần nhìn văn học năm xưa.
Từ cuối Tống đến Nguyên Minh Thanh là văn học của kẻ sĩ cố lậu đến cực điểm, nhưng văn học của dân mãi đến cuối Thanh vẫn tốt tinh thần, như kinh kịch, nói chuyện Bạch Xà Truyện, nói Thu Hương Tam Tiếu, tiểu điệu hát Mạnh Khương Nữ, sách nhàn xem Tam Quốc Diễn Nghĩa, Thuyết Đường, Tinh Trung Nhạc Truyện, Chinh Đông Chinh Tây. Văn học của kẻ sĩ cố lậu, là phản ánh chính trị quốc gia đã mất phong quang, mà tinh thần tốt của văn học của dân thì chứng kiến dân tộc Trung Quốc vẫn luôn là vượng thịnh, nên có từ khởi binh dân gian phản triều Nguyên, đến khởi binh dân gian phản triều Thanh, nhưng đáng tiếc là mấy lần đều là kẻ sĩ lúc bấy giờ không đủ để lãnh đạo.
※ Hôm nay là ngày nào
Lúc khởi nghĩa Tân Hợi, chí sĩ truy lại kỷ nguyên Hoàng Đế, mới là sự thức tỉnh lần đầu tiên của kẻ sĩ, họ mở mang tầm mắt đối với thế cuộc mới và tri thức mới của thế giới. Và kể từ Tôn Tiên sinh, những người này lại có văn chương của kẻ sĩ. Tôn Tiên sinh dâng thư lên Lý Hồng Chương, khiến người ta nhớ đến Trần Thời Sự Sớ của Giả Nghị Tây Hán, nguyên thảo Tam Dân Chủ Nghĩa và Kiến Quốc Đại Cương càng là trực tiếp từ Chu Lễ mà đến. Văn khí "Cách Mạng Quân" của Trâu Dung giống Sở Từ. Văn chương của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu có sự minh khoái của Vương An Thạch, Tô Thức. Nhưng người ngôn văn học đa phần không bằng, cho rằng văn học cận đại Trung Quốc phải tính từ tác phẩm văn nghệ thời Ngũ Tứ, đây là xem văn học quá mỏng manh. "Sơn Hà Tuế Nguyệt" và "Cách Mạng Yếu Thi Dữ Học Vấn" chính là văn chương kế thừa Hán Ngụy, phái Tôn Tiên sinh, dùng văn thể mới của Ngũ Tứ, mà mở ra văn học của Ngũ Tứ.
Ngũ Tứ là một cuộc cách mạng của văn học Trung Quốc, nhưng Ngũ Tứ phạm ba sai lầm: Một, phủ định lễ giáo. Hai, phủ định kẻ sĩ. Ba, coi văn học là một loại nghệ thuật.
Coi văn học là một loại nghệ thuật là xem nhẹ văn học, điều này tôi đã nói ở văn trước. Ở đây chỉ nói thứ gọi là lễ giáo, chính là khẳng định tức vọng, Nho gia Tống vọng đến mức phụ nữ không được ra cửa một bước. Nhưng Ngũ Tứ đem lễ giáo phủ định rồi, điều này lại khiến tình ý của con người phiêu dật. Lễ giáo chỉ có thể có đổi mới, nhưng trong lịch sử mỗi lần đổi triều đại, nhiều lắm cũng chỉ là đổi chính sóc và phục sắc, không đổi đến lễ giữa tế tự và tân chủ luân thường. Lễ nghi là hình thức biểu hiện tình ý của người Trung Quốc, Ngũ Tứ trên nguyên tắc đã đánh đổ lễ giáo, ít nhất là trên văn học viết về tình ý người Trung Quốc không có hình thức, đến nỗi tiểu thuyết dùng hình thức tình ý và động tác của người Tây Dương để miêu tả người Trung Quốc, như vậy, văn chương trước hết đã không đẹp rồi.
Người văn hóa Ngũ Tứ lại phủ định kẻ sĩ, là vì Tây Dương không có kẻ sĩ. Kẻ sĩ là người tiên tri tiên giác, áo vải cơm thô, mà chí ở thiên hạ, không hợp với lập trường cá nhân chủ nghĩa dân chủ. Văn nhân tiến bộ thế hệ Lỗ Tấn, thà rằng con trai họ làm công nhân điện khí. Như tổ hợp giáo viên của Nhật Bản, đều tự coi là lao động giả, không biết có sự quý báu của kẻ sĩ. Nhưng tôi vẫn thích trên đời có quý nhân. Hy Lạp cổ đại là triết gia tôn quý nhất, Nhật Bản thì ca nhân tôn quý nhất, nhưng đều không bằng kẻ sĩ của Trung Quốc tốt.
Người đọc sách Trung Quốc là kẻ sĩ. Kẻ sĩ vì mình là quý nhân, nên ông biết trên đời có người tôn quý và vật tôn quý. Tôi từng thấy nhân viên của một văn phòng là cô gái tốt, sau này nghe nói cô lấy lái xe ô tô, rất thay cô cảm thấy không xứng đôi. Tiểu Hà trong "Kích Nhưỡng Ca" nói mình tuyệt đối không yêu thương nhân, điều này khiến tôi đọc thấy rất vui. Thơ Tô Thức đề Quắc Quốc phu nhân du xuân có "Tọa trung bát di chân quý nhân, tẩu mã khán lai bất động trần" (Trong chỗ ngồi tám dì thật là quý nhân, cưỡi ngựa xem mà bụi không động). Tôi cũng có thơ tặng người làm gốm Nhật Bản Ueda Kanji, nhà ông ở chân núi gần Kyoto, tại đây nung lò, thơ rằng:
Tây Kinh vô phục cựu công khanh, lũng mẫu thượng thê chân quý nhân.
Trản Sơn nhược vấn thế tiêu tức, Phật hỏa tiên diễm kiếp sơ thành.
Văn chương là viết về cái tuyệt đối và vĩnh hằng, điều này chỉ có tác giả là kẻ sĩ mới có thể. Đây là từ khí quý trong Vương quan và Vương dân trong Chu Lễ cổ xưa, tuy nhiên điều này mới thực sự là thứ tươi mới.
Khởi nghĩa Tân Hợi vốn là sự thức tỉnh của kẻ sĩ, kết hợp với khởi binh dân gian, nhưng kẻ sĩ trong phong trào văn hóa mới Ngũ Tứ liền lập tức rơi vào sự mê hoặc lớn về tư tưởng. Họ đối với cũ là không đọc sách cổ, đối với mới lại không xem những phát hiện mới về vật lý học và thiên văn học của Tây Dương thế kỷ này, càng không xem sự khai quật dưới đất văn minh cổ của Tây Á, cũng không tìm hiểu tư tưởng của Tôn Tiên sinh, mà nói muốn khoa học và dân chủ. Họ tự đứng ngoài hiện thực lịch sử của Trung Quốc, cũng vô tri đối với hiện thực lịch sử thế giới, họ không biết mình đang đứng ở chỗ nào, họ sơ cách (xa cách) với dân. Sau Tân Hợi, dân gian khởi binh tiếp tục sóng sau đẩy sóng trước, mà kẻ sĩ đối với nó mất đi năng lực lãnh đạo. Là như vậy, mới bị Cộng sản lợi dụng, làm sụp đổ đại lục.
"Tôi thích xem bố đại hí, nhưng không thích mộc đầu rối, mộc rối không chỉ là chết, còn có sự thê lương khi tan hát. Ca tử hí lại khác, tôi nói là ca tử hí bên đường, không tính loại trên truyền hình. Trên mặt diễn viên trang điểm dày đặc, thoạt nhìn giống người mộc rối, trên đài có hai cửa bên, rèm cửa hơi vén lên. Trên đài là từng bước một, đi bộ, thủ thế, ánh mắt, phân tấc không hỗn loạn. Xuống sân khấu, ở bên rèm cửa nhìn thấy Quan Âm nương nương vừa mới trang nghiêm pháp tướng trên đài, lúc này vắt chéo chân ngồi, áo lụa trắng làm nền cho đế giày bẩn vì chạy trên đài, đây là lộ ra sự không phù hợp gia thường trong phồn hoa của vở kịch, khiến người ta hơi phiền muộn, nhưng rất thân thiết. Tiền đài vẫn vang tiếng đổi tướng, âm thanh qua micrô, khổng lồ đến mức biến âm. Diễn viên khóc ngã trước đài, lấy tay áo che mặt. Bên cạnh rèm cửa, một diễn viên khác đang đùa trẻ con, lại là 'sự kết hợp giữa cổ đại và hiện đại', cười đến mức cái miệng trang điểm há thật to, miệng chậu máu. Cái hay của dã đài hí là diễn viên không quá thận trọng, sự phân biệt tiền hậu đài cũng không nghiêm, nên xem kịch là tiêu khiển thuần túy, không có gánh nặng khẩu vị nghệ thuật nào. Nhân sinh chảy từ tiền đài sang hậu đài, lại từ hậu đài chảy sang tiền đài, gặp người nhạy cảm, nói không chừng ngược lại hình thành sự xáo trộn tâm hồn lớn hơn."
Đây chính là điều Trương Ái Linh kinh ngạc: "Sao có thể như vậy? Anh ta rõ ràng biết mình đang diễn kịch mà!" Khán giả cũng rõ ràng biết mình đang xem kịch, diễn viên và khán giả đều như trẻ con nghiêm túc trong trò chơi, ngoài nghệ thuật có sự điệt đãng tự hỷ (lâng lâng tự đắc) của con người. Nếu Tanizaki Junichiro và Yasunari Kawabata biết điều này, cũng không chui vào thung lũng đen tối của nghệ thuật. Nếu biết sớm điều này, có mấy người sẽ không mặc âu phục đuôi tôm đi nghe giao hưởng, tìm gánh nặng nghệ thuật.
Kể từ Nho gia Tống không biết trò chơi, văn học của kẻ sĩ bèn không bằng văn học của dân, kể từ Ngũ Tứ lại học Tây Dương, càng không biết trò chơi, văn học của kẻ sĩ cũng càng phân ly xa với văn học của dân. Sự nghiêm túc của Nho gia Tống là kiểu Mã Nhị tiên sinh trong Nho Lâm Ngoại Sử, Xử Châu trên ngựa Thuần tiên sinh du Tây Hồ, trên đường ông cũng không nhìn phụ nữ, phụ nữ cũng không nhìn ông. Mà sự nghiêm túc của văn nhân kể từ Ngũ Tứ là kiểu Từ Hủ và Dư Quang Trung, chẳng qua so với Chấn Bảo trong tiểu thuyết "Hồng Mân Côi Bạch Mân Côi" của Trương Ái Linh thì còn đọc nhiều sách văn học Tây Dương hơn. Nhưng bây giờ có người như Viên Quỳnh Quỳnh có thể là tri âm của văn học của dân, kẻ sĩ và dân bèn lại có thể vui vẻ gặp nhau. Ở đây còn phải nhắc đến "Thỉnh tọa nguyệt lượng thỉnh tọa" của Quản Quản là một bộ văn học kẻ sĩ và dân nghiêm túc chơi cùng nhau.
"Thanh Thanh Tử Khâm" của Chu Thiên Văn viết về con dâu nuôi từ bé và vị hôn phu, hai người cô gọi là chị em chơi đùa trên ruộng, thật sự chơi rất hay, mà sự chân thiết giữa hai người lại khiến người ta cảm động đến thế. Văn chương Tiên Chi viết thuở nhỏ học đi xe đạp, viết ngồi xổm bên đường xem mấy đứa trẻ lấy cái vợt dán giấy vớt cá vàng. Chu Thiên Văn viết chơi cùng Tiên Chi ở Viên Sơn, mua mắt mực ống ăn, vừa rẻ vừa ngon, ăn xong lại mua mấy viên. Tiên Chi cũng viết cùng Chu Thiên Văn đến nhà mẹ đẻ chị dâu cô xem bò sữa:
Ngày thanh minh cùng bạn đi xem bò, hai hàng bò mẹ hạ mình xuống cao bằng tường thành. Chúng ta cho ăn cỏ khô giữa lối đi, ánh mặt trời đổ xuống một mặt lốm đốm. Mùi cỏ khô hoang dã bao trùm cả căn phòng thanh minh thô dã lên; thấy bạn nhảy nhót tránh lưỡi dài của bò mẹ liếm vạt áo bạn...
Lại viết:
Khi Cổ Nghi mang cho bạn trái anh đào, đoán chắc bạn sẽ bóc một viên ăn trước, đúng không? Ba viên của tôi sáng nay phát hiện một viên bị sâu cắn một miếng lớn, tôi sợ con sâu đó chắc chua thấu răng, mấy ngày không ăn nổi thứ gì.
Chu Thiên Văn và Tiên Chi viết như vậy, phàm là người Trung Quốc đều trẻ trung hoạt bát.
Sinh ra may mắn là người Trung Quốc, sự thích và yêu vô tận đối với dân tộc mình!
Viên Quỳnh Quỳnh viết cô đi Tả Doanh xem Quản Quản không gặp, ghé cửa sổ rèm xanh viết mảnh giấy cho anh, "Trên bàn viết một chồng sách một chồng bản thảo, một đống bút chì, bút máy, bút bi, bút mực, tôi vừa viết chữ vừa để tay trên sách, tưởng tượng anh ấy viết chữ chính là như vậy." Đây là tình yêu thật sự.
Tôi nay viết sử thoại văn học Trung Quốc đến Thôi Hạo Lý Bạch, cũng có thể so với việc đi xem anh ấy mà không gặp, liền ở trên bàn viết của anh ấy viết bản thảo này, nhưng tôi là vừa viết chữ vừa tay nhẹ nhấn trên giấy bản thảo.